Nýr forgangslisti vegna hagsmunagæslu Íslands gagnvart ESB, starfsáætlun framkvæmdastjórnar ESB, fundur leiðtogaráðsins o.fl.

 Að þessu sinni er fjallað um:

• nýjan forgangslista vegna hagsmunagæslu Íslands gagnvart ESB
• starfsáætlun framkvæmdastjórnar ESB fyrir árið 2026
• fund leiðtogaráðs ESB
• nítjánda pakka þvingunaraðgerða ESB gagnvart Rússlandi
• vegvísi um uppbyggingu varnarviðbúnaðar til ársins 2030
• samkomulag um efni tillögu um stofnun nýrrar samstarfsáætlunar á sviði varnarmála og hergagnaframleiðslu
• alþjóðlega loftslags- og orkustefnu ESB og afstöðu sambandsins fyrir COP30
• fund Schengen-ráðsins og samning Íslands við ESB um afhendingu farþegabókunargagna
• óformlegan fund fjarskiptaráðherra ESB
• fund varaforseta framkvæmdastjórnar ESB með ráðherrum fjarskiptamála á Norðurlöndum um sæstrengsverkefni
• stefnumótun um innleiðingu gervigreindar í atvinnulífi og vísindum
• stefnumótun um styrkingu rannsóknar- og tækniinnviða í ESB
• endurgjöf Íslands til ESB um stefnumótun á sviði jarðvarmanýtingar
• kynslóðaskipti í landbúnaði
• opnun skrifstofu Samorku í Brussel
• heimsókn Samtaka iðnaðarins til Brussel

 

Nýr forgangslisti vegna hagsmunagæslu Íslands gagnvart ESB samþykktur í ríkisstjórn

Ríkisstjórn Íslands samþykkti á fundi sínum 17. október sl. nýjan forgangslista vegna hagsmunagæslu Íslands gagnvart Evrópusambandinu (ESB). Var listinn samþykktur að undangengnu samráði við utanríkismálanefnd Alþingis og opnu samráði við hagaðila í samráðsgátt stjórnvalda.

Nýr forgangslisti hefur verið unninn samkvæmt endurskoðaðri aðferðafræði, sem miðar að því að greina málefni á vettvangi ESB með heildstæðum hætti og draga þannig fram á skipulegan hátt þau mál þar sem talið er að Ísland kunni að hafa sérstaka hagsmuni, sbr. nánari umfjöllun um aðferðafræðina í forgangslistaskjalinu. Mikil greiningarvinna liggur að baki forgangslistavinnunni sem unnin hefur verið á vettvangi sendiráðs Íslands í Brussel og utanríkisráðuneytisins með aðkomu fulltrúa allra ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands.

Gildissvið forgangslistans hefur jafnframt verið útvíkkað og tekur hann nú til samskipta Íslands og ESB heildstætt, þ.e. ekki aðeins til samskipta og málefna sem varða EES-samninginn heldur til tvíhliða og marghliða samskipta jafnframt. 

Þá tekur gildistímabil listans nú mið af stefnumótunartímabilum ESB, sem afmarkast af Evrópuþingskosningum á fimm ára fresti. Nýr forgangslisti er því í grunninn, samkvæmt efni sínu, til fimm ára, 2024–2029. Hins vegar er gert ráð fyrir heildarendurskoðun á miðju tímabili auk reglulegra uppfærslna þess á milli.

Sjá nánar um forgangsröðunina hér.

Starfsáætlun framkvæmdastjórnar ESB fyrir árið 2026

Hinn 21. október sl. birti framkvæmdastjórn ESB starfsáætlun sína fyrir árið 2026.

Um er að ræða aðra starfsáætlun núverandi framkvæmdastjórnar sem tók til starfa 1. desember 2024 eða fyrir tæpu ári síðan, en fyrsta starfsáætlun framkvæmdastjórnarinnar var birt 11. febrúar sl., sbr. umfjöllun í Vaktinni 14. febrúar. Byggist áætlunin nú í grunninn, líkt og hinn fyrri, á pólitískum stefnuáherslum (e. Political Guidelines) sem Ursula von der Leyen (VdL) forseti framkvæmdastjórnarinnar, birti í júlí 2024 í aðdraganda að kjöri hennar í embætti forseta, sbr. umfjöllun í Vaktinni 26. júlí 2024. um þær áherslur. Þá tekur starfsáætlunin mið af erindisbréfum VdL til meðlima framkvæmdastjórnarinnar, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 6. desember sl. um nýja framkvæmdastjórn. Loks endurspeglar ný áætlun vitaskuld þær áherslur sem VdL setti fram í stefnuræðu sinni á Evrópuþinginu í september sl., sbr. umfjöllun um stefnuræðuna í Vaktinni 12. september, sem aftur eru markaðar af víðtæku samráði við Evrópuþingið og aðildarríkin á vettvangi ráðherraráðs ESB.

Starfsáætlun fyrir árið 2026 ber yfirskriftina Europe's Independence Moment og eru aðsteðjandi ógnir gagnvart öryggi og lýðræði, ógnir vegna átaka og landfræðilegrar spennu, ógnir gagnvart efnahags- og atvinnulífi og vegna sívaxandi loftlagsbreytinga ávarpaðar með skýrum hætti um leið og meginmarkmiðin um aukna samkeppnishæfni og nýsköpun í hreinni og stafrænni tækni eru sett í öndvegi.

Ákall VdL, sem hún setti fram í stefnuræðu sinni í september, um einingu innan ESB andspænis utanaðkomandi ógnum, er ítrekað. Vernda þurfi frelsið og fullveldið með því að ná stjórn á þeirri tækni og orkugjöfum sem munu knýja hagkerfið áfram í framtíðinni. Þetta sé nauðsynlegt til að tryggja frelsi og ákvörðunarvald um eigin framtíð.

Með áætluninni fylgir viðaukaskjal þar sem finna má lista yfir mál sem framkvæmdastjórnin hyggst beita sér fyrir á tímabilinu. Skjalið skiptist í fimm hluta. Í fyrsta viðauka er að finna lista yfir ný mál sem framkvæmdastjórnin hyggst leggja fram á næsta ári. Í öðrum viðauka er að finna lista yfir matsferli og álagspróf á framfylgd tiltekinna stefnumála og gildandi löggjöf ESB sem ráðgert er að ráðast í á árinu, m.a. með hliðsjón af mögulegri einföldun regluverks. Í þriðja viðauka er að finna lista yfir framkomnar löggjafartillögur sem nú eru til umræðu og bíða afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB. Í fjórða viðaukanum er að finna skrá yfir löggjafartillögur til Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB sem dregnar verða til baka og í fimmta og síðasta viðaukanum er tilgreind ein ráðsgerð sem til stendur að fella á brott.

Líkt og í fyrri starfsáætlun er mikil áhersla lögð á einföldun regluverks og að dregið verði úr stjórnsýslubyrði á fólk og fyrirtæki og er gert ráð fyrir að meira en helmingur af þeim nýju löggjafartillögum sem boðaðar eru muni fela í sér einföldun regluverks að einhverju marki a.m.k. Þá fylgir áætluninni sérstök skýrsla, sem ráðgert er að gefin verði út árlega héðan í frá, um þegar framkomnar einföldunartillögur, þ. á m. um stöðu þeirra sex bandorms-löggjafartillagna (e. Omnibus packages) sem lagðir hafa verið fram á þessu ári, og um stöðu þeirra í löggjafarferlinu og í innleiðingu og framkvæmd í aðildarríkjunum (e. 2025 Annual Overview Report on Simplification, Implementation and Enforcement).

