Hert skilyrði námsmannaleyfa kynnt í samráðsgátt

Dómsmálaráðherra hefur birt í samráðsgátt stjórnvalda drög að frumvarpi um breytingar á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Með frumvarpinu er lagt til að afnema íslenskar sérreglur í flokki námsleyfa og samræma framkvæmd á við önnur Norðurlönd í tengslum við útgáfu atvinnu- og námsleyfa. Þessar breytingar eru liður í stærri vinnu sem snýr að úrbótum á dvalarleyfakerfinu í heild. Dómsmálaráðherra mun leggja fram annað frumvarp á vorþingi þess efnis.

Þá er í frumvarpinu lagt til að útgáfa tímabundinna atvinnu- og dvalarleyfa verði færð í einn farveg hjá Útlendingastofnun, en nú er hún á forræði tveggja stofnana sem er einstakt á Norðurlöndum.

Reglur um námsmannaleyfi meðal helstu veikleika í útlendingamálum

Reglur um dvalarleyfi hér á landi hafa verið til skoðunar undanfarna mánuði eftir að ráðherra skipaði starfshóp á vormánuðum sem falið var að yfirfara gildandi reglur. Samkvæmt greiningu starfshópsins hefur Ísland gengið mun lengra við veitingu dvalarleyfa en önnur lönd síðustu ár og gildandi reglur um dvalarleyfi námsmanna eru meðal helstu veikleika í útlendingamálum. Umsóknir  til Útlendingastofnunar um dvalarleyfi og ríkisborgararétt nær tvöfölduðust frá árunum 2020 til 2024.

Veitt hafa verið allt að 55% fleiri námsmannaleyfi á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum frá árinu 2020, á hvern íbúa. Þá hefur umsóknum um námsmannaleyfi fjölgað verulega milli áranna 2024 og 2025 og sérstaklega frá ákveðnum ríkjum utan EES. Vísbendingar eru um að námsmannaleyfin séu nýtt sem leið inn í landið án þess að nám við íslenska háskóla sé hið eiginlega erindi.

„Þessar breytingar eru hluti af því að stemma stigu við misnotkun á dvalarleyfakerfinu í gegnum námsmannaleyfi sem þeir aðilar sem til þekkja eru sammála um að sé vandi. Á vorþingi mun ég svo leggja fram heildarendurskoðun á dvalarleyfakafla útlendingalaga,“ segir dómsmálaráðherra.

Frumvarpið felur m.a. í sér eftirfarandi breytingar varðandi dvalarleyfi námsmanna:

• Auknar kröfur um námsárangur - Námsmönnum verður gert að standa skil á fullnægjandi námsárangri í hvert sinn sem dvalarleyfi er endurnýjað. Þetta er í samræmi við framkvæmd á öðrum Norðurlöndum. Með frumvarpinu eru sömuleiðis gerðar nauðsynlegar breytingar á fyrirkomulagi atvinnuþátttöku námsmanna meðan á námi stendur.
• Strangari skilyrði í kjölfar útskriftar - Lengd dvalarleyfis eftir útskrift verður stytt í eitt ár í stað þriggja og skilyrði dvalarleyfis er að viðkomandi hafi lokið BA námi eða námi á meistara- eða doktorsstigi. Til að koma í veg fyrir óeðlilega ásókn í námsleyfi verður sú krafa gerð að námsmenn hafi lokið í það minnsta háskólanámi á bakkalárstigi. Samkvæmt núgildandi lögum getur tveggja anna námsdvöl veitt möguleika á alls fjögurra ára atvinnuleyfi með litlum takmörkunum.
• Réttur til fjölskyldusameiningar takmarkaður - Réttur námsmanna til fjölskyldusameiningar verður takmarkaður og samræmdur við framkvæmd á Norðurlöndum. Heimild til fjölskyldusameiningar mun aðeins taka til maka, sambúðarmaka og barna námsmanns sem er í fullu námi til bakkalárgráðu, meistaragráðu eða doktorsgráðu. Heimild til fjölskyldusameiningar við foreldra eldri en 67 ára verður felldur brott, en ekkert hinna Norðurlandanna skilgreinir foreldra námsmanna sem nánasta aðstandanda.

„Við erum kerfisbundið að afnema íslenskar sérreglur í dvalarleyfakerfinu og samræma við norræna framkvæmd. Með þessum breytingum erum við jafnframt að færa útgáfu dvalar- og atvinnuleyfa undir eitt stjórnvald til að einfalda kerfið og auka yfirsýn og getu.. Það er einfaldara fyrir umsækjendur og atvinnulífið og er skýrara fyrir eftirlitsaðila. Með markvissum breytingum á reglum um dvalarleyfi námsmanna tryggjum við jafnframt vandaðra kerfi þar sem réttindi og skyldur eru skýrar,“ segir Þorbjörg Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra.

Ein stofnun annist atvinnu- og dvalarleyfi í stað tveggja

Samkvæmt frumvarpinu mun Útlendingastofnun taka við afgreiðslu tímabundinna atvinnuleyfa sem hingað til hefur verið á hendi Vinnumálastofnunar. Þá eru ákvæði laganna er varða málsmeðferð gerð skilvirkari og löguð að málsmeðferðarreglum laga um útlendinga sem gilda um afgreiðslu dvalarleyfa hjá Útlendingastofnun.

Umsóknir  til Útlendingastofnunar um dvalarleyfi og ríkisborgararétt nær tvöfölduðust frá árunum 2020 til 2024. Atvinnuréttindi fylgja fjölmörgum flokkum dvalarleyfa og afgreiðsla og ákvörðun mála liggur í tveimur aðskildum umsýslukerfum. Þetta dregur úr yfirsýn og getu til eftirlits og eftirfylgni og hefur hamlandi áhrif á aðgerðir í þágu stafvæðingar og aukinnar skilvirkni í málaflokknum.

Frumvarpsdrögin má nálgast í samráðsgátt stjórnvalda og er umsagnarfrestur til og með 5. nóvember næstkomandi.