Verndartollar á kísiljárn, fundur EES-ráðsins, nýtt EES/EFTA-álit um tillögur að nýjum samstarfsáætlunum, hagsmunagæsla í ETS-málum, Omnibus yfirlit o.fl.

Að þessu sinni er fjallað um:

• ákvörðun ESB um beitingu verndarráðstafana vegna innflutnings á málmblöndum, þ. á m. á kísiljárni
• fund EES-ráðsins
• nýtt EES/EFTA-álit um tillögur að nýjum samstarfsáætlunum ESB
• starfshóp Stjórnarráðsins vegna endurskoðunar á ETS-kerfinu
• bandormstillögur um einföldun regluverks - Omnibus yfirlit
• lýðræðisskjöld ESB og stefnumótun um borgaralegt samfélag
• dóm Evrópudómstólsins um gildi tilskipunar um lágmarkslaun
• tillögu um aðgerðir til að tryggja tímanlega framkvæmd og einföldun á reglugerð um varnir gegn eyðingu skóga
• samkomulag um tillögu um mat á losun gróðurhúsalofttegunda vegna flutningastarfsemi
• samkomulag um tillögu um einföldun regluverks í landbúnaði
• afgreiðslu á tillögu um frestun á gildistöku CLP-reglna
• RAISE fyrir gervigreind í vísindum
• fundi fjármála- og efnahagsráðherra í Brussel

 

Ákvörðun ESB um beitingu verndarráðstafana vegna innflutnings á málmblöndum, þ. á m. á kísiljárni

Tillaga framkvæmdastjórnar ESB um setningu reglugerðar um beitingu verndarráðstafana vegna innflutnings á tilteknum málmblöndum, þ. á m. á kísiljárni var samþykkt á vettvangi ESB á þriðjudaginn síðastliðinn og tók reglugerðin þegar gildi. Málið hefur verið til skoðunar á vettvangi framkvæmdastjórnarinnar um alllangan tíma, sbr. m.a. umfjöllun Vaktarinnar 12. september sl.

Reglugerðin tekur til innflutnings frá öllum ríkjum sem standa utan ESB, þar á meðal frá EES/EFTA-ríkjunum.

Hafa íslensk og norsk stjórnvöld, allt frá því að fyrst var tilkynnt um að hafin væri rannsókn á mögulegri beitingu verndarráðstafna, barist fyrir því að EES/EFTA-ríkin yrðu undanþegin slíkum ráðstöfunum ef til þeirra kæmi, og hefur það verið rökstutt með vísan til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Samningurinn hefur það meginmarkmið að koma upp og viðhalda sameiginlegum og samþættum innri markaði á efnahagssvæðinu öllu. Hafa stjórnvöld bent á að ákvörðun um að undanskilja EES/EFTA-ríkin ekki, stangist á við þetta meginmarkmið og feli í sér beint brot á samningnum.

Óháð áhrifum á íslenska hagsmuni þá er málið litið afar alvarlegum augum af hálfu íslenskra stjórnvalda enda er  hætta á því að mál af þessum toga séu dregin fram síðar sem fordæmi við ákvarðanatöku í öðrum málum. Á hinn bóginn hefur forseti framkvæmdastjórnar ESB, Ursula von der Leyen, nú staðfest í samtali við Kristrúnu Frostadóttur, forsætisráðherra, að um sértækt tilvik sé að ræða sem ekki sé fordæmisgefandi fyrir aðrar ákvarðanir. Í sama streng tók Valdis Dombrovskis, framkvæmdastjóri efnahagsmála í framkvæmdastjórn ESB, í viðtölum við fréttamenn í tengslum fund EES-ráðsins í gærmorgun, sbr. umfjöllun um fundinn hér að neðan í Vaktinni. Stjórnvöld munu í framhaldinu vinna að því að vinda ofan af þessari ákvörðun ESB með áframhaldandi virkri hagsmunagæslu og með vísan til skyldna samningsaðila samkvæmt EES-samningnum.

Sjá nánar um efni verndarráðstafananna í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar.

Fundur EES-ráðsins

EES-ráðið (EEA Council) kom saman til reglulegs fundar í Brussel í gær 20. nóvember. EES-ráðinu er ætlað að verða pólitískur aflvaki fyrir framkvæmd EES-samningsins og er það skipað utanríkisráðherrum Íslands, Noregs og Liechtenstein og háttsettum fulltrúum ráðs ESB og framkvæmdastjórnar ESB.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra, stýrði fundinum að þessu sinni en Ísland fer nú með formennsku í fastanefnd EFTA og í EES-samstarfinu. Af hálfu Danmerkur, sem nú fer með formennsku í ráðherraráði ESB, sat fundinn Marie Bjerre, ráðherra Evrópumála. Auk þeirra sátu fundinn Espen Barth Eide, utanríkisráðherra Noregs, Sabine Monauni, utanríkisráðherra Liechtenstein, og Valdis Dombrovskis, framkvæmdastjóri efnahagsmála í framkvæmdastjórn ESB.

