Öryggi þolenda eflt með rafrænu eftirliti

Dómsmálaráðherra hefur birt í Samráðsgátt stjórnvalda áform um breytingar á lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Breytingunum er ætlað að styrkja réttarstöðu brotaþola og þá sérstaklega þeirra sem mega þola heimilisofbeldi og umsáturseinelti.

„Heimilisofbeldi og umsátur eru ekki einkamál heldur mál sem varðar samfélagið í heild.  Það eru ekki mannréttindi að fá að áreita fólk og ábyrgðin á að hvíla á gerendum en ekki þeim sem fyrir ofbeldinu verða. Þolendur ofbeldis hafa sagt sínar sögur og kallað eftir breytingum. Með þessu erum við svo sannarlega að hlusta og taka mikilvæg skref til að tryggja öryggi þeirra,“ segir Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra.

Þá er breytingunum ætlað að koma til móts við þær áskoranir sem lögregla og ákæruvald hafa staðið frammi fyrir hvað varðar endurtekin brot og sönnun brota þeirra, en erfitt hefur reynst að sanna slík brot með tilheyrandi afleiðingum fyrir brotaþola, en án afleiðinga fyrir geranda.

Nauðsynlegar breytingar til verndar brotaþolum

Ráðherra skipaði starfshóp í mars sl. sem falið var að yfirfara gildandi lög um nálgunarbann og brottvísun af heimili, sem og framkvæmd þeirra ásamt því að leggja til breytingar í samræmi við þá yfirferð. Þá var sérstaklega til skoðunar hvort, og þá með hvaða hætti, hægt er að nýta ökklabönd við rafræna vöktun til að auka öryggi brotaþola. Starfshópurinn skilaði tillögum til ráðherra fyrir skemmstu og byggja áformin á vinnu hópsins.

Helsta breytingin felur í sér að komið verði á fyrirkomulagi um rafrænt eftirlit með staðsetningarbúnaði, t.a.m. ökklaböndum, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Tilgangur eftirlitsins er að tryggja að ákvörðunum um nálgunarbann og/eða brottvísun af heimili sé framfylgt, en heimild til slíks eftirlits er ekki að finna í núgildandi lögum. Frumvarpið mun byggja á reynslu og framkvæmd frá öðrum Norðurlöndum, einkum Noregi og Danmörku.

Jafnframt verður málsmeðferð einfölduð þannig að sá lögreglustjóri sem fer með rannsókn máls geti sjálfur tekið ákvörðun um nálgunarbann, brottvísun af heimili eða rafrænt eftirlit. Sú breyting mun stuðla að auknu samræmi og ekki síður samfellu í meðferð mála og auka réttaröryggi brotaþola.

Framkvæmd sektargerða vegna brota gegn nálgunarbanni og brottvísun af heimili verður einnig tekið til skoðunar þannig að gengið verði úr skugga um skilvirkni sekta og hvort beiting þeirra hafi þann fælingarmátt gegn brotum sem þeim er ætlað.

Heimilisofbeldi algengustu ofbeldismálin

Undir lok síðustu aldar voru ýmis lög sett sem öll höfðu það að markmiði að vernda þolendur afbrota og bæta réttarstöðu þeirra. Á síðustu árum hafa einnig verið gerðar mikilvægar breytingar á íslenskri löggjöf með sama markmið að leiðarljósi, en þrátt fyrir lögfestingu aukinna úrræða lögreglu til varna frekari brotum gegn brotaþola hefur ofbeldi, þ.m.t. heimilisofbeldi, aukist á Íslandi. Í því sambandi má nefna að algengustu ofbeldismál sem lögregla fæst við er ofbeldi á milli skyldra og tengdra aðila eða heimilisofbeldi.

„Áhersla mín er að kerfið taki utan um þolendur ofbeldis. Með þessu fær lögreglan þau verkfæri sem hún þarf. Svona ofbeldi er mun útbreiddara en flestir gera sér grein fyrir. Ég hef heyrt ótal sögur þolenda heimilisofbeldis og eltihrella. Öryggi þeirra og þeirra nánustu á að vera tryggt. Þær breytingar sem ég ætla að leggja fram á Alþingi eru stórt skref í átt að því,“ segir dómsmálaráðherra.

Með rafrænu eftirliti í þessum málum eykst öryggi brotaþola verulega og hægt að bregðast mun fyrr við.

Á árinu 2023 voru skráðar hjá lögreglu 92 beiðnir um nálgunarbann og 1.122 heimilisofbeldismál. Árið 2024 voru skráðar 79 beiðnir um nálgunarbann og 1.161 heimilisofbeldismál.

Fyrirhugaðar breytingar sem stuðla að auknu öryggi brotaþola samræmist að fullu þeim markmiðum í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að auka öryggi almennings, fjölga lögreglumönnum, taka fast á kynbundnu ofbeldi, samhliða því að styrkja aðra þætti réttarkerfisins til að tryggja hraða og örugga málsmeðferð.  

Áformin má nálgast í Samráðsgátt stjórnvalda og er umsagnarfrestur til og með 16. september næstkomandi.