Úttekt á aðgengi nemenda að hljóðbókum á Íslandi

Nýverið skilaði ráðgjafarfyrirtækið ARCUR af sér skýrslu til mennta- og barnamálaráðherra og menningar-, nýsköpunar og háskólaráðherra um aðgengi nemenda að efni á hljóðbókarformi, bæði námsefni og yndislestarefni. Úttektin var samstarfsverkefni ráðuneytanna tveggja. Námsumhverfi nemenda hefur tekið miklum breytingum undanfarin ár og leiðir til náms og kennslu hafa orðið mun fjölbreyttari. Hluti úttektarinnar fólst í könnun meðal starfsfólks skóla þar sem það var beðið um að leggja mat á aðgengi nemenda að hljóðbókaefni.

Miðstöð menntunar og skólaþjónustu hefur annast hljóðbókaútgáfu tiltekins námsefnis sem allir hafa aðgang að sér að kostnaðarlausu. Hljóðbókasafnið hins vegar veitir notendum sem glíma við prentleturshömlun aðgang að náms- og yndislestrarefni á hljóðbókaformi, þar á meðal nemendum. Einkafyrirtæki á borð við Storytel veita síðan áskrifendum aðgengi að hljóðbókum gegn gjaldi.

Meðal helstu niðurstaðna skýrslunnar er að vegur hljóðbókarinnar hafi aukist mikið á undanförnum árum og muni halda áfram að aukast; að dregið hafi úr útgáfu frumsaminna íslenskra kennslubóka; að stuðningur hins opinbera við útgáfu bóka á Íslandi hafi skilað árangri og tryggt lægra verð til neytenda; og að höfundaréttarmál, óaðgengileg tækni og skortur á leiðbeiningum séu hamlandi þættir við það að gera hljóðbækur aðgengilegar.

• Aðgengi nemenda að hljóðbókum á Íslandi - skýrsla ARCUR

Í skýrslu Arcur eru sex tillögur um leiðir til úrbóta. Þar á meðal er bent á að æskilegt sé að formlegu samráðsferli verði komið á milli opinberra aðila sem koma að hljóðbókaútgáfu undir forystu Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu til að tryggja markvisst og skilvirkt starf fyrir nemendur.

Í þessu samhengi má nefna að frumvarp á vegum mennta- og barnamálaráðherra um námsgögn verður lagt fram á vorþingi 2026 með það markmið að koma til móts við þróun og breytingar á skólaumhverfinu. Er þar litið til vaxandi hlutfalls nemenda með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn með því að auka aðgengi að námsgögnum á hljóðbókarformi og gera þau gjaldfrjáls til 18 ára aldurs. Í greinargerð með frumvarpinu segir að bregðast þurfi með skilvirkari hætti við samfélagslegum breytingum og að skýrar vísbendingar séu um að núverandi fyrirkomulag svari ekki þeirri þörf. Horft er til þess að lögfesting nýrra laga um námsgögn stuðli m.a. að auknu aðgengi nemenda að hljóðbókum. Samkvæmt niðurstöðum fyrrgreindrar könnunar eru kennarar þeirrar skoðunar að hlustun á texta samhliða lestri hans komi nemendum með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn að miklu gagni í íslenskunámi þeirra.

Í máltækniáætlun stjórnvalda, sem nú er í gildi og er á ábyrgð menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, er fjallað um ýmsar leiðir til að hagnýta máltækni í þágu þeirra sem eru að læra að lesa, þeirra sem ekki hafa íslensku sem fyrsta mál og þeirra sem eiga erfiðara með að nýta sér hljóð eða mynd. Meðal verkefna sem styrkt eru af fjármagni úr máltækniáætlun er þróun máltæknilausnar sem auðveldar framsetningu á raungreinaefni á hljóðbókaformi, máltæknilausna sem snúast um sjálfvirka textun á myndefni, þar á meðal beinna útsendinga á sjónvarpsefni, auk þess sem verið er að þróa talgervla sem byggðir eru á röddum barna. Þetta verkefni er liður í aðgerðaáætlun stjórnvalda í málefnum íslenskrar tungu. Í ráðuneytinu er enn fremur hafin endurskoðun á lagaramma kringum íslenska tungu og bókmenntir auk þess sem verið er að vinna að nýrri bókmenntastefnu sem væntanleg er á nýju ári. Á þeim vettvangi mun gefast tækifæri til að huga enn betur að fyrirkomulagi hljóðbókaefnis á vegum hins opinbera.