09 september 2025
/
Mennta- og barnamálaráðuneytið
Menningar-٫ nýsköpunar- og háskólaráðuneytið
OECD: Ísland þarf að styrkja fjármögnun háskólastigsins – skýrsla Education at a Glance 2025
Alþjóðleg skýrsla Efnahags og framfarastofnunarinnar, OECD, Education at a Glance 2025, var birt í dag. Skýrslan kemur út árlega en í ár er sjónum sérstaklega beint að háskólastiginu. Niðurstöður skýrslunnar gefa mikilvægar vísbendingar um stöðu íslensks háskólakerfis í alþjóðlegum samanburði.
Samkvæmt nýjustu gögnum námu meðalútgjöld á hvern ársnema í háskóla á Íslandi árið 2022 um 2,2 milljónum króna*, sem er 20,5% hærra en meðaltal OECD-ríkja, en tæplega þriðjungi lægra en meðaltal Norðurlanda. Til glöggvunar skal benda á að innan þeirra tölu sem reiknuð er sem framlag á hvern ársnema skv. OECD er samtala fjárveitinga til háskóla á málefnasviði 21 í fjárlögum og styrkjum til rannsókna og þróunar á málefnasviði 7 í fjárlögum.
OECD bendir á að Ísland þurfi að huga sérstaklega að fjárfestingu í háskólastiginu til að tryggja að íslenskir háskólar standi jafnfætis öðrum aðildarríkjum hvað varðar gæði, aðgengi og alþjóðlega samkeppnishæfni.
Fjöldi aðgerða eru í vinnslu í menningar-, nýsköpunar og háskólaráðuneytinu sem taka á þessum málum og má í því samhengi nefna nýútkomna stefnu um vísindi, tækniþróun og nýsköpun sem gerir grein fyrir framtíðarsýn stjórnvalda næstu 10 ár og tekur meðal annars á mikilvægi þess að byggja upp mannauð í háskólum landsins með áherslu á að laða að, og halda í vísindafólk og sérfræðinga og fjölga nemum í STEM greinum.
Endurskoðun menntasjóðs með það markmið að bæta möguleika nemenda á að helga sig námi og stemma gegn brotthvarfi.
Samræming og fagleg umgjörð um örnnám og raunfærnimat er liður í að auka fjölbreytileika í námi og gefa fleirum kost á að stunda háskólanám á sínum forsendum.
Á Íslandi útskrifast 18% háskólanema úr grunnnámi úr STEM-greinum, 14% úr viðskiptum, stjórnun og lögfræði og 28% úr listum og hugvísindum, félagsvísindum, fjölmiðlafræði og upplýsingafræði.
Kynjahlutföll: Konur eru 59% nýnema, sem er hærra hlutfall en OECD-meðaltalið (54%).
Brotthvarf: 18% brotthvarf er meðal nemenda við íslenska háskóla eftir fyrsta námsárið. Meðaltal OECD er 13%. OECD telur að meiri áherslu þurfi að leggja á náms- og starfsráðgjöf og stuðning við nýnema til að sporna gegn brotthvarfi. Með brotthvarfi er átt við nemendur sem stunda ekki lengur nám við þá námsleið sem viðkomandi var skráður í upphaflega, sem dæmi má nefna að breytt námsval eða hlé frá námi flokkast sem brotthvarf hjá OECD.
Námstími: 44% nemenda ljúka bakkalárnámi á tilsettum tíma, en hlutfallið hækkar í 74% innan þriggja ára umfram hefðbundinn námstíma. Þetta er yfir meðaltali OECD (70%).
Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, Logi Einarsson, segir niðurstöður skýrslunnar sýna að þörf sé á skýrari áherslum í háskólamálum:
„Það er hollt að fá utanaðkomandi augu og samanburð við önnur lönd. Þessar niðurstöður staðfesta að háskólamálin þurfa að njóta sérstakrar athygli og tryggja þarf grunnfjármögnun háskólastigsins til lengri tíma. Framtíðarsýn fyrir háskólastigið þarf um leið að vera skýr og aðgengileg með lykilmælikvörðum svo krafturinn og tækifærin sem háskólasamfélagið býr yfir njóti sín til fulls og við séum meðvituð um að menntun og atvinnustefna tali saman.“
Samkvæmt nýjustu gögnum námu meðalútgjöld á hvern ársnema í háskóla á Íslandi árið 2022 um 2,2 milljónum króna*, sem er 20,5% hærra en meðaltal OECD-ríkja, en tæplega þriðjungi lægra en meðaltal Norðurlanda. Til glöggvunar skal benda á að innan þeirra tölu sem reiknuð er sem framlag á hvern ársnema skv. OECD er samtala fjárveitinga til háskóla á málefnasviði 21 í fjárlögum og styrkjum til rannsókna og þróunar á málefnasviði 7 í fjárlögum.
