Leiðin framundan í loftslagsmálum

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra kynnti í dag forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum og nýtt landsákvarðað framlag Íslands samkvæmt Parísarsamningnum (NDC), þar sem sett eru metnaðarfull, framkvæmanleg og skýr markmið í loftslagsmálum til 2035. Jafnframt greindi ráðherra frá því að leiðrétting hefði verið gerð á eldra framlagi Íslands til 2030, sem skilað var til Loftslagssamningsins 2021.

„Það er kominn tími á tiltekt í loftslagsmálum, og þetta er nákvæmlega það sem við höfum verið að gera undanfarna mánuði. Markmið okkar þurfa bæði að vera metnaðarfull svo við getum horft stolt framan í börnin okkar og barnabörn, en á sama tíma þarf þjóðin að trúa því að þau séu raunhæf og gerleg. En raunsæið má ekki bera fegurðina ofurliði. Þetta er jafnvægislist og því legg ég upp með krefjandi en framkvæmanleg markmið. Þetta er ekki kvöð heldur tækifæri til að gera betur, binda meira og losa minna, og við gerum það saman,“segir Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.

Bráðabirgðaframreikningar UOS byggðir á innleiðingu aðgerðaáætlunar 2025-2026, loftslagsmarkmið Íslands árið 2030 og tillaga að loftslagsmarkmiði 2035. Áætlaður samdráttur er 39% árið 2035 m.v. 2005.

Skýr stefna á öllum sviðum

Lagt er til að markmið Íslands til 2035 nái til allra hefðbundnu bókhaldsflokka Evrópusambandsins, samfélagslosunar, ETS kerfisins  og landnotkunar (LULUCF). Í fyrsta sinn verði sett tölulegt markmið um samdrátt í losun frá landi og stefnt að 400–500 þúsund tonna samdrætti árið 2035 miðað við árið 2025. Auk þess verður í fyrsta sinn lögð skýr áhersla á að draga úr losun í ETS viðskiptakerfinu, með stuðningi við nýsköpun og tækniþróun til kolefnisföngunar frá stóriðju. Þá stefnir Ísland nú á 50–55% samdrátt í samfélagslosun fyrir árið 2035, samanborið við 2005.

Um er að ræða þrískipt markmið með sjálfstæðu tölulegu markmiði fyrir losun frá landi og samfélagslosun. Mörg ríki setja sér eitt tölulegt heildarmarkmið, en Ísland hefur ekki farið þá leið enn sem komið er. Það skýrist meðal annars af því að samsetning losunar Íslands er frábrugðin því sem almennt gerist, þar sem losun frá landi og losun innan ETS-kerfisins er hlutfallslega miklu meiri en þekkist í þeim ríkjum sem við miðum okkur við. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að áfram verði tekið mið af þessari sérstöðu. Í samráðsgátt má nálgast markmið Íslands til 2035 og eru landsmenn hvattir til að skila inn umsögn.

Unnið hefur verið að leiðréttingu á skilum Íslands til Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna (UNFCCC) samningsins, um markmið Íslands til ársins 2030, eftir að í ljós kom árið 2024 að Ísland teldist ekki formlega hluti af uppgjöri ESB gagnvart Parísarsamningnum - eins og gert hafði verið ráð fyrir í skilunum Íslands til Loftslagssamningsins árið 2021. Á fundinum sagði ráðherra einnig frá þessum leiðréttu skilum, sem draga í fyrsta skipti fram markmið Íslands um 41% samdrátt í samfélagslosun fyrir 2030 miðað við 2005.  Framlag okkar á öðrum sviðum innan 2030 markmiðsins er tryggt í gegnum þátttöku í ETS og LULUCF kerfunum með ESB.

