Friðlandi í Vatnsfirði ekki breytt

Jóhann Páll Jóhannsson umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur hafnað beiðni Orkubús Vestfjarða um að breyta reglum um friðlandið í Vatnsfirði á Vestfjörðum vegna virkjunaráforma. Beiðni þess efnis barst fyrrverandi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þann 22. febrúar 2023 en núverandi ráðherra svaraði beiðninni þann 8. ágúst síðastliðinn. Að mati ráðuneytisins eru lagaskilyrði til þess að breyta eða afnema friðlýsingu í Vatnsfirði ekki uppfyllt. Með tilliti til lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins er það niðurstaða ráðherra að ekki séu forsendur til annars en að hafna beiðni Orkubúsins.

Við meðferð málsins í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu var umsagna aflað á grundvelli 2. mgr. 44. gr. laga um náttúruvernd. Lögðust bæði Náttúrufræðistofnun og Umhverfisstofnun eindregið gegn virkjun í Vatnsfirði. Í umsögn Náttúrufræðistofnunar kemur fram að leirurnar við Vatnsfjörð séu alþjóðlega mikilvægur áningarstaður vaðfugla, t.d. rauðbrystings, og að virkjanaframkvæmdir ofan við Vatnsfjörð myndu orsaka margs konar breytingar og rask og hafa veruleg neikvæð áhrif á náttúruminjar og landslag friðlandsins. Í umsögn Umhverfisstofnunar er bent á að fuglalíf í friðlandinu sé fjölbreytt og þar sé að finna tegundir á válista. Þá sé Vatnsfjörður rómaður fyrir einstaka gróðursæld og innan þess megi finna einn stærsta samfellda birkiskóg landshlutans. Áformaður framkvæmdir séu líklegar til þess að hafa víðtæk og veruleg neikvæð áhrif á jarðminjar, lífríki, ásýnd og landslag svæðisins.

Haustið 2024 fól umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið Rannsóknarmiðstöð Háskólans á Akureyri að vinna mat á áhrifum mögulegs afnáms eða breytingar á friðlýsingu svæðisins. Í skýrslu rannsóknarmiðstöðvarinnar kemur fram að „þrátt fyrir að brýnir samfélagslegir hagsmunir séu til staðar þá sé ekki auðvelt að rökstyðja að aflétting eða breyting friðlýsingar friðlandsins í Vatnsfirði sé rétta leiðin til að bæta þar úr“.

Í bréfi Jóhanns Páls Jóhannssonar umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til Orkubús Vestfjarða segir m.a.:

„Að mati ráðherra eru brýnir samfélagslegir hagsmunir fólgnir í bættu afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum. Það kallar á styrkingu flutningskerfis og dreifikerfis og áframhaldandi leit og nýtingu jarðhita til þess að leysa rafhitun af hólmi en krefst jafnframt stóraukinnar raforkuframleiðslu í landshlutanum.

Í þessu sambandi verður að líta til þess að undirbúningur vegna Hvalárvirkjunar og Kvíslartunguvirkjunar er langt kominn, Austurgilsvirkjun er þegar í orkunýtingarflokki verndar- og orkunýtingaráætlunar og á 157. löggjafarþingi verða til umfjöllunar tillögur til breytingar á verndar- og orkunýtingaráætlun þar sem verkefnisstjórn hefur lagt til að vatnsaflskostirnir Skúfnavatnavirkjun og Tröllárvirkjun eða Hvanneyrardalsvirkjun fari í orkunýtingarflokk. Þá hefur ráðherra sett af stað samráðsferli um að vindorkukosturinn Garpsdalur í Reykhólahreppi fari í orkunýtingarflokk.

Þannig er ljóst að þegar eru ýmis orkuöflunarverkefni á dagskrá sem eru til þess fallin að styrkja stöðu raforkumála á Vestfjörðum. Við mat á samfélagslegum hagsmunum verður jafnframt að horfa til þess að afnám friðlýsingar í Vatnsfirði yrði í óþökk sveitarfélagsins sem friðlandið tilheyrir.

Eftir yfirferð á gögnum málsins er það afstaða ráðuneytisins að lagaskilyrði til þess að breyta eða afnema friðlýsingu í Vatnsfirði séu ekki uppfyllt. Með tilliti til lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins telur ráðherra að ekki séu forsendur til annars en að hafna beiðni Orkubús Vestfjarða.“