OECD bendir á að Ísland þurfi að huga sérstaklega að fjárfestingu í háskólastiginu til að tryggja að íslenskir háskólar standi jafnfætis öðrum aðildarríkjum hvað varðar gæði, aðgengi og alþjóðlega samkeppnishæfni.
Meginniðurstöður OECD um Ísland
Í skýrslunni eru tvær meginniðurstöður er varða Ísland. Annarsvegar að efla stuðning við nýnema og bæta náms- og starfsráðgjöf til að minnka brotthvarf og hins vegar að tryggja að starfsumhverfi og kjör starfsfólks íslenskra háskóla styðji við gæði kennslu og rannsókna.Fjöldi aðgerða eru í vinnslu í menningar-, nýsköpunar og háskólaráðuneytinu sem taka á þessum málum og má í því samhengi nefna nýútkomna stefnu um vísindi, tækniþróun og nýsköpun sem gerir grein fyrir framtíðarsýn stjórnvalda næstu 10 ár og tekur meðal annars á mikilvægi þess að byggja upp mannauð í háskólum landsins með áherslu á að laða að, og halda í vísindafólk og sérfræðinga og fjölga nemum í STEM greinum.
Meðal annarra verkefna ráðuneytisins má nefna:
Áhersla er á að auka samstarf milli háskóla sem skilar sér í öflugra náms og starfsumhverfi og eykur á samkeppnishæfni við útlönd.Endurskoðun menntasjóðs með það markmið að bæta möguleika nemenda á að helga sig námi og stemma gegn brotthvarfi.
Samræming og fagleg umgjörð um örnnám og raunfærnimat er liður í að auka fjölbreytileika í námi og gefa fleirum kost á að stunda háskólanám á sínum forsendum.
Aðstæður háskólanema og námsárangur
Vísinda- og tæknigreinar, verkfræði og stærðfræði (STEM) og viðskiptafræði, stjórnun og lögfræði eru tvær vinsælustu meginfræðigreinar nýnema í grunnnámi háskóla í OECD ríkjunum, hvor um sig með 23% útskrifaðra. Listir og hugvísindi, félagsvísindi, fjölmiðlafræði og upplýsingafræði fylgja fast á eftir með 22%.Á Íslandi útskrifast 18% háskólanema úr grunnnámi úr STEM-greinum, 14% úr viðskiptum, stjórnun og lögfræði og 28% úr listum og hugvísindum, félagsvísindum, fjölmiðlafræði og upplýsingafræði.
Kynjahlutföll: Konur eru 59% nýnema, sem er hærra hlutfall en OECD-meðaltalið (54%).
Brotthvarf: 18% brotthvarf er meðal nemenda við íslenska háskóla eftir fyrsta námsárið. Meðaltal OECD er 13%. OECD telur að meiri áherslu þurfi að leggja á náms- og starfsráðgjöf og stuðning við nýnema til að sporna gegn brotthvarfi. Með brotthvarfi er átt við nemendur sem stunda ekki lengur nám við þá námsleið sem viðkomandi var skráður í upphaflega, sem dæmi má nefna að breytt námsval eða hlé frá námi flokkast sem brotthvarf hjá OECD.
Námstími: 44% nemenda ljúka bakkalárnámi á tilsettum tíma, en hlutfallið hækkar í 74% innan þriggja ára umfram hefðbundinn námstíma. Þetta er yfir meðaltali OECD (70%).
Staða útskrifaðra og tengsl við vinnumarkað
17% ungs fólks (25–34 ára) á Íslandi hafa lokið meistaraprófi eða sambærilegu námi, sem er svipað og meðaltal OECD (16%). Atvinnuleysi meðal háskólamenntaðra á Íslandi er mjög lágt (2,5%) og staðfestir að háskólamenntun dregur úr hættu á atvinnuleysi. Tekjur og atvinnuþátttaka eru almennt hærri meðal þeirra sem lokið hafa meistaragráðu en meðal bakkalármenntaðra.Háskólastarf og starfsumhverfi kennara
Launabil milli lágmarks- og hámarkslauna háskólakennara á Íslandi er mun minna en í samanburðarlöndum, sem getur haft áhrif á hvata til starfsþróunar og hæfni til að laða að og halda hæfu starfsfólki innan háskólakerfisins. OECD bendir á að starfsumhverfi háskólakennara og fjármögnun rannsókna séu lykilþættir sem stjórnvöld þurfi að huga að til framtíðar.Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, Logi Einarsson, segir niðurstöður skýrslunnar sýna að þörf sé á skýrari áherslum í háskólamálum:
