Skýrsla Draghi – ár liðið frá útkomu

Að þessu sinni er fjallað um:

• skýrslu Draghi, ár liðið frá útkomu
• nýjan ríkisaðstoðarramma vegna hreinatvinnustefnu ESB
• samkomulag um einföldun á regluverki Invest EU
• samkomulag um strangari reglur um varnir gegn mengun yfirborðs- og grunnvatns
• nítjánda pakka þvingunaraðgerða ESB gagnvart Rússlandi
• samhæfðar aðgerðir ESB við endurskoðun á réttarstöðu einstaklinga í tímabundinni vernd vegna fjöldaflótta frá Úkraínu
• tillögur framkvæmdastjórnar ESB að aðgerðum vegna stöðu mála á Gasa
• samkomulag ESB og BNA um viðskipta- og tollamál
• umfjöllun sjávarútvegsnefndar Evrópuþingsins um viljayfirlýsingu ESB og Íslands um samstarf á sviði sjávarútvegs og málefna hafsins
• óformlegan fund heilbrigðisráðherra ESB
• málstofu um tillögur að nýrri langtíma fjármálaáætlun ESB og fjárhagsrömmum samstarfsáætlana á nýju tímabili
• fókus ESB á Grænland

 

Skýrsla Draghi – ár liðið frá útkomu

Hinn 9. september 2024 afhenti Mario Draghi, fv. forsætisráðherra Ítalíu og fv. bankastjóri Seðlabanka Evrópu, forseta framkvæmdastjórnar ESB, Ursulu von der Leyen (VdL) skýrslu sína um samkeppnishæfni ESB til framtíðar, og er því um þessar mundir ár liðið frá útgáfu hennar. Ítarlega var fjallað um skýrsluna í Vaktinni 13. september 2024.

VdL óskaði sjálf eftir skýrslunni í aðdraganda að Evrópuþingskosningunum sem fram fóru á síðasta ári og er skýrslunni ætlað að vera meginstef og leiðarvísir fyrir nýja framkvæmdastjórn og ESB í heild sinni á vegferð sambandsins til aukinnar samkeppnishæfni á tímum stóraukinnar spennu í alþjóðasamskiptum og viðskipum. Er skýrslan þannig á meðal fjögurra annarra skýrslna sem framkvæmdastjórum í nýrri framkvæmdastjórn er sérstaklega gert að horfa til í störfum sínum, samkvæmt erindisbréfum VdL til þeirra, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 6. desember sl. um nýja framkvæmdastjórn.

Af framangreindu tilefni var efnt til ráðstefnu 16. september sl. þar sem leitast var við að leggja mat á það hvernig gengið hefði að bregðast við þeim fjölmörgu tillögum sem settar eru fram í skýrslunni. Fluttu bæði VdL og Draghi opnunarávörp á ráðstefnunni, sjá hér ávarp VdL og ávarp Draghi.

Í skýrslunni, sem nú er ársgömul, er dregin upp allsvört sviðsmynd af samkeppnishæfni ESB samanborið t.d. við BNA og Kína og einnig hvernig hún muni þróast með neikvæðum hætti ef ekki verði gripið til fjölþættra aðgerða og ráðstafana af því tagi sem þar eru lagðar til og kalla margar þeirra á stóraukna samhæfingu og samþættingu innan ESB, meðal annars á sviði orku- og fjarskiptainnviða og uppbyggingu hins sameiginlega fjármagnsmarkaðar.

Frá útkomu skýrslunnar og frá því að ný framkvæmdstjórn tók til starfa 1. desember 2024 hefur hún unnið að því móta stefnur og leggja fram tillögur sem ætlað er að koma til móts við tillögur og markmið sem sett eru fram í skýrslunni.

Í lok janúar sl. birti framkvæmdastjórnin þannig leiðarvísi fyrir aukna samkeppnishæfni (e. Competitiveness Compass), og var því stefnumótunarskjali, sem jafnframt var fyrsta stóra stefnumótunarskjal nýrrar framkvæmdastjórnar, sérstaklega ætlað að varða leiðina áfram að því að hrinda mörgum af tillögum skýrslunnar í framkvæmd, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 31. janúar sl. um leiðarvísinn.

Hefur framkvæmdastjórnin nú, í samræmi við leiðavísinn, lagt fram og kynnt 33 frumkvæðismál, þar af 14 löggjafartillögur, sem miða að þessu og eru fjölmörg fleiri mál í farvatninu sbr. tímalínu aðgerða sem framkvæmdastjórnin hefur birt, sbr. einnig stefnuræðu VdL, en fjallað var um ræðuna í Vaktinni 12. september sl. Sjá nánar um aðgerðir framkvæmdastjórnarinnar hér.

