Stækkunarskýrsla ESB fyrir árið 2025

 Að þessu sinni er fjallað um:

• stækkunarskýrslu ESB fyrir árið 2025
• samninga um aðild Íslands að áætlunum ESB um fjarskipti um gervihnetti
• nýjan samgöngupakka ESB
• áætlun um aukna framleiðslugetu á vistvænu eldsneyti
• nýjan evrópskan vaxtarsjóð
• markmiðssetningu ESB í lofslagsmálum í aðdraganda að COP30
• ársskýrslu Eftirlitsstofnunar EFTA um árangur Íslands og Noregs í loftslagsmálum
• samráð um endurskoðun á regluverki Refsivörslusamvinnustofnunar ESB
• samráð um efni tillögu að nýrri reglugerð um skammtatækni
• umsóknarferli í tilefni af 40 ára afmæli Schengen-svæðisins þar sem ungmenni geta sótt um að ferðast ókeypis um Evrópu
• ferð sendiráðunauta aðildarríkja ESB á sviði fjármálamarkaðar til Íslands

 

Stækkunarskýrsla ESB fyrir árið 2025

Efnisyfirlit umfjöllunar:

• Inngangur
• Formlegur ferill við meðferð umsókna um aðild að ESB
• Staða einstakra umsóknarríkja í ferlinu

Inngangur

Framkvæmdastjórn ESB birti í vikunni árlega skýrslu sína um framgang stækkunarstefnu ESB (e. EU Enlargement Policy). Skýrslan er birt í formi orðsendingar til Evrópuþingsins, ráðherraráðs ESB, efnahags- og félagsmálanefndar ESB og svæðanefndarinnar. Orðsendingunni fylgja sérstakar framvinduskýrslur og stutt staðreyndablað (e. fact sheet) um stöðu mála í umsóknarríkjunum, þ.e. í Albaníu, Bosníu og Hersegóvínu, Kósovó, Svartfjallalandi, Norður-Makedóníu, Serbíu, Georgíu, Moldóvu, Úkraínu og Tyrklandi.

Eins og vikið hefur verið að í umfjöllunum Vaktarinnar um stækkunarskýrslur síðustu ára, sbr. nú síðast umfjöllun í Vaktinni 8. nóvember 2024, þá hefur áhersla á framgang aðildarviðræðna verið mikil, bæði af hálfu ESB og sömuleiðis af hálfu tiltekinna umsóknarríkja og ber þar helst að nefna Svartfjallaland, Albaníu, Moldóvu og síðast en ekki síst Úkraínu. Á hinn bóginn hefur mikið bakslag orðið í Georgíu þar sem lýðræðislegum stjórnarháttum þykir hafa hrakað mjög. Lítill eða enginn framgangur hefur einnig orðið í Serbíu, Bosníu og Hersegóvínu og Norður-Makedóníu og sama verður sagt um Kósovó, svo ekki sé talað um Tyrkland, en lítið hefur gerst í þeim aðildarviðræðum svo árum og áratugum skiptir og var svo einnig á umliðnu ári.

Fyrir liggur að árásarstríð Rússlands gagnvart Úkraínu og sú aukna spenna og þróun sem orðið hefur í alþjóðamálum í kjölfarið, þar sem virkt lýðræði og réttarríkið á í auknum mæli undir högg að sækja, hafa sett aukinn þrýsting á framgang viðræðna af hálfu ESB á sama tíma og áróður, undirmálsstarfsemi og beinar tilraunir stjórnvalda í Rússlandi til að seilast til áhrifa í einstökum umsóknarríkjum hafa aukist til muna. Þessi staða endurspeglast vel í skýrslu framkvæmdastjórnarinnar og í mati hennar á stöðu einstakra umsóknarríkja í ferlinu, þar sem sumum þeirra hefur tekist að vinna að umbótum og standast atlögu áróðursaflanna í Kreml en öðrum síður að því er virðist, sbr. m.a. umfjöllun Vaktarinnar 25. október 2024 um stöðu viðræðna við Moldóvu eftir nauman sigur Evrópusinna þar í landi í þjóðaratkvæðagreiðslu, sbr. nánari umfjöllun hér að neðan um stöðu aðildarumsóknar Moldóvu.

Enda þótt mikil áhersla sé á framgang viðræðna af hálfu ESB þá er í skýrslunni, nú sem áður, skýrlega tekið fram að framgangur einstakra umsóknarríkja verði að byggjast á verðleikum þeirra og raunverulegum umbótum af þeirra hálfu (e. merit-based approach). Ekki þurfi einungis að tryggja að umsóknarríkin uppfylli skilyrði og gildi ESB um virkt lýðræði, réttarríkið, mannréttindavernd o.s.frv. heldur þurfa þau jafnframt að uppfylla pólitísk, efnahagsleg og lagaleg skilyrði aðildar áður en til inngöngu getur komið.