Starfsáætlunin skiptist með líkum hætti og hin fyrri, sbr. og stefnuáherslur VdL, þ.e. í eftirfarandi sjö meginþætti:

• Áætlun um sjálfbæra hagsæld og samkeppnishæfni (e. Sustainable prosperity and competitiveness)
• Nýir tímar í varnar- og öryggismálum Evrópu (e. A new era for European Defence and Security)
• Stuðningur við samfélög og velferðarkerfi (e. Supporting people, strengthening our societies and our social model)
• Viðhald lífsgæða: landbúnaður, fæðuöryggi, vatnsvernd og náttúruvernd (e. Sustaining our quality of life: food security, water and nature)
• Viðhald lýðræðis, réttarríkis og grunngilda ESB (e. Upholding democracy, the rule of law and protecting our values)
• ESB á alþjóðavettvangi (e. A global Europe)
• Undirbúningur fyrir framtíðina (e. Preparing for the Union of tomorrow)

Hér á eftir verður vikið nánar að þessum þáttum starfsáætlunarinnar og hvaða nýju stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur eru boðaðar þar undir:

Áætlun um sjálfbæra hagsæld og samkeppnishæfni

Meginþunginn í starfsáætluninni felst í þessum þætti hennar þar sem aðgerðir til að auka samkeppnishæfni á innri markaði ESB eru í forgangi. Lögð er áhersla á að vinnu við að hrinda tillögum sem settar voru fram í Draghi-skýrslunni verði framhaldið, sbr. umfjöllun um skýrsluna í Vaktinni 13. september 2024, sbr. einnig umfjöllun í Vaktinni 26. september sl. Sérstök áhersla er lögð á að styðja bíliðnaðinn í ESB m.a. á sviði rafhlöðuframleiðslu og þróunar á litlum hagkvæmum bílum. Unnið verður að því markmiði að fullnýta möguleika innri markaðarins og er stefnt að því að það markmið náist fyrir árið 2028. Í því felst m.a. að  fjarlægja hindranir á sviði fjármála, orku- og þjónustuviðskipta og á sviði fjarskiptamála og að hið svonefnda sameiginlega evrópska rannsóknarsvæði (e. European Research Area - ERA) sem felur í sér að byggður verði upp sameiginlegur markaður fyrir rannsóknir og nýsköpun innan ESB komist til framkvæmda, sbr. umfjöllun um stöðu ERA í Vaktinni 8. nóvember 2024.

Nýjar stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur sem boðaðar eru undir þessum þætti áætlunarinnar eru:

• Löggjafartillaga um 28. lögsagnarumdæmið fyrir nýsköpunarfyrirtæki (e. 28th Regime for Innovative Companies).

  Með tillögunni er stefnt að því að koma á fót nýju regluverki sem nefnt er 28. lögsagnarumdæmið sem mun fela í sér samræmt, einfalt og stafvætt regluverk um stofnun, rekstur og slit nýsköpunarfyrirtækja á öllum innri markaðnum sem fyrirtæki geta valið að fella starfsemi sína undir í stað þess að lúta regluverki einstakra aðildarríkja.

• Löggjafartillaga um nýsköpunarstarfsemi (e. European Innovation Act).

  Gert er ráð fyrir að tillaga verði sett fram samhliða framangreindri tillögu um 28. lögsagnarumdæmið.

• Löggjafartillaga um opinber útboð (e. Public Procurement Act).

  Markmið tillögunnar verður m.a. að styðja við mikilvægar framleiðslugreinar í ESB og verður tillagan lögð fram í tengslum við neðangreinda tillögu um evrópska framleiðslu.

• Löggjafartillaga um háþróuð efni (e. Advanced Materials Act).

  Með tillögunni verður leitast við að styðja tæknilega þætti í iðnaði og atvinnulífi og styrkja þannig strategískt sjálfræði ESB.

• Löggjafartillaga um skýjalausnir og þróun gervigreindar (e. EU Cloud and AI Development Act).

  Tillagan mun hafa það meginmarkmið að styrkja stafrænt fullveldi ESB.

• Löggjafartillaga um miðstöð mikilvægra hráefna (e. Critical Raw Materials Centre).

  Með tillögunni er stefnt að því að setja á fót miðstöð sem muni hafa það hlutverk að fylgjast með birgðastöðu mikilvægra hráefna, annast sameiginleg innkaup o.fl.

• Löggjafartillaga um Evrópska rannsóknarsvæðið (e. European Research Area Act).
• Löggjafartillaga um líftækniiðnað (e. European Biotech Act II).
• Löggjafartillaga um skammtatækni (e. Quantum Act)

  Markmið tillögunnar verður að styrkja stafrænt fullveldi ESB.

• Tillaga að nýrri löggjöf um hringrásarhagkerfið (e. Circular Economy Act)

  Markmið tillögunnar verður að efla eftirspurn og framboð á endurunnum vörum og hráefnum.

• Löggjafartillaga um evrópska framleiðslu (e. European Product Act).

  Markmiðið er að ESB verði leiðandi á sviði hreinnar og sjálfbærrar tækni og framleiðsluverkefnum á því sviði.

• Löggjafartillaga um breytingar á reglum um póstþjónustu (e. EU Delivery Act - update of rules on postal services)

• Aðgerðaáætlun um rafvæðingu þar á meðal um upphitun og kælingu. (e. Electrification action plan, including heating and cooling). Sjá til hliðsjónar umfjöllun hér að framan í Vaktinni um endurgjöf Íslands til ESB um stefnumótun á sviði jarðvarmanýtingar.
• Löggjafartillaga um aukið orkuöryggi (e. Strengthening energy security)
• Löggjafartillaga um uppfærslur á stjórnkerfi orku- og loftslagsmála (e. Update of the governance of the Energy Union and Climate Action including the phase-out of fossil fuels subsidies)
• Löggjafarpakki á sviði orkumálefna (e. Energy Union package for the decade ahead).

  Markmið breytinga á orkulöggjöfinni verður m.a. að lækka orkuverð til almennings og fyrirtækja og auka orkuöryggi og orkusjálfstæði ESB.

• Löggjafartillaga um einföldun regluverks á sviði orkumála (e. Omnibus to simplify energy product legislation).
• Löggjafarpakki á sviði loftslagsmála (e. Climate package for the decade ahead).
• Stefnumótun og löggjafartillaga um aukinn viðnámsþrótt vegna loftslagsbreytinga (e. European integrated framework for climate resilience).
• Stefnumótun um sjálfbæra ferðaþjónustu (e. European strategy on sustainable tourism).
• Löggjafartillaga um einföldun regluverks á sviði skattamála (e. Omnibus on taxation).
• Löggjafartillaga um breytingar á reglum um réttindi hlutafjáreigenda (e. Update of rules on shareholder rights).

  Tillagan er liður í innleiðingu stefnu um sparnaðar- og fjárfestingasamband ESB (e. Savings and Investment Union), sbr. umfjöllun um stefnuna í Vaktinni 21. mars sl.

• Löggjafartillaga um breytingar á reglum um evrópska áhættufjárfestingasjóði (e. Update of the European venture capital funds Regulation).
• Löggjafartillaga um breytingar á málsmeðferðarreglum í samkeppnismálum (e. Update of antitrust procedural rules).
• Stefnumótun um gæði lagasetningar (e. Communication on better regulation).