Meginumræðuefni fundarins var framkvæmd EES-samningsins og einföldun regluverks, sbr. til hliðsjónar yfirlitsgrein Vaktarinnar hér á eftir um stöðu bandormstillagna um einföldun regluverks (e. Omnibus proposals) sem framkvæmdastjórn ESB hefur lagt fyrir Evrópuþingið og ráðið.

Þá fóru fram hreinskiptar umræður um nýlegar verndaraðgerðir ESB vegna kísiljárns, en í viðtölum við fréttamenn við upphaf og lok fundarins sagði Dombrovskis að af hálfu ESB væri litið svo á að sú ákvörðun að veita Íslandi og Noregi ekki undanþágu frá aðgerðunum væri undantekningartilvik, sbr. nánari umfjöllun um ákvörðun ESB hér að framan í Vaktinni.

Samhljómur var á fundinum um mikilvægi EES-samstarfsins til framtíðar.

Í tengslum við ráðsfundinn funduðu fulltrúar EES/EFTA-ríkjanna þriggja með þingmannanefnd EFTA (e. EFTA Parliamentary Committee) og ráðgjafarnefnd EFTA (e. EFTA Consultative Committee) en þar var m.a. rætt um hnattræna þróun í alþjóðaviðskiptum, m.a. um verndarráðstafanir.

Þá var jafnframt í tengslum við ráðsfundinn að frumkvæði Íslands, og í samstarfi við dönsku formennskuna í ráðinu, efnt til pallborðsumræðna um hvernig nýta megi EES-samstarfið í þágu aukins öryggis og viðnámsþols í EES-ríkjunum. Auk ráðherranna tóku fulltrúar frá framkvæmdastjórn ESB og utanríkisþjónustu ESB þátt í umræðunum.

Nýtt EES/EFTA-álit um tillögur að nýjum samstarfsáætlunum ESB

Framkvæmdastjórn ESB birti í sumar tillögur að nýrri langtíma fjármálaáætlun ESB fyrir tímabilið 2028-2034 og voru samhliða því lagðar fram tillögur að nýjum samstarfsáætlunum fyrir sama tímabil, sbr. umfjöllun um tillögurnar í Vaktinni 25. júlí sl.

Ísland, Noregur og Liechtenstein taka virkan þátt í fjölmörgum samstarfsáætlunum ESB á grundvelli EES-samningsins, og hafa ríkin nú birt nýtt sameiginlegt EES/EFTA-álit þar sem afstaða ríkjanna til fyrirliggjandi tillagna er reifuð. Álitið nú kemur í framhaldi af fyrra áliti ríkjanna um málið, sbr. umfjöllun í Vaktinni 31. janúar sl.

Framkvæmdastjórnin leggur til umtalsverðar breytingar á skipulagi núgildandi áætlana í fyrirliggjandi tillögum. Verður samstarfsáætlunum m.a. fækkað og umfang þeirra sem eftir standa aukið. Helsta breytingin felst í að stofnaður verði nýr Samkeppnishæfnissjóður (e. Competitiveness Fund) sem reistur verður á grunni fjölmargra núgildandi áætlana. Markmið sjóðsins verður að efla nýsköpun og samkeppnishæfni með fjárfestingum og stuðningi við mikilvægar vaxtagreinar á heildstæðari máta en áður. Er í þeim efnum m.a. byggt á ráðleggingum úr skýrslu Mario Draghi, sem síðast var fjallað um í Vaktinni 26. september.

Í álitinu fagna EES/EFTA-ríkin áherslum á aukna samkeppnishæfni og nýsköpun. Um leið er áréttað að þátttökuréttur ríkjanna byggi á EES-samningnum, sem veiti þeim víðtækari réttindi en öðrum ríkjum utan ESB, sem byggja þátttöku sína á öðrum grundvelli. EES-samningurinn kveði skýrt á um jöfn réttindi og skyldur þátttakenda á Evrópska efnahagssvæðinu öllu.

Nýjar samstarfsáætlanir munu byggja á þverlægri nálgun og verður leitast við að auka samþættingu milli stefnumótunar og fjárveitinga. Þannig er markmiðið að unnt sé að bregðast við breyttum áherslum og aðstæðum á sjö ára gildistímabili nýrra áætlana. Í þessu sambandi er ítrekað í álitinu að tryggja þurfi aðkomu sérfræðinga ríkjanna við stefnumótandi ákvarðanir er varða undirbúning og framkvæmd samstarfsáætlana sem þau taka þátt í, á tímabilinu, í samræmi við ákvæði EES-samningsins.