Forgangsverkefni ríma við skýrari markmið Íslands á öllum sviðum til 2035

Jóhann Páll kynnti á fundinum einnig þær aðgerðir aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum sem koma til framkvæmda á árunum 2025 og 2026. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum var gefin út og samhliða sett til kynningar í samráðsgátt stjórnvalda í júní 2024. Síðan þá hefur farið fram frekari greining og forgangsröðun á þeim aðgerðum með það að markmiði að ná sem mestum samdrætti á sem skemmstum tíma. Allar aðgerðir í innleiðingu 2025-2026 má finna á nýuppfærðum vef aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum: co2.is

Endurheimt vistkerfa í forgangi

Áhersla er lögð á endurheimt votlendis og vistkerfa og er það í  samræmi við að Ísland setji sér í fyrsta sinn tölulegt markmið um samdrátt í losun frá landi. Aðgerðin hefur margþættan umhverfislegan ávinning. Mögulegt er að með samhentu átaki geti árlegur samdráttur í losun frá landi verið allt að 617 þúsund tonn árið 2035 með vistheimt, landgræðslu og skógrækt og allt að þriðjungur þessara aðgerða getur farið fram hratt á ríkisjörðum. Því má segja að tillagan að markmiði Íslands um samdrátt í losun frá landi árið 2035 upp á 400-500 þúsund tonn CO₂ ígilda sé varfærin, en af þeirri góðu ástæðu að mat aðgerðarinnar er byggt á þeim forsendum að endurheimt og binding gangi með öllu hnökralaust fyrir sig. Auk þess að draga úr losun og auka bindingu þá eykur endurheimt vistkerfa seiglu gegn náttúruvá, bæði með bættri vatnsmiðlun og styrkingu vistkerfa, auk þess að vera lykilaðgerð fyrir vernd líffræðilegrar fjölbreytni í anda stefnuyfirlýsingar Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins.

Endurheimtinni verður hrint í framkvæmd með átaki á ríkisjörðum.

„Við ætlum að ryðja brautina – ríkið verður að ganga á undan. Við erum farin af stað, en í gær tók ég á móti tillögum frá Landi og skógi sem voru unnar með Framkvæmdasýslan Ríkiseignir að vel völdum svæðum til að hefjast handa.“ sagði ráðherra.

Endurheimt votlendis er einhver hagkvæmasta loftslagsaðgerð sem unnt er að framkvæma á Íslandi ef við horfum á samdrátt í losun sem fæst fyrir hverja krónu.

Endurheim vistkerfa ver og styrkir líffræðilega fjölbreytni á Íslandi sem er áherslumál í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar.

Þá getur endurheimt votlendis stutt við aðlögun að loftslagsbreytingum með bættri vatnsmiðlun. Endurheimt styrkir þanþol vistkerfa og vinnur gegn náttúruvá eins og þurrkum og flóðum.

„Þetta eru aðgerðir sem safna saman fuglum himinsins í votlendi og skóga sem iða af lífi. Þetta snýst um kræklótta birkiskóga og óðinshana, þetta er ekki bara loftslagsmál heldur líka umhverfismál og náttúruverndarmál“, sagði ráðherra.

Markvissar aðgerðir í samfélagslosun

Í ljósi aukins metnaðar Íslands í samfélagslosun, bregst ríkisstjórnin við með því að loka gatinu sem hefur skapast í orkuskiptum með rafbílavæðingunni. Aðeins 8% bíla sem bílaleigur kaupa eru rafbílar, á meðan 55% bíla sem almenningur og fyrirtæki kaupa eru rafbílar.

„Við getum ekki náð loftslagsmarkmiðum þegar 7 af hverjum 10 bílum sem bílaleigur kaupa ganga enn fyrir bensín eða dísil. Lykillinn að árangri er að við fáum ferðamenn og bílaleigufyrirtæki með okkur. Og nú verður farið markvisst í þessa vinnu,” kom fram í máli Jóhanns Páls.