Nýir tímar í varnar- og öryggismálum Evrópu

Líkt og vikið er að í inngangi hér að framan þá leggur framkvæmdastjórnin gríðarmikla áherslu á varnar- og öryggismál og er gert ráð fyrir að þær áherslur muni lita allt starf stjórnarinnar á komandi ári meira og minna, sbr. til hliðsjónar umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um nýjan vegvísi um uppbyggingu varnarviðbúnaðar til ársins 2030.

Nýjar stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur sem boðaðar eru undir þessum þætti áætlunarinnar eru:

• Löggjafartillaga um einföldun á regluverki vegna innkaupa á varnar- og öryggistengdum vörum og kerfum (e. Simplifying defence and sensitive security procurement).
• Áætlun um uppbyggingu forskots á hernaðarlega mikilvægum sviðum (e. Qualitative Military Edge programme)
• Stefnumótun um sameiginlegan markað og tæknigrunn á sviði varnarmála (e. Communication on the Defence Single Market: EU technological base fit for future).
• Aðgerðaáætlun um uppbyggingu sameiginlegs geimvarnarkerfis (e. European Space Shield – action plan).
• Löggjafartillaga um eflingu á starfsemi Landamæra- og strandgæslustofnunar Evrópu, Frontex (e. Strengthening Frontex)

  Sjá til hliðsjónar umfjöllun um Frontex hér að neðan í Vaktinni.

• Löggjafartillaga um stafvæðingu á hinu sameiginlega evrópska endursendingarkerfi (e. Digitalisation of the return process).
• Löggjafartillaga um nútímavæðingu á reglum til að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi (e. Modernised rules to combat organised crime).

  Meðal annars verður sjónum sérstaklega beint að úrræðum til að vernda börn gegn ofbeldi bæði á netinu og í raunheimum.

• Löggjafartillaga um eflingu á starfsemi Löggæslustofnunar Evrópu, Europol (e. Strengthening Europol).
• Löggjafartillaga um stofnun sérstaks samskiptakerfis fyrir mikilvæg samskipti (e.Creation of a European critical communication system)

Gert er ráð fyrir að samskiptakerfið muni tengja saman lögreglu, slökkvilið og aðra neyðarþjónustuaðilda yfir landamæri í ESB og tryggja þannig betri samhæfingu í neyðaraðstæðum.

Stuðningur við samfélög og velferðarkerfi

Nýjar stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur sem boðaðar eru undir þessum þætti áætlunarinnar eru:

• Stefnumótun og löggjafartillaga um breytingar á reglum um skammtímaleigu húsnæðis (e. Initiative on short term rentals).
• Löggjafartillaga um verktaka- og byggingaþjónustu (e. Construction Services Act).
• Stefnumótun um stuðning við afskekktustu svæðin innan ESB (e. Strategy for outermost regions).
• Stefnumótun um samheldni og stuðning við svæði á austurlandamærum ESB (e. Communication on Eastern border regions).
• Stefnumótun um samheldni og stuðning við eyja- og strandsamfélög (e. Communication on islands and coastal communities)
• Löggjafartillaga um sköpun vandaðra starfa (e. Quality Jobs Act).
• Stefnumótunarpakki á sviði menntamála (e. Education package).
• Löggjafarpakki á sviði frjáls flæðis vinnuafls (e. Fair labour mobility package).
• Löggjafartillaga um einföldun regluverks gagnvart borgurum ESB (e. Citizens omnibus).
• Löggjafartillaga um kynslóðajafnrétti (e. Intergenerational fairness strategy).
• Stefnumótun um aðgerðir gegn fátækt (e. Anti-poverty strategy).
• Stefnumótun um styrkingu barnaverndarkerfa (e. Strengthening of the Child Guarantee)

Viðhald lífsgæða: landbúnaður, fæðuöryggi, vatnsvernd og náttúruvernd

Nýjar stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur sem boðaðar eru undir þessum þætti áætlunarinnar eru:

• Stefnumótun á sviði búfjárhalds og dýravelferðar (e. Livestock strategy including elements on animal welfare).
• Löggjafartillaga um uppfærslu á reglum um óréttláta viðskiptahætti á sviði matvæla (e. Update of rules on unfair trading practices in the food chain).
• Stefnumótun og framtíðarsýn á sviði sjávarútvegs og fiskeldis til ársins 2040 (e. Vision 2040 for fisheries and aquaculture).
• Löggjafartillaga um málefni hafsins (e. Ocean Act).

Viðhald lýðræðis, réttarríkis og grunngilda ESB

Nýjar stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur sem boðaðar eru undir þessum þætti áætlunarinnar eru:

• Löggjafartillaga um stafrænt réttlæti (e. Digital Fairness Act).
• Löggjafartillaga um eflingu á starfsemi Stofnunar ESB um samstarf í refsimálum – Eurojust (e. Strengthening Eurojust).
• Löggjafartillaga um breytingu á reglum um hljóð- og myndvinnslu (e. Update of rules on audiovisual media services).
• Stefnumótun um varnir gegn spillingu (e. Anti-corruption strategy).
• Endurskoðun ráðstafana til að sporna gegn svikum á sviði arkitektúrs (e. Review of the anti-fraud architecture).
• Aðgerðaráætlun gegn neteinelti (e. Action plan against cyberbullying).
• Stefnumótun um jafnrétti kynjanna 2026 – 2030 (e. Gender equality strategy 2026-2030).
• Stefnumótun um réttindi fatlaðs fólks fram til ársins 2030 (e. Enhancing the strategy for the rights of persons with disabilities up to 2030).

ESB á alþjóðavettvangi

Nýjar stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur sem boðaðar eru undir þessum þætti áætlunarinnar eru:

• Stefnumótun í málefnum Austurlanda nær (e. Joint Communication on a Middle East strategy, including supporting the transition in Syria and Lebanon).

  Undirbúningur fyrir framtíðina

  Nýjar stefnumótunaráætlanir og löggjafartillögur sem boðaðar eru undir þessum þætti áætlunarinnar eru:

• Stefnumótun um veitingu mannúðaraðstoðar (e. Communication on humanitarian aid).
• Stefnumótun um alþjóðlegt átak um aukið viðnámsþol í heilbrigðismálum (e. Global health resilience initiative).

Auk framangreinds er meðal annars boðað að bráðlega verði kynntar niðurstöður athugunar á því hvaða innri umbætur á stjórnskipulagi ESB sé nauðsynlegt að gera áður en ákvarðanir verða teknar um inngöngu fleiri ríkja í sambandið, sbr. til hliðsjónar umfjöllun í Vaktinni 3. maí 2024 um umbætur á stjórnkerfi ESB í aðdraganda stækkunar.

Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdarstjórnar ESB, kynnti starfsáætlunina í Evrópuþinginu síðastliðinn þriðjudag í kjölfar birtingu hennar. Sjá ræðu von der Leyen í þinginu hér.

Fundur leiðtogaráðs ESB

Leiðtogaráð ESB kom saman til fundar í Brussel í gær, 23. október, og var Volodymyr Selenskí, forseta Úkraínu, boðið til fundarins nú líkt og á flesta aðra fundi ráðsins á undanförnum misserum.