Tillögur framkvæmdastjórnarinnar endurspegla aukna áherslu ESB á strategískt sjálfræði ESB á efnahagslega mikilvægum sviðum og viðnámsþrótt á sviði öryggis- og varnarmála. Er þar m.a. gert ráð fyrir að sambandinu verði í auknum mæli kleift að útiloka þátttöku samstarfsríkja utan sambandsins á tilteknum sviðum. Ísland, Noregur og Liechtenstein árétta að ef þau yrðu beitt slíkum takmörkunum gengi það gegn markmiðum EES-samningsins.

Tillögur framkvæmdastjórnarinnar eru nú til umfjöllunar á vettvangi Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB. Stefnt er að því að samkomulag um efni tillagnanna geti legið fyrir á milli stofnananna eigi síðar en á síðari hluta árs 2027.

Sjá nánar um álitið í fréttatilkynningu sem birt er á vef EFTA-skrifstofunnar.

Starfshópur Stjórnarráðsins vegna endurskoðunar á ETS-kerfinu

Á vettvangi framkvæmdastjórnar ESB er nú unnið að skýrslugerð um framkvæmd viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir (ETS-kerfið) og er gert ráð fyrir því að umrædd skýrsla verði birt um mitt næsta ár ásamt mögulegum tillögum að breytingum á kerfinu. Ítarlega hefur verið fjallað um ETS-kerfið í Vaktinni á umliðnum misserum og árum með hliðsjón af sérstökum hagsmunum Íslands, sbr. nú síðast umfjöllun Vaktarinnar 11. júlí sl. þar sem greint var frá umsögn íslenskra stjórnvalda til ESB um framkvæmd kerfisins, einkum fyrir flug en einnig fyrir siglingar.

Er það skýrt mat og afstaða stjórnvalda að sérstakir hagsmunir Íslands af útfærslu og framkvæmd kerfisins séu miklir vegna landfræðilegrar stöðu Íslands. Er það einkum vegna jaðaráhrifa kerfisins á tengiflug um Keflavíkurflugvöll sem raska samkeppnisstöðu flugvallarins í samkeppni um flug milli Evrópu og Norður-Ameríku.

Skýrslugerðin og endurskoðun á kerfinu eru í samræmi við það sem samið var um, þegar síðustu breytingar á kerfinu voru teknar upp í EES-samninginn, sbr. umfjöllun í Vaktinni 26. maí 2023.

Utanríkisráðherra skipaði í október síðastliðnum starfshóp innan Stjórnarráðsins til að fylgja eftir framangreindri umsögn stjórnvalda og samræma afstöðu Íslands til einstakra þátta í þeirri endurskoðun sem er framundan og sömuleiðis til að tryggja ítarlegt samráð við hagsmunaaðila á Íslandi í ferlinu.

Starfshópurinn er skipaður sex fulltrúum frá fjórum ráðuneytum, þ.e. einum frá utanríkisráðuneyti, sem jafnframt er formaður hópsins, tveimur frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti, tveimur frá innviðaráðuneyti og einum frá atvinnuvegaráðuneyti en auk þess munu fulltrúar frá sendiráði Íslands í Brussel starfa með hópnum.

Starfshópurinn hefur þegar tekið til starfa.

Bandormstillögur um einföldun regluverks - Omnibus yfirlit

Framkvæmdastjórn ESB hefur á umliðnu ári eða allt frá því að hún tók við embætti 1. desember 2024 lagt gríðarlega áherslu á einföldun regluverks og er gert ráð fyrir að svo verði áfram á næstu misserum, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 24. október sl. um starfsáætlun framkvæmdastjórnarinnar fyrir árið 2026. Þessar áherslur eru þó á engan hátt bundnar við framkvæmdastjórnina heldur hefur einnig verið mikið og aukið ákall frá Evrópuþinginu, þ.e. eftir kosningarnar 2024, um að regluverk verði einfaldað í því skyni að bæta samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB. Ákall um þetta er að ýmsu leyti þverpólitískt en þó er ljóst að flokkarnir hægra megin við miðju á þinginu vilja ganga lengra í einföldun en vinstrið. Mikill þrýstingur í þessa veru kemur einnig frá höfuðborgum aðildarríkjanna, bæði á vettvangi ráðherraráðsins sem og á vettvangi leiðtogaráðs ESB, sbr. m.a. bréf sem 19 leiðtogar aðildarríkja ESB sendu António Costa, forseta ráðsins, í aðdraganda að síðasta fundi leiðtográðsins í október. Þar er kallað eftir enn frekari einföldun regluverks en boðað hefur verið, sbr. jafnframt umfjöllun um einföldunarmálin í niðurstöðum fundarins.

Áherslur íslenskra stjórnvalda eru einnig í línu við framangreint og eru Omnibus-tillögur framkvæmdastjórnarinnar á meðal mála á forgangslista íslenskra stjórnvalda vegna hagsmunagæslu.