ESB hefur einnig, á umliðnum misserum, beint sjónum inn á við í aðdraganda mögulegrar stækkunar. Hefur þannig með virkum hætti verið tekið til skoðunar hvort og þá að hvaða marki sé nauðsynlegt að ráðast í umbætur á starfsháttum ESB þannig að sambandið ráði betur við það aukna umfang og flækjustig sem fjölgun aðildaríkja hefur óhjákvæmilega haft í för með sér. Í þessu skyni sendi framkvæmdastjórn ESB frá sér orðsendingu í mars 2024 þar sem ýmsar mögulegar innri umbætur á stjórnskipulagi ESB voru reifaðar, sbr. umfjöllun um orðsendinguna í Vaktinni 3. maí 2024. s.s. hvort fækka eigi þeim ákvörðunum sem krefjast einróma samþykkis meðal aðildarríkjanna. Þá samþykkti Evrópuþingið einnig nýverið þingsályktun um stofnanalegar afleiðingar samfara mögulegri fjölgun aðildarríkja. Þá hefur framkvæmdastjórnin einnig boðað að lögð verði fram ný orðsending á næstunni, þar sem sett verði fram nánari greining á því hvaða umbætur teljist æskilegar eða nauðsynlegar. Hafði raunar verið gert ráð fyrir að sú orðsending, undir heitinu An EU Fit for enlargement: policy reviews and reforms, yrði lögð fram samhliða stækkunarskýrslunni nú en af því varð þó ekki.

Í skýrslunni er ekki, ekki frekar en í stækkunarskýrslum síðustu ára, vikið að umsókn Íslands. Eftir sem áður liggur fyrir að umsóknin er enn í fullu gildi, en eins og kunnugt er ákváðu íslensk stjórnvöld að gera algert hlé á aðildarviðræðunum í kjölfar alþingiskosninga á árinu 2013, sbr. til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 25. júlí sl. um heimsókn Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmastjórnar ESB, til Íslands.

Hér á eftir verður nánar fjallað um stöðu framangreindra umsóknarríkja í umsóknarferlinu en áður en að því kemur verður hér til upprifjunar og glöggvunar fjallað stuttlega um lögformlegan feril við meðferð umsókna um aðild að ESB.

Formlegur ferill við meðferð umsókna um aðild að ESB

Kveðið er á um grunnreglur við meðferð umsókna um aðild að ESB í 49. gr. sáttmála um Evrópusambandið (The Treaty on European Union – TEU). Eins og fram kemur í ákvæðinu þá er sérhverju Evrópuríki sem virðir grundvallargildi ESB, sbr. 2. gr. TEU, og einsetur sér að stuðla að þeim, heimilt að sækja um aðild. Gildin eru eftirfarandi:

• virðing fyrir mannlegri reisn,
• frelsi,
• lýðræði,
• jafnrétti,
• réttarríkið og
• virðing fyrir mannréttindum, þ.m.t. réttindum þeirra sem tilheyra minnihlutahópum.

Við frummat á umsóknum er framangreint metið en auk þess ber við mat á umsóknum, sbr. lokamálslið 1. mgr. 49. gr. sáttmála um ESB, að taka tillit til skilyrða sem leiðtogaráð ESB hefur samþykkt að umsóknarríki verði að uppfylla. Slík skilyrði voru samþykkt af leiðtogaráðinu á fundi þess í Kaupmannahöfn árið 1993 og eru þau nefnd Kaupmannahafnarskilyrðin (e. Copenhagen criteria). Kaupmannahafnarskilyrðin eru þríþætt og fela í sér pólitísk skilyrði, efnahagsleg skilyrði og lagaleg skilyrði, nánar tiltekið:

• um stöðugt stjórnarfar og stofnanir sem tryggja lýðræði, réttarríki og mannréttindi,
• um virkt markaðshagkerfi, sem hefur burði til að takast á við þá samkeppni sem fylgir þátttöku á innri markaði ESB,
• að ríkið geti og vilji samþykkja og innleiða regluverk ESB og grundvallarmarkmið sambandsins í stjórnmálum og efnahagsmálum.