Sagði hann hlutverk stjórnvalda annars vegar að styðja við markaðsátak Íslands sem sjálfbært ferðamannaland og hins vegar að kortleggja hleðslunet um land allt. Þá sé í undirbúningi átak um stuðning við uppsetningu hleðslustöðva við fjölbýlishús í gegnum Loftslags- og orkusjóð. Bætti ráðherra við að átakið snúist þá  ekki síður um réttlát umskipti, enda nauðsynlegt að koma rafbílum á eftirmarkað. Til stuðnings rafbílavæðingunni mun ráðherra leggja fram frumvarp um íblöndun lífrænnar olíu í eldsneyti. Það dregur úr magni koltvísýrings í útblæstri við bruna eldsneytisins. Með íblöndun er hægt að draga hraðar úr  losun  frá jarðefnaeldsneyti  á  meðan unnið er að áframhaldandi rafvæðingu.

Næsta lykilaðgerð í samfélagslosun snýr að landbúnaði. Áfram er horft til aðgerða með margþættan ávinning, en með fjárfestingarstuðning til að minnka áburðarnotkun má draga úr losun vegna landnotkunar  um allt að 150 þúsund tonn CO₂ til 2035. Með því má einnig ná fram sparnaði í rekstri býla og bæta nýtingu náttúruauðlinda. Verður slíkur fjárfestingarstuðningur gerður bændum aðgengilegur  í gegnum Loftslags- og orkusjóð.

Stuðningur við nýsköpun og tækniþróun til að þróa föngun

Ríkisstjórnin hyggst einnig stíga fastar til jarðar þegar kemur að stórum losunarþætti, ETS-losun frá iðnaði, með því að styðja við þróun kolefnisföngunartækni. Losun frá stóriðju nemur nú tæplega 1,9 milljón tonna CO₂ ígildi (2024), en með nýrri tækni getur losunin minnkað hratt ef árangursríkar lausnir verða að veruleika.  

„Þó losun frá iðnaði falli undir ETS viðskiptakerfið, sem er sjálfstætt lokað kerfi með sameiginlegt heildarmarkmið um 62% samdrátt, tel ég það í þágu fyrirsjáanleika og gagnsæis að setja fram skýra sýn á hvert verkefnið er þegar kemur að ETS-viðskiptakerfinu,” segir Jóhann Páll.

Samvinna, skilvirkni og styttri boðleiðir

Í öllum þeim aðgerðum sem stjórnvöld beina kastljósinu að nú er lögð áhersla á að grípa til framkvæmanlegra aðgerða hratt til að draga sem fyrst úr losun. Jafnframt er margþættur ávinningur meginstefið, og samspil loftslagsaðgerða við náttúruvernd og líffræðilega fjölbreytni gegnum gangandi. Til þess að árangri á næstu árum þarf nýja nálgun og ný vinnubrögð í loftslagsmálum. Drög að nýjum loftslagslögum miða að þessu, að skapa umgjörð sem tryggir að loftslagsaðgerðir komist hratt til framkvæmda og eru íslensk stjórnvöld að forgangsraða aðgerðum, stytta boðleiðir og skýra betur hver markmið Íslands eru og hvernig við ætlum að ná þeim.

„Loftslagsmál krefja okkur um framtíðarsýn. Þetta er málaflokkur sem kallar á að við hugsum stórt og hugsum langt fram í tímann, í 10, 20, 50 og hundruðum ára. Það hefur vantað pólitíska forystu í loftslagsmálum. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur mun veita slíka forystu. Við þurfum að tala meira saman um þessi mál og ég hlakka til að gera það og hitta mörg ykkar á Umhverfisþingi eftir helgi þar sem við munum taka fyrstu skrefin í að móta loftslagsstefnu fyrir Ísland. Samtalið er mikilvægt en við vitum líka að orðin ein koma okkur ekki á leiðarenda. Það er kominn tími til að láta verkin tala” sagði ráðherra í lok blaðamannafundar í dag.

Drög að landsákvörðuðu framlagi Íslands 2035 til Parísarsamningsins