 Eftirfarandi málefni voru til umræðu á fundinum:

• Stuðningur við Úkraínu, sbr. nánar um efni þeirrar umræðu í sérstakri fréttatilkynningu ráðsins.
• Varnar- og öryggismálastefna ESB, sbr. nánar um efni þeirrar umræðu í sérstakri fréttatilkynningu ráðsins, sbr. einnig umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um nýjan vegvísi um uppbyggingu varnarviðbúnaðar til ársins 2030.
• Málefni Austurlanda nær og nýtt samkomulag um vopnahlé og frið á Gasa.
• Samkeppnishæfni ESB og grænu og stafrænu umskiptin, sbr. nánar um efni þeirrar umræðu í sérstakri fréttatilkynningu ráðsins. Loftslagsmálin og markmið ESB um samdrátt í losun gróðurhúsaloftegunda komu einnig til umræðu undir þessum dagskrárlið, sbr. til hliðsjónar umfjöllum hér að neðan í Vaktinni um samningsafstöðu ESB fyrir næstu loftslagsráðstefnu SÞ, COP30.
• Húsnæðismál og húsnæðisstefna ESB, sem nú er í undirbúningi.
• Málefni flótta- og farandfólks.
• Málefni Moldóvu.

Þrátt fyrir efnismikla dagskrá var fátt um eiginlegar ákvarðanir og var ákvörðun um afstöðu til tillögu framkvæmdastjórnarinnar um að Úkraínu verði veitt lán (e. Reparations Loan) sem tryggt verði með frystum rússneskum eignum m.a. frestað til næsta fundar ráðsins sem áætlaður er 18. og 19. desember. Kom frestunin til vegna andstöðu forsætisráðherra Belgíu, Bart De Wever, sem telur að lagaleg og efnahagsleg óvissa sem fylgir þessari ákvörðun sé of mikil fyrir Belgíu sem geti setið uppi um kröfur á hendur sér ef til þess kemur að greiða þurfi fjármunina til baka, en stór hluti hinna frystu rússnesku eigna er varðveittur í belgískum fjármálastofnunum. Er það krafa Belgíu að ESB-ríkin taki með ótvíræðum hætti sameiginlega ábyrgð, ef endurgreiðslukröfur verða virkar.

Sjá ályktanir leiðtogaráðsins af fundinum í heild sinni hér.

Nítjándi pakki þvingunaraðgerða ESB gagnvart Rússlandi samþykktur

Ráðherraráð ESB samþykkti í gær nítjánda pakka þvingunaraðgerða gagnvart Rússlandi. Eins og fyrirfram var vitað þá mættu tillögurnar tiltekinni fyrirstöðu hjá Ungverjalandi og Slóvakía. Tillögurnar hlutu þó á endanum einróma samþykki í ráðinu líkt og áskilið er eftir að samningar tókust við Slóvakíu um að láta af andstöðu. Fjallað var um efni þvingunarpakkans í Vaktinni 26. september sl.

Sjá nánar um málið í fréttatilkynningu ráðherraráðsins.

Samþykkt þvingunarpakkans kom í kjölfar ákvörðunar Bandaríkjastjórnar um að beita tvö stærstu olíufyrirtæki Rússlands viðskiptaþvingunum, þ.e. Rosneft og Lukoil. Lukoil er vel þekkt innan ESB, þar sem það hefur m.a. rekið bensínstöðvar í allnokkrum mæli, m.a. í Belgíu. Er þegar hafin skoðun á því innan ESB hvernig slíta megi á öll tengsl við Lukoil og loka fyrir starfsemi fyrirtækisins. Lukoil er hins vegar í einkaeigu öfugt við Rosneft, sem gerir það lagalega flóknara að loka fyrir starfsemina.

Vegvísir um uppbyggingu varnarviðbúnaðar til ársins 2030

Hinn 16. nóvember sl. birtu framkvæmdastjórn ESB og utanríkismálastjóri ESB sameiginlega orðsendingu um vegvísi um uppbyggingu varnarviðbúnaðar í ESB til ársins 2030 (e. Roadmap for European Defence Readiness). Vegvísirinn var unninn samkvæmt sérstakri beiðni sem leiðtogaráð ESB setti fram á fundi sínum í júní sl. en málefnið var einnig til umræðu á óformlegum fundi leiðtogaráðsins í Kaupmannahöfn 1. október sl., sbr. umfjöllun Vaktarinnar 10. október sl. Var vegvísirinn jafnframt eitt af megin umfjöllunarefnum fundar leiðtogaráðsins sem fram fór í gær, sbr. umfjöllun um fundinn hér að framan í Vaktinni.

Vegvísirinn kemur sem viðbót við umfangsmikla stefnumótun á sviði varnarmála á vettvangi ESB á síðustu misserum, sbr. m.a. umfjöllun um fyrstu stefnumörkun ESB á þessu sviði í Vaktinni 15. mars 2024 og útgáfu hvítbókar um varnarmál og endurvopnunaráætlun ESB sem fjallað var um í Vaktinni 21. mars sl., sbr. einnig umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um samkomulag um stofnun nýrrar samstarfsáætlunar á sviði varnarmála og hergagnaframleiðslu.

Að varðveita friðinn (e. Preserving Peace), er yfirskrift vegvísisins og er í vegvísinum lögð áhersla á að stóraukinn varnarviðbúnaður sé forsenda þess að varðveita megi frið í Evrópu.

Í vegvísinum er lagt til að ráðist verði í fjögur eftirtalin samevrópsk varnarviðbúnaðarverkefni:

• Uppbyggingu varna gegn drónaárásum (e. European Drone Defence Initiative).
• Uppbyggingu varnarlínu á austurlandamærum ESB allt frá Eystrasalti til Svartahafs (e. Eastern Flank Watch).
• Uppbyggingu sameiginlegs loftvarnakerfis (e. European Air Shield).
• Uppbyggingu sameiginlegs geimvarnarkerfis (e. European Space Shield).

Vegvísirinn gengur nú til umræðu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

Samkomulag um efni tillögu um stofnun nýrrar samstarfsáætlunar á sviði varnarmála og hergagnaframleiðslu

Hinn 16. september sl. náðist samkomulag um efni tillögu um stofnun nýrrar samstarfsáætlunar á sviði varnarmála og hergagnaframleiðslu. Tillaga var lögð fram 5. mars 2024 samhliða orðsendingu um stefnumörkun á sviði varnarmála en sú orðsending markaði tiltekin tímamót þar sem ekki hafði áður verið mótuð sameiginleg stefna fyrir aðildarríki ESB á sviði varnarmála, sbr. umfjöllun um stefnumótunina í Vaktinni 15. mars 2024. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar, meðal annars með útgáfu hvítbókar um varnarmál og endurvopnunaráætlun ESB, sbr. umfjöllun í Vaktinni 21. mars sl., sbr. jafnframt umfjöllun hér að framan um nýjan vegvísi um uppbyggingu varnarviðbúnaðar í ESB til ársins 2030 (e. Roadmap for European Defence Readiness).

Markmið reglugerðartillögunnar er að efla varnarviðbúnað innan ESB með því að auka samkeppnishæfni og viðbragðsgetu evrópsks hergagnaiðnaðar. Þá miðar tillagan að því að styrkja samstarf við Úkraínu og úkraínsk fyrirtæki á þessu sviði í gegnum sérstakan stuðningssjóð fyrir Úkraínu.

Tillagan gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Alþjóðleg loftslags- og orkustefna og afstaða ESB fyrir COP30

Framkvæmdastjórn ESB kynnti á dögunum nýja alþjóðlega loftslags- og orkustefnu sem m.a. er hugsuð sem veganesti fyrir sendinefnd ESB á loftslagsráðstefnu SÞ (COP30) sem haldin verður í Belém í Brasilíu dagana 10.–21. nóvember nk. Þá samþykkti ráðherraráð ESB jafnframt sameiginlega afstöðu fyrir aðildarríkin fyrir loftslagsráðstefnuna.