Lögformlegt ákvörðunarvald í ferlinu liggur hjá aðildarríkjunum á vettvangi leiðtogaráðs ESB og á vettvangi ráðherraráðs ESB þar sem formleg ákvarðanataka á sér stað og er gerð krafa um einróma samþykki innan ráðsins í allri ákvörðunartöku. Efnisleg meðferð umsókna og undirbúningur samningaviðræðna og viðræðurnar sjálfar eru hins vegar að mestu á herðum framkvæmdastjórnar ESB. Endanlegt ákvörðunarvald, þ.e. um hvort aðildarsamningur við umsóknarríki er samþykktur, liggur loks hjá Evrópuþinginu og ráðherraráði ESB sameiginlega og þurfa báðar þessar stofnanir ESB að samþykkja aðildarsamning áður en lokafasi samþykktarferlisins getur hafist en það felst í því að aðildarsamningurinn er borinn upp til fullgildingar í öllum aðildaríkjum ESB, og í viðkomandi umsóknarríki jafnframt að sjálfsögðu, í samræmi við stjórnskipunarreglur í hverju ríki.

Í grófum dráttum er aðildarferlið eftirfarandi:

1. Ríki beinir umsókn um aðild til ráðherraráðs ESB.
2. Evrópuþinginu og þjóðþingum aðildarríkja er tilkynnt um umsókn.
3. Ráðherraráð ESB biður framkvæmdastjórn ESB um álit á umsókninni.
4. Að fengu jákvæðu áliti getur ráðherraráðið ákveðið að veita viðkomandi ríki formlega stöðu umsóknarríkis (e. Candidate status).
5. Enda þótt ríki hafi fengið formlega stöðu umsóknarríkis þýðir það ekki að aðildarviðræður hefjist heldur er slíkt háð sérstakri ákvörðun ráðherraráðs ESB og er ákvörðun þar að lútandi tekin á grundvelli mats framkvæmdastjórnar ESB á því hvort skilyrðum hafi verið fullnægt af hálfu umsóknarríkis.
6. Þegar ákvörðun um að hefja aðildarviðræður hefur verið tekin, tekur framkvæmdastjórn ESB í samvinnu við umsóknarríki saman yfirlitsskýrslur (e. screening process) um efni löggjafar í umsóknarríki á mismunandi málefnasviðum (efniskaflar/klasar) samanborið við löggjöf ESB og leggur til viðræðuáætlun. Sú áætlun þarf síðan enn á ný að fá einróma samþykki af hálfu aðildarríkjanna á vettvangi ráðherraráðs ESB.
7. Samið er um hvern efniskafla eða klasa, sbr. skýringarmynd hér að neðan, sérstaklega og tekur ráðherraráð ESB jafnframt ákvarðanir um það hvenær og hvort samningaviðræður um einstaka kafla skuli hafnar á grundvelli tillagna frá framkvæmdastjórninni.
8. Ráðherraráð ESB tekur jafnframt ákvarðanir um það hvort og þá hvenær loka megi, til bráðabirgða, samningaviðræðum um einstaka efniskafla.
9. Þegar samningaviðræðum um alla efniskaflana hefur verið lokað er aðildarsamningur í heild sinni borinn undir Evrópuþingið og ráðherraráð ESB til samþykktar.
10. Að fengnu samþykki Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB þarf loks að leggja samninginn fram til fullgildingar í öllum aðildarríkjum ESB og í umsóknarríkinu í samræmi við stjórnskipunarreglur í hverju ríki, þ.e. með þinglegri meðferð og þjóðaratkvæðagreiðslu, eftir atvikum.
11. Öll ríkin þurfa að fullgilda aðildarsamning til að hann geti öðlast gildi.

Sjá hér yfirlitsmynd yfir samningskaflana sem teknir eru fyrir í viðræðunum og hvernig þeim er skipt upp í klasa.

 

 

 