Þrátt fyrir fjölda aðgerða eru margir á því að ekki sé nóg að gert og enn sé á brattann að sækja, sbr. m.a. framangreint ávarp Draghi á ráðstefnunni.

Nýr ríkisaðstoðarrammi vegna hreinatvinnustefnu ESB

Hinn 25. júní sl. samþykkti framkvæmdastjórn ESB nýjan ramma fyrir ríkisaðstoð sem ætlað er að styðja við hreinatvinnustefnu ESB (e. Clean Industrial Deal State Aid Framework - CISAF) en stuttlega var greint frá málinu í Vaktinni 11. júlí sl.

CISAF gerir aðildarríkjunum kleift að hraða þróun og uppbyggingu hreinnar orkuframleiðslu, hreinnar tækni og afkolun iðnaðar með ríkisstyrkjum. Gildistími CISAF er til 31. desember 2030 og kemur ramminn í stað tímabundinna ráðstafana vegna krísu og umbreytinga (e. Temporary Crisis and Transition Framework) sem hafa verið í gildi frá 9. mars 2023.

Rammar fyrir ríkisaðstoð eru sem slíkir ekki teknir upp í EES-samninginn en Eftirlitsstofnun EFTA hefur speglað ríkisaðstoðarramma ESB til að tryggja einsleitni við beitingu ríkisaðstoðarregla á Evrópska efnahagssvæðinu. Þann 9. júlí sl. tók Eftirlitsstofnun EFTA upp CISAF fyrir EES/EFTA ríkin, Ísland, Noreg og Liechtenstein sem mun sömuleiðis gilda til 31. desember 2030.

CISAF setur skilyrði fyrir veitingu ríkisstyrkja til ákveðinna fjárfestinga og í samræmi við almennar ríkisaðstoðarreglur ESB og felur í sér einföldun á fimm meginsviðum:

1. Við útbreiðslu endurnýjanlegrar orku og lágkolefnaeldsneytis.
2. Við tímabundinn stuðning til lækkunar raforkukostnaðar fyrir orkufrek fyrirtæki til að tryggja umskipti yfir í hagkvæma hreina orku.
3. Við afkolun í núverandi framleiðslu.
4. Við uppbyggingu á framleiðslugetu hreinnar tækni innan ESB.
5. Við lækkun á fjárfestingaáhættu í hreinni orku, afkolun, hreinni tækni, orkuinnviðaverkefnum og verkefnum sem styðja við hringrásarhagkerfið.

Nánar tiltekið heimildar CISAF eftirfarandi:

1. Flýtimeðferð fyrir útbreiðslu hreinnar orku: Nýi ramminn nær yfir stuðning við bæði endurnýjanlega orku og lágkolefnaeldsneyti. CISAF innleiðir einfaldari málsmeðferð til að hraða útbreiðslu endurnýjanlegrar orku og styður við notkun lágkolefnaeldsneytis á borð við blátt og grænt vetni.
2. Nýjar reglur um sveigjanleika og afkastagetu: Auknir möguleikar fyrir aðildarríkin til að samþætta óstöðuga endurnýjanlega raforku (svo sem vind- og sólarorku) inn á orkukerfið og tryggja áreiðanlega raforkudreifingu. CISAF setur ný viðmið fyrir afkastagetu og heimilar flýtimeðferð þegar aðildarríki greiða raforkuframleiðendum til að viðhalda varaafli. Aðrar útfærslur eru metnar samkvæmt leiðbeiningum um ríkisaðstoð í loftslags-, umhverfis- og orkumálum (CEEAG).
3. Stuðningur við raforkukostnað í orkufrekum iðnaði: Aðildarríki geta veitt fyrirtækjum í alþjóðlegri samkeppni sem eru mjög háð raforku stuðning vegna raforkukostnaðar. Slík fyrirtæki kunna að standa frammi fyrir hærri kostnaði en keppinautar í ríkjum með minna metnaðarfulla loftslagsstefnu. Í skiptum fyrir þennan stuðning verður fyrirtækjum gert að fjárfesta í afkolun.
4. Sveigjanlegur stuðningur við fjárfestingar í allri tækni sem stuðlar að afkolun eða orkunýtni.
5. CISAF heimilar stuðning við fjölbreytta tækni sem stuðlar að afkolun, þar á meðal rafvæðingu, vetni, lífmassa, kolefnisföngun, nýtingu og geymslu (CCUS).

CISAF ríkisaðstoð er unnt að veita á ólíka vegu, þ.e. með fyrirfram skilgreindum styrkfjárhæðum (allt að 200 milljón evra), brúun fjármögnunartímabils (e. funding gap) eða samkeppnisútboði.