Saman leggja þessi tvö skjöl grunn að stefnu ESB í loftslags- og orkumálum næstu misseri, bæði innan sambandsins og á alþjóðavettvangi með áherslu á hraðari orkuskipti, auknum metnaði í loftslagsmálum og réttlátum umskiptum fyrir alla.

Ný alþjóðleg loftslags- og orkustefna ESB

Þann 16. október sl. birtu framkvæmdastjórn ESB og utanríkismálastjóri nýja alþjóðlega loftslags- og orkustefnu sambandsins (e. EU Global Climate and Energy Vision).

Stefnunni er ætlað að efla leiðtogahlutverk ESB í loftslagsmálum, efla samstöðu innan sambandsins í málaflokknum og nýta loftslagsdiplómasíu sem lykilverkfæri til að leiða fram réttlát, sjálfbær og örugg orkuskipti á heimsvísu. Með stefnunni er leitast við að tengja loftslagsmarkmiðin við efnahags- og atvinnustefnu ESB, orkuöryggi og alþjóðleg viðskipti, með það að markmiði að skapa sameinað evrópskt hreyfiafl á alþjóðavísu í hreinni tækni og lausnum til að aðlagast loftslagsbreytingum.

Stefnan gefur hreinatvinnustefnu ESB (e. Clean Industrial Deal) sem kynnt var í febrúar 2025, sbr. umfjöllun í Vaktinni 7. mars 2025, alþjóðlega vídd og byggir líkt og hún á markmiðum um kolefnishlutlausan iðnað, öruggan orkubúskap og aukið hlutverk ESB í alþjóðlegum hreinum virðiskeðjum.

Afstaða ráðherraráðsins fyrir COP30

Hinn 21. október sl. samþykkti ráðherraráð ESB ályktun um sameiginlega samningsafstöðu aðildarríkjanna fyrir COP30. Ráðið leggur áherslu á að niðurstaða loftslagsráðstefnunnar verði metnaðarfull og byggð á jafnvægi milli mismunandi stoða Parísarsamningsins.

Helstu áherslur sem fram koma í ályktuninni eru eftirfarandi:

• að markmiðinu um að halda hlýnun jarðar innan 1,5°C verði viðhaldið og að ríki heims verði hvött til að uppfæra landsframlög sín (NDC) í samræmi við niðurstöður úr hnattrænu stöðutökunni (e. Global Stocktake),
• að efla aðgerðir vegna aðlögunar að loftslagsbreytingum og ná samkomulagi um vinnuáætlun með mælikvörðum um árangur aðgerða og skipulag og innleiðingu aðgerða á öllum stigum,
• að hraða alþjóðlegum orkuskiptum, með þreföldun endurnýjanlegrar orku og tvöföldun orkunýtni fyrir árið 2030,
• að tryggja réttláta og sanngjarna útfösun jarðefnaeldsneytis og afnám niðurgreiðslna á notkun þess til að tryggja að kolefnishlutleysi náist fyrir 2050,
• og að fylgja eftir alþjóðlega markmiðinu um loftslagsfjármögnun (NCQG) sem samþykkt var á COP29 í Bakú, með það að markmiði að virkja 1,3 billjónir Bandaríkjadala til þróunarríkja fyrir árið 2035.

Það hefur vakið athygli og flækt viðræður innan ráðherraráðsins um samningsafstöðu fyrir COP30 að ekki hefur náðst samstaða um loftslagsmarkmið ESB til ársins 2040, né um uppfærslu á landsmarkmiði ESB (NDC) til ársins 2035 en slíkum markmiðum hefur verið ætlað að varða leið ESB að kolefnishlutleysi fyrir árið 2050.

Framkvæmdastjórn ESB hefur lagt fram breytingatillögu á loftslagslögum ESB þar sem gerð er tillaga um að stefnt verði að 90% samdrætti í losun fyrir árið 2040, sbr. umfjöllun um tillöguna í Vaktinni 11. júlí 2025, en tillagan hefur enn sem komið er ekki hlotið afgreiðslu. Þá hefur ESB enn ekki tilkynnt uppfært landsmarkmið (NDC) til ársins 2035, eins og áður segir, en hefur þó á hinn bóginn skilað inn yfirlýsingu um áform ESB eftir 2030 (e. Statement of Intent).  

Ísland tilkynnti um loftslagsmarkmið sín til ársins 2035 til Parísarsamningsins í september sl., þar sem landsákvarðað framlag Íslands um samdrátt í losun er uppfært. Sjá nánar um markmiðssetninguna í fréttatilkynningu umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis.

Loftslagsmálin og orkuskipti voru á meðal umfjöllunarefna á fundi leiðtogaráðs ESB sem fram fór í gær, sbr. umfjöllun hér að framan í Vaktinni.

Fundur Schengen-ráðsins og samningur Íslands við ESB um afhendingu farþegabókunargagna

Formlegur fundur innanríkismálaráðherra ESB (e. Home Affairs) innan hins hefðbundna Schengen-ráðs fór fram í Lúxemborg 14. október sl. Haukur Guðmundsson, ráðuneytisstjóri dómsmálaráðuneytisins, sótti fundinn fyrir hönd dómsmálaráðherra en Ísland á fast sæti í Schengen-ráðinu sem Schengen-samstarfsríki (e. Schengen Associated Country).

Á dagskrá fundarins var m.a. rætt um framtíð og áform um breytingar á Landamæra- og strandgæslustofnun Evrópu, Frontex, auk þess sem fram fór umræða um fyrirliggjandi löggjafartillögu um sameiginlegt evrópskt endursendingarkerfi. Þá var í tengslum við fundinn undirritaður samningur milli Íslands og ESB um afhendingu farþegabókunargagna.

Schengen Barometer+

Fundurinn hófst með kynningu Magnus Brunner, framkvæmdastjóra innri öryggismála, öryggis landamæra og málefna flótta- og farandfólks í framkvæmdastjórn ESB, á nýrri útgáfu Schengen Barometer+ sem er reglulegt yfirlit framkvæmdastjórnar ESB um stöðu mála innan Schengen-svæðisins. Í máli sínu vísaði Brunner til þess að komu- og brottfararkerfið (e. Entry/Exit System) hefði hafið göngu sína 12. október sl. og að framkvæmdin hefði almennt gengið vel. Um væri að ræða mikilvægt skref í átt að stafrænu landamæraeftirliti og tímamót að því er varðar samhæfingu stórra upplýsingatæknikerfa (e. interoperability) á sviði dóms- og innanríkismála. Fjallað var um innleiðingu hins nýja kerfis í Vaktinni 12. september sl. en einnig má finna nánari upplýsingar um kerfið og innleiðingu þess á upplýsingasíðu ESB.

Framtíð Frontex

Eitt af pólitísku stefnumiðum framkvæmdastjórnar ESB fyrir árin 2024-2029 er að styrkja Frontex m.a. með fjölgun í stöðuliði stofnunarinnar (e. Standing Corps) og hefur framkvæmdastjórnin boðað löggjafartillögu á næsta ári þar sem lagðar verða til breytingar á regluverki um stofnunina. Á fundinum lögðu flest aðildarríki, þ. á m. Ísland, áherslu á mikilvægi þess að allar breytingar tækju mið af rekstrarlegum þörfum aðildarríkjanna. Þá þyrfti að ræða framtíðarhlutverk og verkefni stofnunarinnar áður en möguleg fjölgun í stöðuliði hennar kæmi til skoðunar. Ríkin vildu að stofnunin einbeitti sér áfram að aðstoð við ríkin við stjórnun ytri landamæra svæðisins og við endursendingar, m.a. í tengslum við samskipti við þriðju ríki. Enn fremur þyrfti að huga að mögulegri aðkomu stofnunarinnar að viðbrögðum vegna síbreytilegra aðstæðna í hinu alþjóðlegu stjórnmálaumhverfi og vegna fjölþáttaógna.