Staða einstakra umsóknarríkja í ferlinu

Svartfjallaland
Svarfjallaland er án vafa lengst komið í samningsferlinu og hafa viðræður gengið vel á umliðnu ári. Búið er að opna alla samningskaflana og hefur nú samtals sjö samningsköflum verið lokað auk þess og vonir standa til þess að þeir geti orðið enn fleiri fyrir lok árs. Markmið Svartfjallalands er að hægt verði loka öllum samningsköflum fyrir lok árs 2026 og gætir bjartsýni af hálfu framkvæmdastjórnarinnar í skýrslunni um að svo geti orðið. Hefur António Costa, forseti leiðtogaráðsins, meðal annars látið hafa eftir sér Svartfjallaland geti orðið „28. ríki sambandsins árið 2028“.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Svartfjallalands í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Albanía
Umtalsverður framgangur hefur verið í viðræðunum á umliðnu ári og hafa nú fjórir af fimm samningsklösum verið opnaðir og er undirbúningur að opnun samningskafla í fimmta klasa vel á veg kominn. Árangur þykir hafa náðst á mikilvægum sviðum sem lúta að réttarfarsumbótum og baráttunni gegn skipulagðri glæpastarfsemi og spillingu en það var einmitt á þeim sviðum sem talið var að umbóta væri helst þörf í síðustu stækkunarskýrslu. Markmið Albaníu er að unnt verði ljúka samningaviðræðum eigi síðar en 2027 og er í skýrslunni gefið til kynna að það metnaðarfulla markmið kunni að vera raunhæft ef umbætur halda áfram á sama hraða og verið hefur.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Albaníu í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Úkraína
Úkraína sótti um aðild að ESB fljótlega eftir að árásarstríð Rússlands gagnvart ríkinu hófst og fylgdu Moldóva og Georgía í kjölfarið. Samþykkt var að hefja samningaviðræður við Úkraínu í desember 2023. Þrátt fyrir afar erfiðar aðstæður vegna stríðsins þá tókst í september sl. að ljúka úttektarfasa ESB (e. screening process) og er næsta skref að opna fyrstu samningskaflana og hefja viðræður um þá. Helstu áhyggjur ESB snúa að spillingu sem vikið er að á ýmsum stöðum í skýrslunni og stöðu réttarríkisins. Markmið Úkraínu er að unnt verði að ljúka viðræðum um alla samningskaflana fyrir lok árs 2028 og að ríkið fái inngöngu árið 2030. Afar erfitt er að spá fyrir um hvort þau markmið geti náðst m.a. vegna opinberrar andstöðu innan ESB, einkum af hálfu núverandi stjórnvalda í Ungverjalandi.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Úkraínu í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Moldóva
Líkt og með Úkraínu var samþykkt að hefja samningaviðræður við Moldóvu í desember 2023. Fyrsta ríkjaráðstefnan var haldin í júní 2024 og í september sl. tókst að ljúka úttektarfasa ESB (e. screening process) og er Moldóva því á sama stað og Úkraína í ferlinu. Vonast er til að samningaviðræður geti hafist á næsta ári með opnun fyrstu samningskaflana sem tilheyra grunnklasanum. Eins og áður segir var fjallað um aðildaviðræður Moldóvu í Vaktinni 25. október 2024 í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu sem þar var haldin um hvort binda ætti markmið um aðild að ESB í stjórnarskrá landsins en sú breyting var samþykkt með naumum meirihluta. Hinn 3. nóvember 2024 fór svo fram seinni umferð forsetakosninga í landinu þar sem Maia Sandu, núverandi forseti og stuðningsmaður ESB aðildar, vann sigur á andstæðingi sínum Alexandr Stoianoglo sem þykir hallur undir stjórnvöld í Rússlandi. Þá vann flokkur Sandu, Party of Action and Solidarity, einnig sigur í þingkosningum í landinu í lok september sl. þar sem flokkurinn hélt hreinum meiri hluta sínum á þinginu. Þessar niðurstöður hafa aukið bjartsýni um að unnt kunni að vera að ljúka viðræðum, jafnvel snemma árs 2028.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Moldóvu í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Serbía:
Í desember 2022 höfðu 22 samningskaflar verið opnaðir og þar af hafði tveimur þeirra verið lokað til bráðabirgða og þótti góður gangur í viðræðunum. Síðan þá hefur hins vegar lítið þokast. Ef rýnt er í framtíðarhorfur að mati ESB er ljóst að tónninn í skýrslunni nú er þyngri en fyrir ári síðan og snúa áhyggjur að því að verulega hafi hægst á allri umbótavinnu og að m.a. hafi verið þrengt að starfsemi frjálsra félagasamtaka í kjölfar mikilla mótmæla sem brotist hafa út í landinu eftir harmleik  sem átti sér þegar þak lestarstöðvar í borginni Novi Sad hrundi í nóvember 2024. Hafa mótmælin beinst gegn spillingu og skorti á gagnsæi og ábyrgð í stjórnkerfi landsins. Þrátt fyrir framangreint þá er sú afstaða framkvæmdastjórnarinnar sem sett var fram í stækkunarskýrslu fyrir árið 2021 að forsendur séu uppfylltar til að opna samningskafla í klasa 3 óbreytt. Þá er það jafnframt yfirlýst afstaða stjórnvalda í Serbíu, nú sem áður, að aðildarferlinu skuli haldið áfram en á hinn bóginn er erfitt er að spá fyrir um framhaldið. 

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Serbíu í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Norður-Makedónía:
Úttektarfasa ESB (e. screening process) lauk í desember 2023 en þrátt fyrir það hefur enn sem komið er ekki tekist að opna fyrstu samningskaflana og er ástæðan m.a. sú að réttindi og vernd minnihlutahópa, þar á meðal Búlgara, hafa enn ekki verið tryggð í stjórnarskrá landsins. Norður-Makedóníu er eftir sem áður hrósað í skýrslunni fyrir að hafa tekist að samræma utanríkisstefnu sína vel við utanríkisstefnu ESB. 