Samhliða framlagningu nýrrar starfsáætlunar í október sl. gaf framkvæmdastjórnin út skýrslu um þegar framkomnar einföldunartillögur og um stöðu þeirra í löggjafarferlinu.

Eins og rakið er í skýrslunni er markmið með einföldunartillögum framkvæmdastjórnarinnar einatt að létta reglubyrði og draga úr skýrslugjöf í því skyni að stuðla að aukinni samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB. Frá febrúar sl. hefur framkvæmdastjórnin sett fram alls sjö bandormstillögur, eða svonefnda Omnibus-pakka.

Þetta er þó aðeins byrjunin en þegar þetta er skrifað hefur framkvæmdastjórnin boðað alls 18 einföldunarpakka sem lagðir verða fram á næstu misserum. Þar á meðal má nefna einföldunartillögur á sviði umhverfismála, herflutninga, afkolunar í iðnaði, matvæla- og fóðuröryggis, bílaiðnaðar, orkuafurða, skattamála og samskipta borgaranna við hið opinbera.

Hér á eftir er vikið að stöðu þeirra einföldunartillagna sem þegar hafa verið lagðar fram.

Omnibus I: Sjálfbærni.

Fyrsti Omnibus pakkinn var kynntur 26. febrúar sl., sbr. umfjöllun um pakkann í Vaktinni 7. mars. Með tillögunni er lögð til einföldun á sjálfbærniregluverki ESB sem samþykkt var í tíð fyrri framkvæmdastjórnar Ursulu von der Leyen sem hluti af Græna sáttmálanum (e. The European Green Deal).

Í pakkanum eru lagðar til umfangsmiklar breytingar á tilskipun um sjálfbærniupplýsingagjöf fyrirtækja (e. Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), tilskipun um áreiðanleikakannanir um sjálfbærni fyrirtækja (e. Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD), reglugerð um sjálfbærniupplýsingagjöf á sviði fjármála (e. Sustainable Financial Disclosure Regulation), framseldri gerð um upplýsingagjöf skv. flokkunarkerfi (e. Taxonomy Disclosures Delegated Act) og framseldri gerð um flokkunarkerfi loftslags og umhverfis (e. Taxonomy Climate and Environmental Delegated Act), breytingar á regluverki um kolefnisjöfnunargjald við landamæri (e. Carbon Border Adjustment Mechanism - CBAM) og svonefnda „Stop the Clock“ tilskipun sem frestar því að ákveðnir þættir regluverks komi til framkvæmda.

Tilteknir þættir Omnibus I pakkans hafa nú þegar verið samþykktir í löggjafarferli ESB. Ber þar helst að nefna hina svonefndu „Stop the Clock“ tilskipun sem samþykkt var 14. apríl sl. og fjallað var um í Vaktinni 2. maí.

Að auki hefur verið samþykkt reglugerð til einföldunar á CBAM reglugerðinni, sbr. umfjöllun í Vaktinni 27. júní sl. Stærstu breytingarnar eru þær að kynntur er til sögunnar nýr svonefndur de minimis þröskuldur sem undanskilur vörur frá kröfum CBAM sem hafa „smávægilegt virði“ allt að 50 tonnum fyrir hvern innflutningsaðila. Þetta mun aðallega létta reglubyrði af litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem flytja inn smávægilegt magn. Þá hefur verið komið á nýju aðlögunartímabili fyrir fyrirtæki sem bíða CBAM skráningar að uppfylltum skilyrðum. Reglugerðin felur einnig í sér ýmiskonar einföldun á CBAM svo sem á leyfisveitingaferlinu, gagnaöflunarferlinu, útreikningi losunar, reglum um sannprófun og útreikningi fjárhagslegrar ábyrgðar hjá CBAM-yfirlýsingarskyldum aðilum. Að lokum felur reglugerðin einnig í sér breytingar á ákvæðum um viðurlög og reglum sem varða óbeina tollmiðlara. 

Þann 23. júní sl. samþykkti ráðherraráð ESB samningsafstöðu sína um það sem eftir stendur af Omnibus I pakkanum. Ráðið styður í meginatriðum tillögur framkvæmdastjórnarinnar en leggur til nokkrar breytingatillögur. Þar má helst nefna hækkun viðmiða CSRD tilskipunarinnar þannig að hún gildi bara um fyrirtæki með 1.000 starfsmenn eða fleiri og 450 milljónir evra í veltu. Að því er varðar CSDDD þá leggur ráðið til hækkun viðmiða þannig að tilskipunin gildi bara um fyrirtæki með 5.000 starfsmenn og 1,5 milljarða evra veltu.

Mikill stuðningur er við einföldunartillögur Omnibus I pakkans meðal hægriflokka á Evrópuþinginu. Jafnaðarmenn og græningjar hafa hins vegar lýst efasemdum um pakkann og hversu langt er gengið, þar sem þeir telja að einföldunin geti komið niður á mannréttinda- og umhverfisvernd. Í haust hefur nokkurrar mótspyrnu gætt gagnvart málinu í þingnefndum Evrópuþingsins.