Löggjafartillaga um sameiginlegt evrópskt endursendingarkerfi

Löggjafartillaga um sameiginlegt evrópskt endursendingarkerfi kom til umræðu á fundinum og var það í fyrsta sinn sem tillagan er rædd á vettvangi Schengen-ráðsins, en fjallað var um tillöguna í Vaktinni 21. mars sl. Markmið hennar er að auka skilvirkni og einfalda málsmeðferð við endursendingar á fólki í ólögmætri dvöl og samhæfa regluverk aðildarríkjanna í þessum efnum. Umræðan á fundinum laut einkum að þeim þætti tillögunnar sem snýr að skyldubundinni gagnkvæmri viðurkenningu á brottvísunarákvörðunum, sem felur í sér að brottvísunarákvörðun í einu ríki hefur gildi á öllu Schengen-svæðinu og getur komið til framkvæmda óháð staðsetningu viðkomandi einstaklings. Mörg aðildarríki hafa óskað eftir auknum sveigjanleika við útfærslu á þessum breytingum m.a. með vísan til ólíkra lagakerfa og markmiða um skilvirka stjórnsýslu og hefur danska formennskan unnið að málamiðlunartillögu til að koma til móts við þau sjónarmið og standa vonir til þess að unnt verði ná samstöðu um afstöðu til málsins á næsta fundi innanríkisráðherra ESB í desember.

Endursendingar til Sýrlands

Undir hádegisverði ræddu ráðherrar um stöðu öryggismála í Sýrlandi og mögulegar endursendingar þangað. Aðildarríkin ræddu einkum möguleika á sjálfviljugri heimför og endursendingar tiltekinna hópa, einkum þeirra sem taldir eru öryggisógn eða hafa verið sakfelldir fyrir refsiverða háttsemi.

Undirritun samnings um afhendingu farþegabókunargagna

Í tengslum við ráðherrafundinn var samningur Íslands við ESB um afhendingu farþegabókunargagna (e. Passenger Name Records, PNR) af hálfu evrópskra flugfélaga til íslenskra yfirvalda undirritaður af ráðuneytisstjóra dómsmálaráðuneytisins og framkvæmdastjóra innri öryggismála, öryggis landamæra og málefna flótta- og farandfólks. Fjallað var um reglur ESB um söfnun og miðlun upplýsinga um flugfarþega í landamæra- og löggæslutilgangi í Vaktinni 15. mars 2024 en farþegaupplýsingar eru mikilvæg gögn fyrir landamæra- og löggæsluyfirvöld um allan heim til að greina og sporna við hryðjuverkum og öðrum alvarlegum lögbrotum sem og til að draga úr óreglulegum fólksflutningum. Mikilvægi samningsins fyrir hagsmuni Íslands lýtur einkum að því annars vegar að tryggja að öll flugfélög sem fljúga til landsins afhendi yfirvöldum PNR-upplýsingar og hins vegar að íslensk löggæsluyfirvöld geti átt samstarf við systurstofnanir innan ESB á sviði farþegagreininga. Þess ber að geta að íslensk löggjöf er í dag í fullu samræmi við efni samningsins.

Óformlegur fundur fjarskiptaráðherra ESB

Ráðherrar fjarskiptamála í ESB komu saman til óformlegs fundar Horsens í Danmörku dagana 9. – 10. október sl. Ráðherrum EFTA-ríkjanna var einnig boðið til fundarins og sat Eyjólfur Ármannsson, innviðaráðherra, fundinn fyrir Íslands hönd.

Megin umræðuefni fundarins nú sneri að því hvernig vernda mætti ungmenni fyrir neikvæðum áhrifum samfélagsmiðla svo sem með styrkari umgjörð um aldurstakmarkanir og bættri lagasetningu. Greindu mörg ríki frá ráðstöfunum sem þau vinna nú að til að sporna gegn neikvæðum áhrifum samfélagsmiðla á börn og ungmenni en áherslur milli ríkja eru nokkuð mismunandi, m.a. um hvaða aldursviðmið sé rétt að miða við í þessum efnum

Í kjölfar fundarins sendu ráðherrar 27 ríkja, þ.m.t. innviðaráðherra Íslands, frá sér sameiginlega yfirlýsingu, svonefnda Jótlandsyfirlýsingu um mótun öruggs umhverfis fyrir netnotkun fyrir börn og ungmenni (e. The Jutland Declaration: Shaping a Safe Online World for Minors).

Í yfirlýsingunni kalla ráðherrarnir eftir sameiginlegri löggjöf um skilvirkra staðfestingu á aldri við aðgang að samfélagsmiðlum auk þess sem kallað er eftir ráðstöfunum sem tryggi öruggt umhverfi samfélagsmiðla og að tekið sé á skaðlegri framsetningu efnis svo sem ávanabindandi algóritma og framsetningu efnis sem telst vera á gráu svæði. 

Á fundinum voru ráðherrarnir almennt sammála um að ráðast þurfi í frekari ráðstafanir umfram núverandi ráðstafanir til þess að auka öryggi ungmenna á netinu. Eistland ákvað þó að styðja ekki yfirlýsinguna á þeim forsendum að ungmenni þurfi að eigi þess kost að taka þátt í upplýsingasamfélaginu. Ráðherra Belgíu studdi yfirlýsinguna sömuleiðis ekki heldur þar sem Flæmingjaland beitti neitunarvaldi í samráðsferli innan Belgíu um málið.

Sjá í þessu samhengi umfjöllun Vaktarinnar 27. júní sl. um ályktun ráðherraráðs ESB þar sem kallað er eftir auknum aðgerðum af hálfu aðildarríkjanna og framkvæmdastjórnar ESB til verndar geðheilsu barna og ungmenna, með áherslu á örugga notkun stafrænna miðla og tækni, sbr. til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 4. apríl sl. um óformlegan fund heilbrigðisráðherra ESB þar sem málið var einnig til umræðu.

Sæstrengsverkefni til umræðu á fundi varaforseta framkvæmdastjórnar ESB með ráðherrum fjarskiptamála á Norðurlöndunum

Í tengslum við framangreindan fund fjarskiptaráðherra boðaði varaforseti framkvæmdastjórnar ESB, Henna Virkkunen, ráðherra Norðurlandanna á sviði fjarskiptamála á fund 9. október sl. til þess að ræða mögulegt samstarf um lagningu sæstrengja á norðurslóðum og um öryggi þeirra. Á fundinum kynnti hún m.a. efni samstarfsyfirlýsingar ESB og Japans í stafrænum málum (e. Digital partnership). Á fundinum kom m.a. fram að á grundvelli þess samstarfs væri nú unnið að skoðun á viðamiklu sæstrengsverkefni þar sem Evrópa og Japan yrðu tengd saman með sæstreng sem lægi framhjá Íslandi og Grænlandi og meðfram ströndum Kanada og Alaska um Norður-Íshafið og til Kyrrahafs og Japan um Beringssunds. Kom fram að ríflega 60 milljónir evra væru þegar til reiðu fyrir verkefnið á næsta ári auk þess sem mögulega væri unnt að sækja meira fé í gegnum Gobal Gateway áætlun ESB, þar sem 500 milljónir evra væru eyrnamerktar sæstrengsverkefnum, en áætlunin er opin samstarfsaðilum frá þriðju ríkjum. Fram kom að kostnaður vegna sæstrengs til Japan væri gríðarlegur, en hins vegar væri mögulegt að hefja verkefnið með streng til Grænlands, miðað við núverandi fjármögnunarmöguleika.