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Norður-Makedóníu í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Bosnía og Hersegóvína
Samþykkt var í mars í fyrra að opna samningaviðræður. Síðan þá virðist hins vegar lítið hafa þokast og hefur fyrsta ríkjaráðstefna ESB og Bosníu og Hersegóvínu til dæmis ekki enn farið fram. Ástæðuna má fyrst og fremst rekja til breyttrar pólitískrar stöðu í Lýðveldi Bosníu-Serba (Republika Srpska) sem er sambandslýðveldi við Bosníu og Hersegóvínu þar sem stjórnvöld þykja í auknum mæli hafa hallað sér að Serbíu. Er því beint til stjórnvalda í skýrslunni að ljúka nauðsynlegum umbótum á sviði dómsmála og jafnframt að skipa aðalsamningamann svo unnt sé að ganga til formlegra aðildarviðræðna.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Bosníu og Hersegóvínu í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Kósovó
Kósovó sótti um aðild að ESB í desember 2022 en ríkið hefur þó enn ekki fengið formlega stöðu umsóknarríkis. Tafir hafa orðið á stofnanaumbótum, einkum vegna þingkosninga sem fram fóru í febrúar síðastliðnum. Þá er talið að víðtæk sátt á vettvangi stjórnmálanna sé nauðsynleg forsenda til að tryggja framgang umsóknarinnar. Eðli máls samkvæmt flækir sambandið við Serbíu málin einnig sem og sú staðreynd að enn hafa fimm aðildarríki ESB ekki viðurkennt sjálfstæði ríkisins en þau eru Spánn, Slóvakía, Kýpur, Rúmenía og Grikkland.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Kósovó í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Tyrkland
Tyrkland sótti um aðild að ESB árið 1987 og hefur verið lengst allra umsóknarríkja í aðildarferlinu. Samþykkt var að hefja samningaviðræður árið 2004 en eftir það hefur ekki orðið mikill framgangur í aðlögun landsins að ESB sem orðið hefur til þess að aðildarviðræður hafa staðið í stað síðan 2018, samkvæmt ákvörðun ráðherraráðs ESB þar að lútandi. Í skýrslunni kemur m.a. fram að ESB hafi sem fyrr áhyggjur af stöðu lýðræðis og réttarríkisins í landinu og sér í lagi af sjálfstæði dómstóla. Þá er endurupptaka viðræðna um lausn ágreiningsefna á Kýpur sem fyrr talin forsenda fyrir frekari framgangi umsóknarinnar.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Tyrklands í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Georgía
Georgía sótti um aðild árið 2022 ásamt Úkraínu og Moldóvu í kjölfar árásarstríðs Rússlands gagnvart Úkraínu og fékk ríkið sömuleiðis stöðu umsóknarríkis í desember 2023. Umsóknarferlið stöðvaðist hins vegar í raun á vordögum í fyrra þegar þing landsins samþykkti umdeild lög sem þykja sniðin að sambærilegum lögum í Rússlandi og talin eru takmarka verulega starfsemi frjálsra félagasamtaka í landinu og frelsi fjölmiðla auk þess sem samþykkt hefur verið löggjöf sem talin er beinast gegn réttindum hinsegin fólks. Er það mat framkvæmdastjórnarinnar að Georgía þurfi rækilega að snúa við blaðinu til að unnt sé að halda ferlinu áfram.

Sjá nánar um stöðu aðildarumsóknar Georgíu í sérstakri framvinduskýrslu og staðreyndablaði.

Samningar takast um aðild Íslands að áætlunum ESB um fjarskipti um gervihnetti

Í Vaktinni 13. júní sl. var greint frá samningaviðræðum Íslands og framkvæmdastjórnar ESB um þátttöku Íslands í tveimur áætlunum ESB, þ.e. um öruggt fjarskiptakerfi um gervihnetti, IRIS2, og um fjarskiptakerfi opinberra aðila, Govsatcom, sbr. einnig umfjöllun um þessar áætlanir og áhuga EES/EFTA-ríkjanna um þátttöku í þeim í Vaktinni 29. september 2023.

Er málið á meðal forgangsmála í hagsmunagæslu Íslands gagnvart ESB, sbr. forgangslista fyrir árin 2024 – 2029.

Efnislegt samkomulag um þátttöku Íslands og annarra EES/EFTA-ríkja liggur nú fyrir og er áætlað að gerðir sem málið varðar verði teknar upp í EES-samninginn á grundvelli bókunar 31 við samninginn. Því til viðbótar er gert ráð fyrir að undirritaður verði tvíhliða samningur á milli Íslands og ESB um þátttökuna og er áætlað að það geti orðið í desember eða janúar nk.