Þann 13. nóvember sl. náðist aftur á móti að afgreiða samningsafstöðu Evrópuþingsins um Omnibus I sem styður að miklu leyti við tillögu framkvæmdastjórnarinnar og afstöðu ráðherraráðsins. Það vakti athygli að mið-hægri flokkurinn European People‘s party (EPP) myndaði þar í atkvæðagreiðslu meiri hluta  með flokkunum á hægri væng þingsins til að tryggja framgang málsins. Þetta olli mikilli óánægju meðal vinstri- og miðjuflokka sem teljast hefðbundnir samstarfsaðilar EPP og mynda meiri hluta að baki framkvæmdastjórn Ursulu von der Leyen.

Þríhliða viðræður Evrópuþingsins, ráðsins og framkvæmdastjórnarinnar um afgreiðslu málsins hófust síðan 18 nóvember sl. og er stefnt er að því að afgreiða Omnibus I pakkann fyrir lok árs.

Omnibus II: Fjárfestingar.

Annar Omnibus pakkinn var einnig kynntur 26. febrúar sl. líkt og fjallað var um í Vaktinni 7. mars og inniheldur hann tillögu að einföldun regluverks INVEST EU sjóðsins. Breytingunum er ætla að leysa úr læðingi 50 milljarða evra til aukinna fjárfestinga af hálfu einka- og opinberra aðila og er pakkanum þannig ætlað að styðja við markmið í stefnuáætlunum ESB um aukna samkeppnishæfni, hreinatvinnustefnu og stefnumótun á sviði varnarmála.

Samkomulag um efni málsins náðist á milli ráðherraráðsins og Evrópuþingsins 23. september sl. líkt og fjallað var um í Vaktinni 26. september. Breytingarnar fela nánar tiltekið í sér að framlag ESB í formi ábyrgða til Invest EU-sjóðsins mun hækka um 2,9 milljarða evra auk þess sem heimilt verður að samnýta ábyrgðir úr InvestEU sjóðnum og fjármagn sem fæst úr þremur öðrum eldri áætlunum ESB, þ.e. úr Evrópusjóðnum fyrir stefnumiðaðar fjárfestingar (e. European Fund for Strategic Investments, EFSI), sjóðnum fyrir samtengda Evrópu (e. Connecting Europe Facility) og svokallaða „InnovFin“ lánalínu, sem komið var á fót af Evrópska fjárfestingabankanum til að styðja við rannsóknir og nýsköpun.

Omnibus III: Landbúnaðarmál.

Þriðji Omnibus pakkinn var kynntur 14. maí sl. og er honum ætlað að einfalda sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB og efla samkeppnishæfni landbúnaðar í ESB en fjallað var um pakkann í Vaktinni 16. maí. Löggjafartillögur pakkans hafa að markmiði að:

• draga úr stjórnsýslubyrði og eftirliti
• einfalda greiðslukerfi fyrir smábændur og einfalda skilyrði fyrir greiðslum
• bæta fjármögnun til bænda á krísutímum.

Aðgerðirnar eru sagðar geta leitt til árlegs sparnaðar upp á allt að 1,6 milljarða evra fyrir bændur og meira en 200 milljónir evra fyrir stjórnvöld aðildarríkjanna.

Þann 10. nóvember sl. náðist bráðabirgðasamkomulag milli ráðherraráðsins og Evrópuþingsins um efni tillögunnar, sbr. sérstaka umfjöllun hér að neðan í Vaktinni.

Omnibus IV: Lítil meðalstór fyrirtæki og stafvæðing.

Fjórði Omnibus pakkinn var kynntur 21. maí sl. en fjallað var um tillögupakkann í Vaktinni 13. júní. Pakkinn snýst um einföldun regluverks í fyrirtækjarekstri almennt en þó er sjónum sérstaklega beint að einföldun regluverks til hagsbóta fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Áætlað er að lagabreytingarnar geti dregið úr stjórnsýslukostnaði fyrirtækja í ESB um 400 milljónir evra á ári og er ætlunin að ná því markmiði með umfangsmikilli nútímavæðingu, einföldun og stafvæðingu á vörulöggjöf ESB. Skýrsluskil verða einfölduð og stafvæðing ferla innleidd á ýmsum sviðum. Þá verður framleiðendum gert auðveldara að standast kröfur vörulöggjafarinnar með nýjum viðmiðunum í stað staðla auk þess sem nýr flokkur smærri meðalstórra fyrirtækja (e. small mid caps) verður skilgreindur og mun hann njóta stjórnsýslulegs hagræðis af ýmsu tagi (GDPR skýrslugjöf t.d.).

Þá hefur verið samþykkt að fresta áreiðanleikakröfum um tvö ár fyrir rafhlöðuframleiðslugeirann, sbr. áðurnefnda Stop the clock gerð.