Eyjólfur Ármannsson, innviðaráðherra, átti jafnframt tvíhliða fund með Henna Virkkunen, 10. október, þar sem ráðherra kynnti hugmyndir og áform um sæstrengi, m.a. á vettvangi Farice, sem gætu mögulega tengt Noreg, Danmörku, Færeyjar Ísland og Grænland og jafnvel austurströnd Norður-Ameríku, þ.e. Kanada, sem aftur gæti lagt grunninn að enn víðtækara samstarfi. Með öðrum orðum að til greina gæti komið að sameina framangreindar hugmyndir við hugmyndina um sæstreng milli ESB og Japan.

Er gert ráð fyrir að samtöl um framangreindar hugmyndir haldi áfram á næstu misserum.

Sjá til hliðsjónar í þessu sambandi umfjöllun Vaktarinnar 13. júní sl. um alþjóðlega stefnu ESB á sviði stafrænna mála og sem og umfjöllun Vaktarinnar 21. mars sl. um orðsendingu framkvæmdastjórnarinnar um öryggi sæstrengja.

Stefnumótun um innleiðingu gervigreindar í atvinnulífi og vísindum

Hinn 8. október sl. birti framkvæmdastjórn ESB tvö ný stefnuskjöl sem miða að því að flýta fyrir innleiðingu gervigreindar á vettvangi ESB. Voru stefnuskjölin birt í formi tveggja orðsendinga til Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB, annars vegar orðsendingu um innleiðingu gervigreindar í lykil atvinnugreinum og í opinberri þjónustu (e. Apply AI Strategy) og hins vegar orðsendingu um innleiðingu gervigreindar í vísindum (e. AI in Science Strategy).

Stefnuskjölin byggja á aðgerðaáætlun um uppbyggingu og hagnýtingu gervigreindar (e. AI Continent Action Plan) sem framkvæmdastjórnin birti í apríl sl., sbr. umfjöllun um aðgerðaráætlunina í Vaktinni 2. maí sl., en hún hefur það að markmiði að ESB verði leiðandi á heimsvísu í nýsköpun, þróun og ábyrgri og traustri notkun gervigreindar, sbr. einnig reglugerð um gervigreind sem samþykkt var árið 2023 og fjallað var um í Vaktinni 9. júní 2023. 

Apply AI Strategy

Stefnan miðar að því að efla samkeppnishæfni með því að flýta innleiðingu gervigreindar í lykilgreinum með sértækum aðgerðaáætlunum, eins og í heilbrigðisþjónustu, lyfjaiðnaði, orkugeiranum, samgöngum og bíliðnaði, framleiðslu- og vélmennaiðnaði, byggingariðnaði, landbúnaði, varnarmálum, fjarskiptamálum og menningarstarfsemi. Henni er einnig ætlað að styðja lítil og meðalstór fyrirtæki við innleiðingu gervigreindar í starfsemi sinni.

Stafrænar nýsköpunarmiðstöðvar ESB (e. European Digital Innovation Hubs) verða  nýttar sem þróunar- og prófunarmiðstöðvar fyrir gervigreindarlausnir þar sem unnt verður að fá aðgang að gervigreindarverksmiðjum, prófunaraðstöðu og skýru regluumhverfi. Þá verður innleiddur nýr samráðsvettvangur Apply AI Alliance þar sem gervigreindarveitendur, iðnaðurinn, háskólasamfélagið og opinberir aðilar koma saman.

AI in Science Strategy

Stefnan miðar að því að ESB verði miðpunktur gervigreindarknúinnar vísindanýsköpunar. Kjarninn í áætluninni er að sett verði á fót sýndarstofnun sem samhæfir og miðlar gervigreindarlausnum fyrir vísindastarfsemi (e. RAISE - the Resource for AI Science in Europe).

Meðal aðgerða sem boðaðar eru í stefnunni er að laða að og þjálfa hæfileikaríka einstaklinga og vísindafólk til starfa í ESB. Að tryggja nægt reikniafl, m.a. með fjármögnun úr Horizon Europe-samstarfsáætluninni, og auka aðgengi að gervigreindarverksmiðjum og sömuleiðis að tryggja nægt fjármagn til rannsókna m.a. með hækkun á fjárframlögum til Horizon Europe. Þá verður stuðningur til vísindamanna til að greina gagnaskort og þróa gagnasöfn fyrir gervigreind í vísindum efldur.

Sjá nánar um hlutverk gervigreindar í vísindum í nýrri skýrslu sem rannsóknarmiðstöð framkvæmdastjórnar ESB (e. The Joint Research Centre) hefur gefið út.

Stefnumótun um eflingu rannsóknar- og tækniinnviða í ESB

Framkvæmdastjórn ESB kynnti 15. september sl. nýja heildstæða stefnu um eflingu rannsóknar- og tækniinnviða í ESB (e. A European Strategy on Research and Technology Infrastructures). Markmið hennar er að styrkja innviði í ESB á sviði vísinda, nýsköpunar og tækni með því að byggja upp samhæfða, aðgengilega og sjálfbæra innviði þar sem mikilvægi stafrænna lausna, gervigreindar og gagnadrifinna aðferða við nýtingu innviða er undirstrikuð.

Stefnan byggir á eftirfarandi fimm meginþáttum:

1. Eflingu á hagkerfi rannsóknar- og tækniinnviða (e. research and technology infrastructures ecosystem) með aukinni samhæfingu og fjárfestingu í aðstöðu og tækjabúnaði.
2. Bættu aðgengi og auknum notkunarmöguleikum í því skyni að tryggja aukið og jafnara aðgengi nýsköpunar- og þróunaraðila að innviðunum.
3. Aukinni færni og hæfni með eflingu menntunar og endurmenntunar á þessu sviði og með aðgerðum sem miða að því að laða að vísindafólk og tæknimenntað starfsfólk.
4. Skýrara og einfaldara regluverk með því að samræma stjórnsýslu og fjármögnun á milli aðildarríkjanna.
5. Auknu alþjóðlegu samstarfi og auknu viðnámsþoli með því að efla tengsl við helstu samstarfsríki og styrkja viðbúnað gagnvart áhættuþáttum, sér í lagi í stafrænum og tæknilegum innviðum.

Stefnan styður við tillögur sem settar voru fram í Draghi-skýrslunni, sbr. umfjöllun um skýrsluna í Vaktinni 13. september 2024. Þá er stefnan jafnframt í línu við stefnu ESB um stuðning við sprota- og vaxtarfyrirtæki, sbr. umfjöllun um þá stefnu í Vaktinni 13. júní sl. og gervigreindaráætlun ESB, sbr. umfjöllun í Vaktinni 2. maí sl., sbr. jafnframt umfjöllun hér að framan í Vaktinni um stefnumótun um innleiðingu gervigreindar í atvinnulífi og vísindum. Loks undirbyggir stefnan einnig væntanlega löggjafartillögu um nýsköpun (e. European Innovation Act) og um hið svonefnda sameiginlega evrópska rannsóknarsvæði (e. European Research Area - ERA), sbr. til hliðsjónar umfjöllun hér að framan í Vaktinni um nýja starfsáætlun framkvæmdastjórnar ESB.

Stefnan rímar jafnframt við áherslur sem finna má í tillögum ESB að nýrri langtíma fjármálaáætlun ESB 2028 – 2035 (e. Multiannual Financial Framework proposals) og samstarfsáætlunum ESB (e. EU programmes), sbr. umfjöllun í Vaktinni 25. júlí og 12. september sl.