CISAF heimilar stuðning við framleiðslu og fjárfestingar í hreinni tækni og sérstaklega í framleiðsluverkefnum á sviði tækniiðnaðar samkvæmt reglugerð um kolefnishlutlausan tækniiðnað (e. Net-Zero Industry Act) á grundvelli áætlana en einnig einstökum verkefnum sem lúta að kolefnishlutlausri tækni til að koma í veg fyrir að fjárfestingar færist frá ESB.

Auk framangreinds heimilar CISAF stuðning við framleiðslu og vinnslu mikilvægra hráefna sem eru nauðsynleg fyrir hreina tækni. Til að tryggja svæðisbundna samheldni innan ESB geta aðildarríki einnig veitt aukinn stuðning til verkefna á svæðum sem standa höllum fæti efnahagslega og skilgreind eru fyrirfram. CISAF heimilar auk þess að aðildarríki ýti undir eftirspurn eftir vörum sem framleiddar eru með hreinni tækni með skattaívilnunum, til dæmis með því að leyfa fyrirtækjum að draga kostnað vegna hreintæknifjárfestinga hraðar frá skattskyldum tekjum sínum. Aðildarríki geta einnig gripið til aðgerða til að minnka áhættu einkafjárfesta í verkefnum sem falla undir CISAF, þar á meðal í orkuinnviða- og hringrásarhagkerfisverkefnum. Stuðningur getur verið í formi hlutafjár, lána og/eða ábyrgða sem veitt eru í gegnum sérstaka sjóði eða rekstrareiningar sem halda utan um eignasafn styrkhæfra verkefna.

Samkomulag um einföldun á regluverki Invest EU

Samkomulag náðist í viðræðum ráðherraráðs ESB og Evrópuþingsins 23. september sl. um efni tillögu að einföldun regluverks um Invest EU-sjóðinn. Miða breytingarnar að því að virkja betur bæði einkafjármagn og opinbert fjármagn í ESB í þágu öflugra efnahagslífs og aukinnar samkeppnishæfni m.a. með því að auðvelda aðildarríkjum að leggja sitt af mörkum til áætlunarinnar og einfalda stjórnsýslukröfur. Er breytingunum þannig ætlað að styðja við ákveðin meginstefnumál ESB, s.s. leiðarvísi um aukna samkeppnishæfni sem fjallað var um í Vaktinni 31. janúar sl. sbr. einnig umfjöllun hér að framan um skýrslu Mario Draghi, hreinatvinnustefnuna sem fjallað var um í Vaktinni 7. mars sl. og stefnumótun á sviði varnarmála sem fjallað var um í Vaktinni 15. mars 2024.

Reglugerðin er hluti af „Omnibus II“, sem er ein af mörgum bandormslöggjafartillögum sem framkvæmdastjórn ESB hefur lagt fram að undanförnu um einföldun regluverks en um Omnibus II tillöguna var fjallað í Vaktinni 7. mars sl.

Í breytingunum felst nánar tiltekið m.a. að:

• framlag ESB í formi ábyrgða til Invest EU-sjóðsins mun hækka um 2,9 milljarða evra,
• samnýta megi ábyrgðir úr Invest-EU sjóðnum og fjármagn sem fæst úr þremur öðrum eldri áætlunum ESB, þ.e. úr Evrópusjóðnum fyrir stefnumiðaðar fjárfestingar (e. European Fund for Strategic Investments, EFSI), sjóðnum fyrir samtengda Evrópu (e. Connecting Europe Facility) og svokallaða „InnovFin“ lánalínu, sem komið var á fót af Evrópska fjárfestingabankanum til að styðja við rannsóknir og nýsköpun.

Endurskoðuninni er jafnframt ætlað að stuðla að aukinni þátttöku í landsbundnum þáttum Invest EU samstarfsáætlunarinnar (e. member state compartment) sem veitir fjármagni í tiltekin innlend forgangsverkefni.

Breytingarnar fela í sér einföldun regluverks eins og áður segir og er talið að breytingarnar geti leitt af sér kostnaðarhagræðingu upp á allt að 350 milljónir evra hjá þeim aðilum sem koma að framkvæmd verkefna og fjármögnunar í gegnum Invest EU. Meðal mikilvægustu breytinganna er endurskilgreining á hugtakinu lítil og meðalstór fyrirtæki og minni gagnasöfnunar- og skýrslugerðarkröfur til þeirra sem fá fjármögnun úr sjóðnum.