Ráðherraráðið ályktaði um pakkann hinn 24. september sl. og er ályktunin efnislega í meginatriðum eins og tillögur framkvæmdastjórnarinnar. Málið er enn til umfjöllunar hjá fastanefndum Evrópuþingsins en búast má við að samningsafstaða Evrópuþingsins liggi fyrir í haust eða byrjun árs 2026.

Omnibus V: Varnarviðbúnaður. 

Fimmti Omnibus pakkinn var kynntur 19. júní sl. en fjallað var um hann í Vaktinni 11. júlí. Markmið tillagnanna í fimmta pakkanum er að auðvelda og efla varnarfjárfestingar og starfsskilyrði varnariðnaðarins, sem og að einfalda öryggis- og varnarkaup.

Tillögurnar eru í samræmi við hvítbók framkvæmdastjórnarinnar um evrópsk varnamál – Readiness 2030, sem hefur það markmið að skapa skilyrði fyrir verulega aukningu varnarútgjalda í ESB, með möguleika á allt að 800 milljörðum evra í viðbótarútgjöldum á næstu árum.

Omnibus VI: Efnaðiðnaður (e. Chemicals).

Sjötti Omnibus pakkinn var kynntur 8. júlí sl. en fjallað var um hann í Vaktinni 11. júlí. Pakkinn hefur að markmiði að einfalda efnavörulöggjöf ESB með því að draga úr kostnaði og stjórnsýslulegu álagi fyrir fyrirtæki í allri virðiskeðju efnaframleiðslu án þess að skerða öryggi. Stefnt er að því að aðgerðirnar geti leitt til árlegs sparnaðar upp á 363 milljónir evra fyrir iðnaðinn.

Hér ber einnig að nefna að málefni efnaiðnaðar voru hluti af „Stop the clock“ reglugerðinni sem frestar gildistöku reglugerðar um flokkun, merkingu og umbúðir efna (CLP reglugerðin) til 1. janúar 2028, sbr. umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um þá reglugerð. Breytingarnar fólu einnig í sér breytingu á tímamörkum fyrir endurmerkingu, skyldubundnar kröfur um framsetningu, auglýsingar, fjarsölu og merkingar eldsneytisdæla.

Þann 5. nóvember samþykkti ráðherraráðið samningsafstöðu sína vegna Omnibus VI. Afstaða ráðherraráðsins er að meginstefnu í samræmi við tillögu framkvæmdastjórnarinnar. Enn er beðið eftir að Evrópuþingið samþykki afstöðu til málsins.

Omnibus VII: Stafræn mál.

Hinn 19. nóvember sl. kynnti framkvæmdastjórn ESB nýjasta einföldunarpakkann sem er ætlað að einfalda gildandi reglur um gervigreind, netöryggi og gögn.

Lagt er til að gildistaka reglna um hááhættukerfi gervigreindar verði háð því að viðeigandi staðlar hafi verið gefnir út um þau. Reglurnar muni því ekki taka gildi fyrr en nauðsynlegir staðlar og stuðningsverkfæri eru tiltæk. Einnig eru lagðar til einfaldari kröfur um tæknileg skjöl þegar um er að ræða lítil og meðalstór fyrirtæki og ráðstafanir gerðar til að fleiri nýsköpunarfyrirtæki geti nýtt sér aðstoð og tól sem boðið er upp á (e. regulatory sandboxes), sérstaklega í lykilgeirum eins og bílaiðnaði. Þá verða valdheimildir svonefndrar gervigreindarskrifstofu styrktar og miðlægt eftirlit með gervigreindarkerfum aukið.

Í pakkanum er einnig lagt til að einfalda tilkynningar um netöryggisatvik þannig að komið verði á einni innsendingarleið fyrir fyrirtæki til að uppfylla tilkynningarskyldur vegna netöryggisatvika.

Markvissar breytingar eru einnig lagðar til á persónuverndarreglugerðinni til að efla nýsköpun og aðstoða fyrirtæki við að fylgja reglunum. Meðal annars er lagt til að breyta reglum um vefkökur til að gera þær notendavænni þannig að unnt verði að samþykkja með einum smelli og vista kjörstillingar fyrir vefkökur í vafra eða stýrikerfi notandans.   

Auk þess er lagt til að gerðar verði breytingar sem miða að því að bæta aðgang að gögnum til að stuðla að nýsköpun. Þannig er lagt til að sameina allt gagnaregluverk ESB í eina reglugerð til að auka skýrleika. Lagðar eru til markvissar undanþágur frá sumum ákvæðum gildandi gagnareglugerðar ESB (e. Data Act) um skýjasamskipti fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem áætlað er að geti skilað um 1,5 milljarði evra í einskiptissparnaði. Ráðgert er einnig að gefa út leiðbeiningar og staðlaða skilmála til að auðvelda aðgang og notkun gagna fyrir skýjaþjónustusamninga. Þá er stefnt að því að efla evrópsk gervigreindarfyrirtæki með því að opna fyrir aðgang þeirra að gagnasöfnum fyrir gervigreind. 