Endurgjöf Íslands til ESB um stefnumótun á sviði jarðvarmanýtingar

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið hefur í samráði við Umhverfis- og orkustofnun veitt formlega endurgjöf í samráðsgátt ESB um væntanlega stefnu ESB um upphitun og kælingu (e. Heating and Cooling Strategy) sem nú er í mótun en stefnan mun m.a. fela í sér aðgerðaráætlun um nýtingu jarðvarma. Auk stjórnvalda sendu eftirtaldir íslenskir aðilar inn umsögn um málið:  Samorka, Landsvirkjun, Veitur, HS Orka, Orka náttúrunnar og GEOTHERMICA Initiative Ísland.

Með framangreindum umsögnum er leitast við að miðla af þekkingu Íslands á þessu sviði en ætla má að framlag Íslands geti verið mikilvægt. Virk aðkoma að stefnumótun ESB á þessu sviði er auk þess talin geta haft bein og jákvæð áhrif á íslenskan iðnað og orkumarkað og opnað leiðir til aukins samstarfs við ESB-ríki í þróun hreinna orkulausna og innviða og aukið möguleika til samstarfs og fjárfestinga og styrkt stöðu Íslands sem leiðandi ríki í sjálfbærni og loftslagsaðgerðum. Jarðvarmi gegnir lykilhlutverki í orkuskiptum á Íslandi og býður upp á nær núll kolefnislosun. Jarðvarmaorka er viðurkennd sem endurnýjanleg orka innan ramma ESB. Ísland telur jafnframt mikilvægt að afurðir sem nýta CO₂ frá jarðvarmavinnslu verði viðurkenndar sem endurnýjanlegir orkugjafar og afurðir.

Til að undirstrika áherslur Íslands á þessu sviði og í samræmi við formennskuáætlun Íslands í fastanefnd EFTA, sbr. umfjöllun í Vaktinni 11. júlí sl., efndi sendinefnd Íslands gagnvart ESB í samstarfi við umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, Grænvang og Íslandsstofu til málþings í Brussel 14. október sl. undir yfirskriftinni: Jarðvarmi sem drifkraftur fyrir samkeppnishæfni, kolefnishlutleysi og orkuöryggi Evrópu. Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra flutti ávarp á málþinginu og það gerði sömuleiðis Dan Jørgensen, framkvæmdastjóri orkumála og húsnæðismála í framkvæmdastjórn ESB. Sjá nánar um málþingið hér og í fréttatilkynningu umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins.

Kynslóðaskipti í landbúnaði

Í vikunni kynnti framkvæmdastjórn ESB nýja stefnu sem miðar að því að styðja unga bændur og laða fleiri að landbúnaði. Markmið stefnuáætlunarinnar er að tvöfalda hlut ungra bænda innan ESB fyrir árið 2040, þannig að þeir verði 24% evrópskra bænda.

Í stefnuskjalinu er lögð áhersla á að aðildarríkin fjárfesti að minnsta kosti 6% af landbúnaðarútgjöldum sínum í aðgerðir sem stuðli að kynslóðaendurnýjun, þar með talið með þróun landsbundinna stefnuáætlana fyrir árið 2028 þar sem leitast verði við að greina hindranir og skilgreina markvissar stuðningsaðgerðir, m.a. með hliðsjón af tilmælum framkvæmdastjórnarinnar.

Kynslóðaskipti í landbúnaði eru lykillinn að fæðuöryggi og blómlegu lífi í dreifbýli til framtíðar. Miðar stefnan að því að tryggja að unnt sé að bjóða ungu fólki upp á fullnægjandi aðstæður til að byggja upp líf sitt og starfsferil á landsbyggðinni.

Fjallað er um ýmsar hindranir sem ungir bændur standa frammi fyrir, þ. á m. takmarkað aðgengi að landi, fjármögnun og færu vinnuafli. Í stefnunni er m.a. lagt til að boðið verði upp á aðstoðarpakka (e. Starter Pack) fyrir unga bændur í næstu sameiginlegu landbúnaðarstefnu ESB (e. Common Agricultural Policy – CAP) sem geti m.a. falið í sér fjárstuðning upp á allt að 300.000 evrur og bætt ábyrgðakerfi fyrir fjármögnun til að auðvelda nýjum bændum að hefja starfsemi. Auk þessa er lagt til að ungmenni og konur verði sérstaklega hvött til þátttöku í landbúnaði.

Aldur bænda í ESB (líkt og á Íslandi) hækkar hratt, meðalaldur evrópskra bænda er um 57 ár, og aðeins 12% bænda eru undir 40 ára aldri. Þetta ójafnvægi er talið geta falið í sér ógn við fæðuöryggi og sjálfbærni landbúnaðar til framtíðar litið. Aðgerðir þykja því nauðsynlegar til þess að tryggja sjálfbæran og sjálfstæðan landbúnað í ESB.

Gert er ráð fyrir að stefnumótuninni verði hrint í framkvæmd sameiginlega af hálfu ESB, m.a. á grundvelli almennu landbúnaðarstefnu ESB, sbr. umfjöllun um núverandi landbúnaðarstefnu í Vaktinni 16. desember 2022, og með aðgerðum af hálfu aðildarríkjanna og hagsmunaaðila.

Samorka opnar skrifstofu í Brussel

Samorka hefur undanfarið sett aukinn kraft í vöktun mála og hagsmunagæslu gagnvart ESB og í apríl sl. hóf nýráðinn verkefnastjóri erlends samstarfs hjá Samorku með starfsstöð í Brussel störf. Þessu var fagnað nú um miðjan október þegar Samorka opnaði formlega skrifstofu sína í Brussel. Skrifstofan er til húsa hjá Norrænu orkuskrifstofunni þar sem starfsmaður samtakanna hefur aðsetur. Tilgangur skrifstofunnar er að sinna markvissri hagsmunagæslu gagnvart ESB, efla tengsl við evrópsk orkusamtök og stofnanir og að tryggja að rödd íslenska orkugeirans heyrist á vettvangi ESB og í umræðu um orkumál innan sambandsins.

Heimsókn Samtaka iðnaðarins til Brussel

Fulltrúar Samtaka iðnaðarins (SI), heimsóttu Brussel og sendiráð Íslands í Brussel í liðinni viku. Á fundi sendiráðsins með fulltrúunum var farið yfir helstu málefni á vettvangi ESB og forgangsröðun í hagsmunagæslu gagnvart ESB og var samtökunum í því samhengi sérstaklega þökkuð vönduð umsögn um drög að nýjum forgangslista vegna hagsmunagæslunnar, sbr. umfjöllun hér að framan í Vaktinni um forgangslistann sem nú hefur verið samþykktur í ríkisstjórn.

Auk umræðu um hagsmunagæsluna og forgangsverkefnin fengu fulltrúarnir sérstaka kynningu á stöðu mála hjá ESB í varnar- og öryggismálum, umhverfis- og loftslagsmálum, áformum um einföldun regluverks og um efni tillagna að fjármögnun samstarfsáætlana ESB á nýju áætlunartímabili fyrir árin 2028 – 2035.

Í ferðinni flutti Sigurður Hannesson, framkvæmastjóri SI, m.a. ávarp á ráðstefnunni Our Climate Future 2025, sbr. umfjöllun að framan hér í Vaktinni um endurgjöf Íslands til ESB um stefnumótun á sviði jarðvarmanýtingar.

 

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].