Tillagan gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Samkomulag um strangari reglur um varnir gegn mengun yfirborðs- og grunnvatns

Hinn 23. september sl. náðist samkomulag í viðræðum Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB um endurskoðun á tilskipun um varnir gegn mengun yfirborðs- og grunnvatns. Samkomulagið felur m.a. í sér að listi yfir forgangsefni og gæðaviðmið verði uppfærður með það að markmiði að draga úr mengun og bæta vatnsgæði. Endurskoðunin er talin mikilvægt skref í að vernda vatnsgæði, auka eftirlit og tryggja að reglur séu í samræmi við vatnaáætlun ESB og framkvæmd á stjórn vatnamála á svæðinu. Samkomulagið byggir á Græna sáttmálanum og styður við markmið ESB um mengunarlaust umhverfi fyrir árið 2050.

Fjallað var um tillöguna í Vaktinni 4. nóvember 2022, sbr. einnig umfjöllun um afstöðuskjal um tilskipun um hreinsun skólps og fráveituvatns í Vaktinni 10. mars 2023.

Aðildarríki ESB hafa tíma til 2039 til að uppfylla nýjar kröfur, bæði fyrir yfirborðsvatn og grunnvatn, með mögulegri skilyrtri undanþágu til ársins 2045. Fyrir efni þar sem endurskoðuð umhverfismarkmið í yfirborðsvatni eru strangari verður að uppfylla skilyrðin fyrir árið 2033. Þannig er markmiðið að forgangsefnum, þ.e. hættulegustu mengunarefnunum, verði útrýmt á næstu tuttugu árum.

Tillagan gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Nítjándi pakki þvingunaraðgerða ESB gagnvart Rússlandi

Ursula von der Leyen (VdL), forseti framkvæmdastjórnar ESB, tilkynnti hinn 19. september sl. að framkvæmdastjórnin hefði lagt nýjustu tillögu framkvæmdastjórnarinnar að 19. pakka þvingunaraðgerða gegn Rússlandi fyrir aðildarríki sambandsins til samþykktar. Nítjándi pakkinn hefur tafist töluvert í undirbúningi hjá framkvæmdastjórninni en nú síðast hafði verið búist við því að tillögurnar yrðu lagðar fyrir sendiherra aðildarríkjanna (Coreper II) fyrir miðjan september en af því varð ekki. Er það nú undir aðildarríkjunum 27 að samþykkja aðgerðirnar en til að aðgerðirnar komi til framkvæmda þarf einróma samþykki allra ríkjanna.

Ætla má að krafa Donalds Trump, sem hann birti á samfélagsmiðli sínum Truth Social 13. september sl., um að ESB hætti öllum olíu- og gaskaupum af Rússlandi og jafnframt að hann geri það að skilyrði fyrir frekari þvingunaraðgerðum af hálfu Bandaríkjanna hafi átt sinn þátt í því að það tafðist að leggja tillögurnar fram og jafnframt að tillögurnar eins og þær hafa nú verið kynntar ganga lengra en fyrirfram hafði verið búist við.

Þær aðgerðir sem nú eru lagðar til beinast aðallega að fjármálakerfi Rússlands, orkugeiranum og gegn sniðgöngu aðgerða af hálfu þriðju ríkja. Framkvæmdastjórnin leggur til viðskiptabann á öll viðskipti ESB við tvö stór rússnesk orkufyrirtæki (Rosneft og Gazpromneft), algjört bann við innflutningi á rússnesku jarðgasi (LNG) til ESB, verðþak á rússneska olíu og frekari frystingu eigna bæði eigna einstaklinga og fyrirtækja. Þá er lagt til að 118 skipum verði bætt við á bannlista yfir skip sem talin eru tilheyra svonefndum skuggaflota Rússlands sem sér um flutning á rússneskri olíu í andstöðu við takmarkanir G7-ríkjanna.

Samkvæmt tillögunum er nú í fyrsta sinn gert ráð fyrir að þvingunaraðgerðir ESB nái til sýndareigna (e. crypto assets) og viðskiptavettvanga þeirra. Þá leggur framkvæmdastjórnin til að aðgerðum verði beint að erlendum fjármálafyrirtækjum sem tengjast greiðslukerfum (e. alternative payment service systems) sem Rússland nýtir sér eftir að það var útilokað frá helstu greiðslukerfum heims. Talið er að þarna undir falli m.a. kínversk og indversk fyrirtæki.

Tillagan felur m.a. í sér breytingu á áætlun ESB um stöðvun á innflutningi á rússnesku gasi og löggjafartillögu þar að lútandi þar sem gert hafði verið ráð fyrir að innflutningurinn yrði fasaður út í áföngum á næstu tveimur árum, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 27. júní sl. um löggjafartillöguna, en nú er hins vegar gert ráð fyrir að bann á innflutningi verði að fullu komið til framkvæmda í lok árs 2026.