Evrópskt fyrirtækjaveski (stafræn auðkenning).

Samhliða Omnibus VII um stafræn mál lagði framkvæmdastjórnin fram löggjafartillögu þann 19. nóvember sl. um Evrópska fyrirtækjaveskið svonefnda. Tillagan gengur út á að veita fyrirtækjum og opinberum aðilum stafrænt verkfæri sem gerir þeim kleift að stafvæða rekstur og samskipti. Með fyrirtækjaveskinu verður gert kleift að undirrita, tímasetja og innsigla skjöl stafrænt ásamt því að búa til, geyma og skiptast á skjölum á öruggan hátt og eiga örugg samskipti við önnur fyrirtæki og opinbera aðila í öllum aðildarríkjunum.

Ráðgert er að fyrirtækjaveskið geti gert fyrirtækjum auðveldara en nokkru sinni fyrr að skala upp starfsemi sína, greiða skatta og eiga í samskiptum við stjórnvöld innan ESB. Með útbreiddri notkun er gert ráð fyrir að fyrirtækjaveskið geti sparað fyrirtækjum stjórnsýslubyrði og kostnað um allt að 150 milljarða evra á hverju ári.

Sjálfbær fjármál.

Í gær lagði framkvæmdastjórn ESB síðan fram tillögu um breytingar á reglugerð um sjálfbærar fjárfestingar (e. Sustainable Investment Regulation (SFDR)). Er tillagan einskonar viðbót við Omnibus I, sbr. umfjöllun hér að framan. Í reglugerðinni er kveðið á um ramma fyrir gagnsæi um fjármálavörur til að samþætta umhverfisleg og félagsleg markmið. Tillögurnar ganga út á að gera reglurnar einfaldari og skilvirkari og fella þær betur að markaðsaðstæðum.

Heildarendurskoðun á SFDR leiddi í ljós að núgildandi rammi fyrir upplýsingagjöf væri of flókinn sem geri fjárfestum erfitt fyrir með að bera saman umhverfislega og félagslega eiginleika fjármálavara. Framkvæmdastjórnin telur að SFDR hafi í reynd verið notuð sem óformlegt merkingarkerfi, sem hefur valdið ruglingi og aukið líkur á grænþvotti. Að mati framkvæmdastjórnarinnar hefur reglugerðin ekki að fullu náð markmiðum sínum um að beina fjármagni að sjálfbærum forgangsverkefnum innan ESB.

Tillögurnar ganga í meginatriðum út á að einfalda til muna upplýsingagjöf skv. reglugerðinni ásamt því að kynna til sögunnar endurbætt flokkunarkerfi fyrir fullyrðingar um umhverfis- og félagslega þætti fyrirtækja eða stjórnarhætti þeirra.

Gert er ráð fyrir að þessar breytingar muni draga úr kostnaði vegna kerfisins og gera það skýrara og notendavænna ásamt því að styrkja hlutverk ESB á sviði sjálfbærrar fjármálastarfsemi og samkeppnishæfni fjármálageirans. Búist er við að einfaldara kerfi geti stuðlað að aukinni þátttöku almennra fjárfesta á fjármálamörkuðum ESB í samræmi við markmið um fyrirhugað sparnaðar- og fjárfestingasamband ESB (e. European Savings and Investments Union) sem m.a. var fjallað um í Vaktinni 26. júlí 2024.

Lýðræðisskjöldur ESB og stefnumótun um borgaralegt samfélag

Hinn 12. nóvember sl. birti framkvæmdastjórn ESB tvær nýjar orðsendingar til Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB þar sem sett er fram ný stefnumótun um lýðræðisvarnir og virkt borgaralegt samfélag. Miða stefnuskjölin að því að mæta og ávarpa þau vandamál og áskoranir sem lýðræðið og lýðræðisleg umræða standa frammi fyrir.

Lýðræðisskjöldur ESB

Markmið stefnunnar (e. European Democracy Shield) er að styrkja getu ESB og aðildarríkjanna til að sporna gegn upplýsingaóreiðu og rangfærslum í opinberri umræðu og efla lýðræðislegt viðnám. Þetta er ætlunin að gera svo sem með því að:

• styðja við og vernda hið stafræna upplýsingaumhverfi, m.a. með nýjum verkferlum og siðareglum sem settar eru með stoð í reglugerð um stafrænna þjónustu (e. Digital Services Act),
• styrkja hlutaðeigandi stofnanir og grípa til aðgerða til að tryggja frjálsar og óháðar kosningar sem og með því að styðja við frjálsa og óháða fjölmiðla og
• stuðla að auknu samfélagslegu viðnámi og þátttöku borgaranna, m.a. með bættu fjölmiðlalæsi, lýðræðisfræðslu og nýsköpun í notkun stafrænnar tækni í lýðræðislegri umræðu.