Nýr samgöngupakki með áherslu á sjálfbærar samgöngur

Framkvæmdastjórnin birti í vikunni orðsendingu sem inniheldur tillögur að yfirgripsmiklum samgönguverkefnum m.a. um uppbyggingu á háhraðalestakerfi í því skyni að stytta ferðatíma verulega á milli helstu samgöngumiðstöðva innan ESB t.d. á milli Kaupmannahafnar og Berlínar, á milli Parísar, Madríd og Lissabon og á milli höfuðborga Eystrasaltsríkjanna. Í pakkanum er einnig að finna sérstaka orðsendingu um stuðning við fjárfestingar í framleiðsluverkefnum á sviði vistvæns eldsneytis í flugi og siglingum, sbr. nánar um þann þátt pakkans í sérstakri umfjöllun hér að neðan í Vaktinni.

Markmið tillagnanna er að styrkja samkeppnishæfni sambandsins með auknum fjárfestingum í skilvirkum, samtengdum, aðgengilegum og umhverfisvænum samgöngum.

Sjá nánar um efni samgöngupakkans í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar.

Áætlun um aukna framleiðslugetu á vistvænu eldsneyti

Líkt og getið er um hér að framan í Vaktinni birti framkvæmdastjórn ESB í vikunni orðsendingu þar sem sett er fram áætlun um fjárfestingar í sjálfbærum samgöngum (e. Sustainable Transport Investment Plan - STIP). Markmið áætlunarinnar er að stuðla að aukinni framleiðslu á vistvænu flugvélaeldsneyti og vistvænu eldsneyti fyrir siglingar.

Í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar kemur fram að til að ná markmiðum RefuelEU Aviation reglugerðarinnar og FuelEU Maritime reglugerðarinnar þurfi að framleiða um 20 milljónir tonna af vistvænu eldsneyti (lífeldsneyti og rafrænu eldsneyti) fyrir árið 2035. Áætlað er að það kalli á nýjar fjárfestingar sem nemi um 100 milljörðum evra. Með því að flýta fyrir uppbyggingu á framleiðslu á vistvænu eldsneyti leitast ESB við að auka orkusjálfstæði sitt og bæta samkeppnishæfni atvinnugreina innan sambandsins um leið og ESB sér fyrir sér að vera leiðandi í umskiptum yfir í hreina orku á heimsvísu.

Samkvæmt áætluninni stendur til að virkja að minnsta kosti 2,9 milljarða evra til fjárfestinga fyrir árið 2027 og er gerð tillaga um að þeir fjármunir skiptist með eftirfarandi hætti:

• Að minnsta kosti 2 milljörðum evra verði ráðstafað til fjárfestinga á vettvangi InvestEU samstarfsáætlunarinnar.
• Að 300 milljónum evra verði ráðstafað af Evrópska vetnisbankanum til stuðnings við verkefni við framleiðslu á vistvænu eldsneyti fyrir flug og skipaflutninga.
• Að 446 milljónum evra verði ráðstafað í verkefni á sviði vistvæns eldsneytis á vettvangi Nýsköpunarsjóðsins (e. Innovation Fund).
• Að 133,5 milljónum evra verði ráðstafað í rannsóknir og nýsköpun á vettvangi Horizon Europe samstarfsáætlunarinnar.

Þessu til viðbótar er framkvæmdastjórnin, ásamt aðildarríkjunum, með í undirbúningi frumherjaverkefni um framleiðslu á rafeldsneyti (e. eSAF Early Movers Coalition) sem ætlunin er að hleypa af stokkunum fyrir lok árs.

Sjá hér til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 20. desember 2024 þar sem fjallað var um möguleika á framleiðslu á vistvænu eldsneyti á Íslandi en ætla má að ýmis tækifæri geti verið til staðar í þeim efnum fyrir íslenska aðila.

Nýr evrópskur vaxtarsjóður

Hinn 28. október sl. tilkynnti framkvæmdastjórn ESB að áform um stofnun nýs vaxtarsjóðs (e. Scaleup Europe Fund) væru vel á veg komin. Stofnun sjóðsins er einn af megin þáttum í innleiðingu nýrrar stefnu ESB um stuðning við sprota- og vaxtarfyrirtæki (e. EU Startup and Scaleup Strategy – Choose Europe to Start and Scale), sbr. umfjöllun um stefnuna í Vaktinni 13. júní sl.