Talið er að framangreind krafa og þrýstingur Trumps geti reynst gagnlegur í viðræðum ESB við Ungverjaland og Slóvakíu um framgang þvingunaraðgerðanna en þessi tvö aðildarríki hafa hingað til verið andsnúin fyrirætlunum um að stöðva innflutning á olíu og gasi frá Rússlandi.

Sjá nánar um þvingunaraðgerðir ESB gagnvart Rússlandi á upplýsingasíðu ráðherraráðs ESB.Top of Form

Samhæfðar aðgerðir ESB við endurskoðun á réttarstöðu einstaklinga í tímabundinni vernd vegna fjöldaflótta frá Úkraínu

Hinn 16. september sl. samþykkti ráðherraráð ESB tillögu að tilmælum um samhæfða nálgun innan sambandsins við yfirfærslu einstaklinga úr tímabundinni vernd vegna fjöldaflótta frá Úkraínu. Með tilmælunum er leitast við að leggja línurnar að stöðugri og varanlegri lausn fyrir einstaklinga í þessari stöðu. Fjallað var um tillöguna í Vaktinni 13. júní sl.

Með tilmælunum eru aðildarríki ESB hvött til að bjóða umræddum einstaklingum að fá endurskoðun á sinni réttarstöðu, sem leitt geti til útgáfu á breyttu dvalarleyfi sem endurspeglar betur stöðu þeirra svo sem á grundvelli atvinnu, starfsþjálfunar, náms eða fjölskylduaðstæðna. Þá er m.a. lagt til að einstaklingum verði heimilað að fara í könnunarferðir til Úkraínu og að í boði verði aðstoð við sjálfviljuga heimför í samstarfi við úkraínsk stjórnvöld. Loks fela tilmælin í sér samhæfingu á ráðstöfunum til að tryggja viðeigandi upplýsingagjöf til einstaklinganna og upplýsingaskipti milli aðildarríkja ESB og Úkraínu.

Tillögur framkvæmdastjórnar ESB að aðgerðum vegna stöðu mála á Gasa

Líkt og greint var frá í Vaktinni 12. september sl. þá boðaði VdL, forseti framkvæmdastjórnar ESB, í stefnuræðu sinni á Evrópuþinginu 10. september sl. að brátt yrðu kynntar aðgerðir gegn Ísrael vegna ástandsins á Gasa.

Hinn 17. september sl. kynnti framkvæmdastjórn ESB tillögur sínar til ráðherraráðs ESB um aðgerðir þar sem m.a. er lagt til að fríverslunarþætti samstarfssamnings milli ESB og Ísrael (e. EU-Israel Association Agreement) verði frestað tímabundið (e. suspend). Áhrif slíkrar frestunar fela í raun í sér að ESB myndi leggja tolla á innfluttar vörur frá Ísrael sem nú njóta tollfrelsis sem nemur 37% af útflutningi Ísrael til ESB, en það er vöruflutningur að andvirði 5,8 milljarða evra, en heildarútflutningur til ESB nam tæpum 16 milljörðum evra árið 2024 og er ESB stærsti útflutningsmarkaður Ísraels. Þá hyggst ESB falla frá 14 milljón evra framlagi í beinum stuðningi við ýmis verkefni í Ísrael, en þó verða styrkir áfram veittir til Yad Vashem, miðstöðvar til minningar um Helförina, og til friðarverkefna. Tillögur framkvæmdastjórnar ESB ná einnig til þvingunaraðgerða gegn öfgafullum ráðherrum í ríkisstjórn Ísraels, þ.e. til þjóðaröryggisráðherra landsins, Itamar Ben Gvir, og fjármálaráðherra, Bezalel Smotrich. Einnig eru lagðar til aðgerðir gegn Hamas. 

Sjá nánar um tillögurnar í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnar ESB.

Samkomulag ESB og BNA um viðskipta- og tollamál

Hinn 27. júlí sl. undirrituðu Ursulu von der Leyen (VdL), forseti framkvæmdastjórnar ESB, og Donald Trump, forseti Bandaríkjanna (BNA), rammasamkomulag um viðskiptamál og tolla. Undirritunin átti sér stað eftir allmiklar sviptingar á lokametrunum í samningaferlinu, svo sem fjallað var um í Vaktinni 25. júlí og 11. júlí sl. Í yfirlýsingu VdL í tilefni af samkomulaginu lagði hún áherslu á mikilvægi þess fyrirsjáanleika og festu sem af samkomulaginu leiddi.

Samkomulagið felur m.a. í sér eftirfarandi:

Að 15% hámarkstollur verði á vörur sem fluttar eru frá ESB til BNA.