„Það er hollt að fá utanaðkomandi augu og samanburð við önnur lönd. Þessar niðurstöður staðfesta að háskólamálin þurfa að njóta sérstakrar athygli og tryggja þarf grunnfjármögnun háskólastigsins til lengri tíma. Framtíðarsýn fyrir háskólastigið þarf um leið að vera skýr og aðgengileg með lykilmælikvörðum svo krafturinn og tækifærin sem háskólasamfélagið býr yfir njóti sín til fulls og við séum meðvituð um að menntun og atvinnustefna tali saman.“
Leik-, grunn- og framhaldsskólar
Þótt Education at a glance einblíni á háskólastigið í ár koma þar einnig fram upplýsingar um leik-, grunn- og framhaldsskólastigið. Helstu niðurstöður eru eftirfarandi:
- Fjárframlög til menntamála eru hærri á Íslandi en hafa farið lækkandi að raungildi: Ísland er yfir meðaltali OECD-ríkja þegar kemur að fjárframlögum til menntamála m.t.t. kostnaðar við hvern nemanda, hvort sem um ræðir grunn- og framhaldsskólanemendur eða háskólanema. Þá nema fjárframlög til menntunar, frá grunnnámi og upp í háskólanám, hærra hlutfalli af vergri landsframleiðslu á Íslandi en að meðaltali innan OECD – eða 5,6% samanborið við 4,7%. Þrátt fyrir að kostnaður við hvern nemanda, frá grunnskóla og upp í háskóla, hafi aukist að jafnaði innan OECD-ríkjanna á milli 2015 og 2022 að nafnvirði, þá hafa fjárframlög að raunvirði minnkað úr 10,9% af útgjöldum hins opinbera í 10,1%. Á Íslandi drógust útgjöld til menntamála enn meira saman, eða um 1,3 prósentustig – úr 13,1% í 11,8% á sama tímabili.
- Mikil fjárfesting í leikskólastiginu: Fjárfesting í leikskólastiginu á Íslandi er mjög há í alþjóðlegum samanburði, Ísland ver 1,05% af vergri landsframleiðslu í leikskólastig (hjá börnum á aldrinum 3-5 ára) samanborið við 0,59% VLF í OECD ríkjunum. Þetta endurspeglar einnig að hlutfall barna sem sækir leikskóla er með því hæsta innan OECD. Útgjöld hins opinbera til leiksskólastigsins á Íslandi jukust töluvert á milli áranna 2015 – 2022, eða um 36,9%, þrátt fyrir að fjöldi barna í leiksskólum hafi dregist saman um 6%. Kostnaður við hvert barn jókst þannig um 45,6% á Íslandi, samanborið við 24% aukningu að meðaltali innan OECD frá árinu 2015.
- Laun grunnskólakennara hafa hækkað meira á Íslandi: Frá 2015 til 2024 hafa meðallaun grunnskólakennara á Íslandi hækkað um 17,5%, en það er meira en meðaltalshækkunin innan OECD sem nam 14,6% á sama tímabili.
- Grunnskólanemar skila sér í framhaldsskóla:
Nánast allir flytjast á milli skólastiganna við skil grunnskóla og framhaldsskóla á Íslandi, eða meira en 95% nemenda.
- Fríár (e. gap year): Í mörgum löndum er algengt að nemendur taki svokallað fríár á milli þess sem þeir klára framhaldsskólamenntun og áður en þeir hefja háskólanám. Tveir af hverjum þremur nýnemum tóku slíkt fríár (eitt eða fleiri) á Íslandi, samanborið við 44% nýnema innan OECD.
Education at a glance 2025 dregur fram mikilvægi náms- og starfsráðgjafar í að fyrirbyggja brotthvarf úr háskólanámi. Íslensk stjórnvöld taka undir þetta og hafa beint sjónum í auknum mæli að þessum stuðningi við nemendur undanfarin ár. Samstarfsverkefni ráðuneyta og stofnana á borð við Stækkaðu framtíðina, Næsta skref og Ég og framtíðin eru dæmi um ný verkefni sem ætlað er að hjálpa ungmennum við val á frekara námi. Bætt var tímabundið við stöðugildi náms- og starfsráðgjafa í mennta- og barnamálaráðuneytinu í fyrra til að auka veg og sýnileika náms- og starfsráðgjafar í skólastarfi. Efling náms- og starfsráðgjafar er liður í menntastefnu til ársins 2030 og 2. aðgerðaáætlun hennar.
*Viðmiðunarár í skýrslunni er 2022 en það ár fengu íslenskir háskólar auknar fjárveitingar til að mæta nemendafjölgun á tímum heimsfaraldurs kórónaveiru. Sú aukning hefur að einhverju leyti gengið til baka vegna áframhaldandi nemendafjölgunar í háskólum án þess að full fjármögnun hafi fylgt viðbótinni. Mikil lækkun er milli ára á meðal framlögum OECD ríkja til háskólastigsins sem kann að skýrast af samdrætti í háskólastarfi á tímum heimsfaraldurs kórónaveiru. Gera má því ráð fyrir að meðaltal OECD hækki aftur í næstu skýrslu.