Gert er ráð fyrir að fjárfestingarsjóðurinn verði rekinn á einkaréttarlegum forsendum í samstarfi við ýmsa stóra fjárfestingaaðila í Evrópu. Markmið hans verði að fjárfesta í efnilegum evrópskum hátæknifyrirtækjum til að undirbyggja vöxt þeirra og viðgang.  Þannig megi fylla það skarð sem bent hefur verið á að sé til staðar á fjármagnsmarkaði ESB er kemur að því að fjármagna vöxt sprotafyrirtækja og yfirfærslu þeirra af nýsköpunarstigi til framleiðslu og markaðssetningar á stórum skala. Ábending um þetta var sérstaklega undirstrikuð í skýrslu Mario Draghi um samkeppnishæfni Evrópu, sbr. umfjöllun um skýrsluna í Vaktinni 13. september 2024.

Ráðgert er að hinn nýi vaxtarsjóður muni hafa umfangsmeiri fjárfestingaheimildir en aðrir sambærilegir sjóðir á vettvangi ESB. Þannig er ráðgert að hann geti fjárfest eða veitt einstökum vaxtarfyrirtækjum aðgang að verulegu fjármagni, eða allt frá 100 milljónum evra og meira. Áhersla verður á fyrirtæki á sviði hátækni, svo sem gervigreindar, líftækni, skammtatækni, hálfleiðara og framleiðslu háþróaðra efna.

Sjóðnum verður heimilt að fjárfesta í fyrirtækjum sem staðsett eru í aðildarríkjum ESB en auk þess verða fjárfestingar heimilar í ríkjum sem taka þátt í rannsókna- og nýsköpunaráætlun ESB, Horizon Europe, og er Ísland þar á meðal.

Gert er ráð fyrir framkvæmdastjórnin, ásamt öðrum stofnfjárfestum, muni velja umsýsluaðila sjóðsins fljótlega og að auglýsing um stofnun rekstrarfélags um sjóðinn verði birt á næstunni. Standa vonir til þess að fyrstu fjárfestingar geti hafist á fyrri hluta árs 2026.

Markmiðssetning ESB í lofslagsmálum í aðdraganda að COP30

Ráðherraráð ESB náði samkomulagi í vikunni um að stefnt verði að 90% samdrætti í losun gróðurhúsaloftegunda fyrir árið 2040, sbr. fyrirliggjandi tillögu framkvæmdastjórnar ESB að breytingu á loftslagslögum ESB (e. European Climate Law) þar sem lagt er til að markmiðið um 90% samdrátt í nettó losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2040, miðað við losun árið 1990, verði lögfest en fjallað var um tillöguna í Vaktinni 11. júlí sl.

Er ráðherraráðið nú reiðubúið til að hefja viðræður við Evrópuþingið um endanlegt efni löggjafartillögunnar.

Þá samþykkti ráðið einnig uppfært landsákvarðað framlag (e. nationally determined contribution - NDC) ESB og aðildarríkjanna til Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna, sem nær til ársins 2035, sbr. nánar í sérstakri fréttatilkynningu ráðsins um þann þátt málsins.

Framangreindar ákvarðanir ráðherraráðs ESB fylla upp í þær eyður sem voru í áður samþykktri samningsafstöðu ESB og aðildarríkjanna fyrir loftslagsráðstefnu SÞ (COP30) sem haldin verður í Belém í Brasilíu og hefst formlega á mánudaginn í næstu viku og stendur til 21. nóvember nk., sbr. umfjöllun í Vaktinni 24. október sl.

Ársskýrsla Eftirlitsstofnunar EFTA um árangur Íslands og Noregs í loftslagsmálum

Eftirlitsstofnun EFTA birti í gær skýrslu fyrir árið 2025 um árangur Íslands og Noregs í loftslagsmálum með hliðsjón af þeim markmiðum sem ríkin hafa sett sér um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 samkvæmt skuldbindingum EES-samningsins.

Sjá nánar um málið í fréttatilkynningu stofnunarinnar.

Samráð um endurskoðun á regluverki Refsivörslusamvinnustofnunar ESB

Framkvæmdastjórn ESB hefur efnt til opins samráðs vegna fyrirhugaðrar endurskoðunar á regluverki Refsivörslusamvinnustofnunar ESB (e. Eurojust). Endurskoðunin er hluti af stefnuáætlun ESB um innri öryggismál (e. ProtectEU) sem birt var 1. apríl sl., sbr. umfjöllun Vaktarinnar 4. sama mánaðar.

Endurskoðunin hefur það að markmiði að efla getu stofnunarinnar til að styðja við dómsmálayfirvöld innan ESB og hjá aðildarríkjunum í baráttunni gegn alvarlegri og skipulagðri glæpastarfsemi sem nær yfir landamæri. Þá á hún að stuðla að auknu öryggi innan ESB m.a. með því að efla samstarf Eurojust á alþjóðavettvangi og innan ESB, svo sem við Löggæslusamvinnustofnun ESB (e. Europol) og embætti saksóknara ESB (e. EPPO).