• Hámarkstollurinn mun í reynd gilda um flesta vöruflokka, þar með talið bifreiðar og bílaparta.
• Hámarkstollurinn mun einnig gilda um lyfjavörur og hálfleiðara komi til þess að viðbótartollar verði lagðir á slíkar vörur.
• Eina mögulega undantekningin frá hámarkinu eru þegar svonefndir MFN-tollar (Most-favoured-nation (MFN)) sem eru hærri en 15%.

Að tilteknir mikilvægir vöruflokkar fái sérmeðferð.

• Hér undir falla flugvélar og flugvélapartar, ákveðin samheitalyf og náttúruauðlindir og munu tollar á vörur á þessum lista verða þeir sömu og þeir voru í janúar sl.
• Þeim möguleika er haldið opnum að fleiri vörur verði felldar undir þennan flokk, náist samkomulag þar um.

Að ESB og BNA snúi bökum saman um að vernda stál-, ál- og kopargeirann gegn óréttlátri samkeppni.

Að tollar á tilteknar vörur, sem gagnast báðum aðilum, sem fluttar eru frá BNA til ESB verði felldir niður eða lækkaðir.

• Felur í sér að tollar á iðnaðarvörur verða heilt yfir felldir niður, en þeir voru lágir fyrir.
• Kveðið er á um að aðgangur fyrir takmarkað magn af bandarískum fiskafurðum, svo sem Alaskaufsa, Kyrrahafslaxi og rækjum, að markaði ESB verður bættur.
• Sömuleiðis er kveðið á um að aðgangur fyrir tilteknar bandarískar landbúnaðarvörur verður bættur með tollkvótum. Þetta á við um vörur sem ekki eru taldar raska viðkvæmum landbúnaði innan ESB, eins og sjojabaunaolíu, fræum, korni og hnetum og tilteknum unnum matvörum.

Vikið er að ýmsum öðrum þáttum í samkomulaginu, svo sem að dregið verði úr  öðrum viðskiptahindrunum og er í því sambandi m.a. vikið að auknu samstarfi á sviði stöðlunar m.a. fyrir bifreiðar og tengdar vörur. Einnig er fjallað um eflingu samstarfs á á sviði efnahagslegs öryggis, orkuöryggis, gagnkvæmum fjárfestingum o.fl.

Framangreint samkomulag framkvæmdastjórnar ESB og BNA er ekki lagalega bindandi og bíður það því staðfestingar í stofnunum ESB og BNA.

Sem þátt í innleiðingu á samkomulaginu lagði framkvæmdastjórn ESB, hinn 28. ágúst sl., fram tvær tillögur um breytingar á tollregluverki ESB og eru þessar tillögur nú til umfjöllunar á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

Á Evrópuþinginu hefur samkomulagið fengið á sig nokkra gagnrýni opinberlega meðal annars frá þingflokki S&D sem tilheyrir stjórnarmeirihlutanum á þinginu og kom þessi gagnrýni hvað skýrast fram á fréttamannafundi sem Bernd Lange, formaður utanríkisviðskiptanefndar þingsins efndi til 3. september sl. en málið var jafnframt til umræðu á fundum nefndarinnar nú í vikunni.

Sjá nánari upplýsingar um inntak samkomulagsins hér og hér.

Sjá jafnframt sameiginlega yfirlýsingu ESB og BNA um viðskipti og fjárfestingar yfir Atlantshafið sem birt var 21. ágúst sl. og byggð er á framangreindu samkomulagi.

Umfjöllun sjávarútvegsnefndar Evrópuþingsins um viljayfirlýsingu ESB og Íslands um samstarf á sviði sjávarútvegs og málefna hafsins

Viljayfirlýsing ESB og Íslands um samstarf á sviði sjávarútvegs og málefna hafsins, sem undirrituð var 15. júlí sl., sbr. umfjöllun í Vaktinni 25. júlí, kom til umfjöllunar í sjávarútvegsnefnd Evrópuþingins sl. þriðjudag.

Fulltrúi framkvæmdastjórnar ESB gerði nefndinni grein fyrir innihaldi og markmiði yfirlýsingarinnar. Fram kom að fiskveiðar væru mikilvægur þáttur í samskiptum ESB og Íslands, en það væru sömuleiðis siglingar, skipaflutningar og málefni hafsins. Áhersla yfirlýsingarinnar væri þannig í raun ekki á fiskveiðar heldur fremur á umhverfisþætti og er það í samræmi við þá þróun sem hefur átt sér stað á þessu sviði, sbr. samning Íslands og ESB frá árinu 1993 um fiskveiðimál og lífríki hafsins. Er það ekki síst markmið yfirlýsingarinnar að endurvekja og styrkja samstarf aðila á umhverfissviðinu. Fulltrúinn lagði áherslu á að auk þess aukna samráðs og samstarf sem fjallað væri um í viljayfirlýsingunni væri ESB einnig í samstarfi og samráði við Ísland, um þessi málefni, á vettvangi Norðurslóðaráðs, Hringborði Norðurslóðanna (e. Arctic Circle), Horizon Europe-samstarfsáætlunarinnar, Aquatic Blue Food Coalition o.fl.

Vék fulltrúinn að þeim mikilvæga þætti í yfirlýsingunni þar sem sammælst er um að efna til árlegra samráðsfunda með fulltrúum Íslands og ESB þar sem farið verður yfir þau málefni sem tilgreind eru í viljayfirlýsingunni en fyrsti fundurinn af því tagi er áætlaður í byrjun árs 2026. Fulltrúi framkvæmdastjórnarinnar lagði áherslu á að þingmönnum Evrópuþingsins yrði haldið upplýstum um alla framvindu sem mun eiga sér stað undir hatti viljayfirlýsingarinnar. Þá áréttaði fulltrúinn, með hliðsjón af spurningum nefndarmanna, að yfirlýsingin fæli ekki í samkomulag um fyrirkomulag fiskveiðar eða aðgang fiskimiðum, kvótum eða fríverslun. Áherslan væri líkt og áður sagði á umhverfisþáttinn, en hugsunin væri þó eftir sem áður að nýta mætti vettvanginn til frekari samvinnu á ýmsum sviðum s.s. í tvíhliða viðræðum aðila og í samningum strandveiðiríkja o.fl.

Nefndarmenn sem til máls tóku voru flestir jákvæðir í garð viljayfirlýsingarinnar og aukins samstarfs.

Sjá upptöku af umfjöllun nefndarinnar (umræðan hófst kl. 11:57).

Óformlegur fundur heilbrigðisráðherra ESB

Óformlegur fundur heilbrigðisráðherra ESB fór fram í Kaupmannahöfn dagana 15.–16. september sl. Auk ráðherra aðildaríkja ESB sátu fundinn fulltrúar EES/EFTA-ríkjanna og Úkraínu. Alma D. Möller, heilbrigðisráðherra, sótti fundinn fyrir hönd Íslands.

Á fundinum var áhersla lögð á að efla þyrfti samstöðu og sameiginlegan viðbúnað til að tryggja sjúklingum jafnan aðgang að lyfjum og nýjum meðferðarúrræðum í breyttu alþjóðlegu umhverfi og voru þrjú meginviðfangsefni til umræðu í því sambandi þ.e. lífvísindi og klínískar rannsóknir, sýklalyfjaónæmi og heilbrigðisviðbúnaður.

Lífvísindi og klínískar rannsóknir

Ráðherrarnir ræddu hvernig efla mætti samkeppnishæfni með einfölduðum ferlum og aukinni samvinnu. Þrátt fyrir að reglugerð um klínískar rannsóknir og upplýsingakerfið CTIS (e. Clinical Trials Information System) sé þegar komin til framkvæmda væru enn til staðar áskoranir og hindranir. Rætt var um hvernig styrkja mætti verkefnið ACT EU (e. Accelerating Clinical Trials in the EU) til að bæta aðgengi sjúklinga að nýjum meðferðarúrræðum.

Sýklalyfjaónæmi

Samhljómur var um það á fundinum að sýklalyfjaónæmi væri ein helsta heilbrigðisógn sem Evrópa stæði frammi fyrir og var á fundinum farið yfir stöðu mála samkvæmt aðgerðaáætlun ESB gegn sýklalyfjaónæmi og tilmæli ráðherraráðs ESB frá 2023, sbr. umfjöllun um baráttuna við sýklalyfaónæmi í Vaktinni 26. maí 2023.  Áhersla var lögð á aukna samvinnu og bætta skráningu auk þess sem skoða þyrfti hvort efna ætti til sameiginlegs útboðs til að tryggja framboð og aðgengi að nauðsynlegum sýklalyfjum í öllum ríkjum sambandsins.

Heilbrigðisviðbúnaður og framboð lyfja

Rætt var um viðvarandi lyfjaskort í Evrópu og hvernig hægt væri að styrkja sameiginlegan viðbúnað og var hlutverk Neyðar- og viðbragðsskrifstofu ESB á sviði heilbrigðismála (e. Health Emergency Preparedness and Response Authority – HERA) og Lyfjastofnunar Evrópu (EMA) m.a. rætt í því samhengi. Þá kynnti framkvæmdastjórnin nýja stefnu um læknisfræðilegar mótvægisaðgerðir og nýja birgðastefnu, sbr. umfjöllun um þær stefnur í Vaktinni 12. september sl., og fyrirliggjandi tillögu að löggjöf um mikilvæg lífsnauðsynleg lyf (e. critical medicines act), sbr. umfjöllun um þá tillögu í Vaktinni 21. mars sl.