Eurojust var sett á laggirnar árið 2002 og þremur árum seinna var undirritaður samstarfssamningur milli Íslands og stofnunarinnar. Árið 2024 hóf fyrsti sendisaksóknari Íslands störf hjá Eurojust.

Umsagnarfrestur er til 4. nóvember nk.

Samráð um efni tillögu að nýrri reglugerð um skammtatækni

Framkvæmdastjórn ESB hefur efnt til opins samráðs um efni væntanlegrar tillögu að nýrri reglugerð um skammtatækni (e. EU Quantum Act) en samkvæmt starfáætlun framkvæmdastjórnarinnar fyrir árið 2026 er ráðgert að tillagan verði lögð fram á öðrum ársfjórðungi 2026.

Umsóknarfrestur er til 26. nóvember nk. Sjá nánar um málið í samráðsgátt ESB.

ESB býður 40.000 ungmennum að kanna Evrópu í tilefni af 40 ára afmæli Schengen-svæðisins

Í tilefni 40 ára afmælis Schengen-samstarfsins geta ungmenni sem fædd eru á árinu 2007 sótt um ferðapassa með því að taka þátt í stuttum spurningaleik um ESB. Þeir sem verða valdir fá tækifæri til að ferðast ókeypis, aðallega með lestum, um meginland Evrópu í allt að 30 daga á tímabilinu frá 1. mars 2026 til 31. maí 2027 og fá afsláttarkort sem gildir fyrir almenningssamgöngur, menningu, gistingu, mat, íþróttir og aðra þjónustu í 36 ríkjum Evrópu.

Frumkvæðið að leiknum kemur frá DiscoverEU sem er hluti af Erasmus+ áætluninni 2021–2027. Umsóknarfrestur er til 13. nóvember nk. og er opinn fyrir umsækjendur frá ESB og samstarfslöndum Erasmus+, þ. á m. Íslandi. Þátttakendur með fötlun eða heilsufarslegar áskoranir fá sérstakan stuðning, m.a. möguleika á að ferðast með fylgdarmanni.

Sjá til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 27. júní sl. um 40 ára afmæli Schengen-samstarfsins.

Ferð sendiráðunauta aðildarríkja ESB á sviði fjármálamarkaðar til Íslands

Dagana 22. - 24. október sl. voru tæplega 40 sendiráðunautar frá aðildarríkjum ESB staddir á Íslandi þar sem þeir fengu kynningu á íslenska lífeyris- og fjármálakerfinu. Ferðin var skipulögð af sendiráði Íslands í Brussel og fjármála- og efnahagsráðuneytinu sem þáttur í hagsmunagæslu Íslands gagnvart ESB og í því skyni af miðla af þekkingu Íslands á þessum sviðum. Íslenska lífeyriskerfið telst vera meðal þeirra bestu í heiminum og er litið til þess á vettvangi ESB en þar er nú meðal annars unnið að mótun tillagna um umbætur á umgjörð lífeyrissparnaðar sem aftur er mikilvægur þáttur í innleiðingu stefnumótunar um sparnaðar- og fjárfestingarsambandið, sem birt var í mars sl. og fjallað var um í Vaktinni 21. mars sl. Er gert ráð fyrir að framkvæmdastjórnin muni leggja fram tillögur að umbótum fyrir lok þessa árs.

Sendiráðunautarnir starfa í vinnuhópum ráðherraráðs ESB á sviði fjármálamarkaðar, fyrir hönd sinna ríkja, þar sem löggjafartillögur frá framkvæmdastjórninni á málefnasviðinu koma m.a. til umfjöllunar.

Auk kynningar á íslensku lífeyris- og fjármálakerfi fengu sendiráðunautarnir einnig kynningu á EES-samningnum, framkvæmd hans og umfangi en það er viðvarandi verkefni EES/EFTA-ríkjanna að viðhalda góðri þekkingu á samningnum innan stofnana ESB en slíkt tryggir betur að tillit sé tekið til sjónarmiða og hagsmuna ríkjanna við lagasetningu og stefnumótun á vettvangi ESB.

Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, ávarpaði hópinn, þar sem hann lýsti sérstökum stuðningi íslenskra stjórnvalda við viðleitni ESB til þess að einfalda regluverk og draga úr reglubyrði enda væri umfangsmikið og flókið regluverk sérstaklega íþyngjandi fyrir Ísland og önnur lítil ríki innan EES-svæðisins. 

 

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].