Loks gerði aðstoðarheilbrigðisráðherra Úkraínu, Yevhen Honchar, grein fyrir stöðu heilbrigðismála í landinu og því mikla álagi sem væri á kerfið vegna árásarstríðs Rússlands. Lýstu ráðherrarnir yfir einörðum áframhaldandi stuðningi við Úkraínu.

Sjá nánar um fundinn og um áherslur ráðherra á fundinum í fréttatilkynningu heilbrigðisráðuneytisins.

Málstofa um tillögur að nýrri langtíma fjármálaáætlun ESB og fjárhagsrömmum samstarfsáætlana á nýju tímabili

Sendinefnd Íslands gagnvart ESB efndi í vikunni til málstofu um nýframkomnar tillögur að nýrri langtíma fjármálaáætlun ESB og fjárhagsrömmum samstarfsáætlana á nýju tímabili, 2028 – 2035.

Til málstofunnar voru boðaðir fulltrúar EES/EFTA-ríkjanna þriggja og EFTA-skrifstofunnar auk fulltrúa ráðherraráðs ESB undir forystu dönsku formennskunnar og var markmið málstofunnar að öðlast betri skilning á tillögunum og breyttri framsetningu þeirra og hvaða áskoranir og þýðingu þessar breytingar geti haft fyrir þátttöku EES/EFTA-ríkjanna í samstarfsáætlunum ESB. Þá var einnig litið til þess hvernig vænta megi að tillögurnar mótist og þróist á næstu misserum í meðförum Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB.

Ísland fer um þessar mundir með formennsku í fastanefnd EFTA en í formennskuáætlun Íslands er eftirfylgni með framangreindum tillögum m.a. sett á oddinn, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 11. júlí sl. um formennskuáætlunina, og var málstofan liður í að fylgja þeirri áætlun eftir.

Sjá hér einnig til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 31. janúar sl. um EES/EFTA-álit um þátttöku ríkjanna í samstarfsáætlunum á nýju fjárhagstímabili, sbr. einnig umfjöllun í Vaktinni 25. júlí og 12. september sl. um tillögur að nýrri langtíma fjármálaáætlun.

Fókus á Grænland

Sendinefnd frá öryggis- og varnarmálanefnd Evrópuþingsins heimsótti Grænland í síðustu viku, dagana 16. – 18. september sl.

Heimsóknin er til marks um aukna áherslu ESB á að styrkja tengslin við Grænland og veita þeim um leið stuðning gegn utanaðkomandi ógnum og áhrifum.

Sendinefndin átti m.a. fundi með utanríkisráðherra Grænlands, Vivian Motzfeldt, og nýkjörnum þingmönnum á grænlenska þinginu auk þess sem nefndin átti fundi með fulltrúum evrópskra herliða sem þar voru stödd á sama tíma í tengslum við alþjóðlegu varnaræfingunna Arctic Light 2025, þar sem hermenn frá fjölda Atlantshafsbandalagsríkja undir forystu danska hersins tóku þátt, þar á meðal frá Frakklandi, Þýskalandi, Svíþjóð og Noregi. Sjá nánar um ferð sendinefndarinnar til Grænlands í fréttatilkynningu Evrópuþingsins.

Sendinefnd öryggis- og varnarmála var ekki eina sendinefnd Evrópuþingsins sem heimsótti Grænland í síðustu viku. Sendinefnd sjávarútvegsnefndar þingsins heimsótti landið einnig og átti nefndin m.a. fundi með þarlendum stjórnvöldum og forsvarsmönnum fyrirtækja í sjávarútvegi.

Þá heimsótti Dan Jørgensen, framkvæmdastjóri orku- og húsnæðismála í framkvæmdastjórn ESB, Grænland í gær þar sem hann fundaði m.a. með Jens Frederik Nielsen, forsætisráðherra Grænlands, og Naaja Nathanielsen, viðskipta-, hráefna-, orku-, dómsmála- og jafnréttisráðherra Grænlands, um möguleika ESB og Grænlands til aukinnar samvinnu á sviði hreinna orkugjafa og mikilvægra hráefna sem stutt gætu við grænu umskiptin og skapað ný efnahagsleg tækifæri fyrir Grænland.

Í þessum samhengi má geta þess að utanríkisráðherra Íslands, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, heimsótti Grænland einnig í síðustu viku ásamt varnarmálaráðherrum Danmerkur og Noregs. Sjá nánar um heimsóknina í fréttatilkynningu utanríkisráðuneytisins.

 

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].