Stefnumótun um borgaralegt samfélag

Meginmarkmið stefnunnar (e. The EU Strategy for Civil Society) eru þrenns konar:

• Að stuðlað verði að aukinni þátttöku almennings og frjálsra félagasamtaka í opinberri umræðu,
• að stuðningur og vernd fyrir frjáls félagasamtök verði aukin og
• að leitast verði við að tryggja sjálfbæra og gagnsæja fjármögnun borgaralegra félagasamtaka, m.a. með auknum fjárstuðningi, sbr. fyrirliggjandi tillögu að nýrri AgoraEU-áætlun.

Stefnumótunarskjölin eru nú til umræðu í ráðherraráði ESB og á Evrópuþinginu en þar var m.a. í liðinni viku efnt til svonefnds lýðræðisþings (e. EU Parliamentary Democracy Forum) þar sem þingmenn frá þjóðþingum aðildarríkja ESB og þingmenn á Evrópuþinginu og fleiri komu saman til umræðu um lýðræðismál og voru framangreind stefnumótunarskjöl þar m.a. til umræðu. Sjá dagskrá lýðræðisþingsins hér, en einnig má horfa á upptöku af umræðum á þinginu hér.

Dómur Evrópudómstólsins um gildi tilskipunar um lágmarkslaun

Þann 11. nóvember sl. kvað Evrópudómstóllinn upp dóm í máli sem Danmörk höfðaði í því skyni að fá tilskipun ESB um lágmarkslaun hnekkt. Áður hefur verið fjallað um málið í vaktinni, nú síðast í janúar þegar skýrt var frá ráðgefandi áliti lögsögumanns Evrópudómstólsins á málinu. Einnig var fjallað um málshöfðunina í Vaktinni 27. janúar 2023, auk þess sem fjallað var efnislega um tilskipunina í Vaktinni 9. september 2022.

Skemmst er frá því að segja að dómstóllinn hafnaði dómkröfu Danmerkur um að tilskipunin yrði dæmd ógild í heild sinni auk þess sem staðfest var að hún hefði verið sett á réttum lagagrundvelli. Í stuttu máli mælir tilskipunin fyrir um að skýrar reglur skuli vera til staðar í landsrétti aðildarríkja um hvernig lágmarkslaun eru ákvörðuð, þ.e. í þeim ríkjum þar sem lágmarkslaun eru ákveðin með lögum. Dómstóllinn staðfesti einnig gildi ákvæða í tilskipuninni sem snúa að kjarasamningum um launamyndun, en Danmörk hafði krafist ógildingar þeirra ákvæða til vara.

Hins vegar ógilti dómstóllinn hluta tveggja ákvæða í tilskipuninni er varða bein afskipti ESB af launaákvörðunum aðildarríkjanna þar sem lágmarkslaun eru ákveðin með lögum (sjá greinar 5.2 og 5.3 í tilskipuninni). Meirihluti tilskipunarinnar var því staðfestur og talið að efni hennar væri innan valdheimilda ESB.

Í fréttatilkynningu sem framkvæmdastjórn ESB sendi frá sér í tilefni dómsins, er niðurstöðunni fagnað. Er það mat framkvæmdastjórnarinnar að dómurinn hafi engin áhrif á löggjöf sem aðildarríkin hafa þegar sett til þess að innleiða tilskipunina og mun hún halda áfram vinna að því að tryggja fulla og rétta innleiðingu hennar og framkvæmd í öllum aðildarríkjunum.

Tillaga um aðgerðir til að tryggja tímanlega framkvæmd og einföldun á reglugerð um varnir gegn eyðingu skóga

Þann 21. október sl. kynnti framkvæmdastjórn ESB tillögur að markvissri einföldun á framkvæmd reglugerðar um varnir gegn eyðingu skóga. Breytingarnar miða að því að einfalda löggjöfina, tryggja skilvirka innleiðingu og draga úr reglubyrði fyrir fyrirtæki og aðra í virðiskeðjunni.

Þrátt fyrir að reglugerðin hafi formlega tekið gildi í júní 2023, er framkvæmd hennar stigskipt eftir stærðarflokki fyrirtækja. Stór og meðalstór fyrirtæki eiga að taka ákvæði hennar upp fyrir 30. desember 2025 og lítil fyrirtæki fyrir 30. júní 2026. Mörg fyrirtæki og ýmsir í virðiskeðjunni telja að kerfið, þ.e. rafrænn gagnagrunnur og staðfestingarvettvangur, sem reglugerðin gerir ráð fyrir sé ekki tilbúinn til notkunar en kerfið er grunnurinn að því að ESB geti framfylgt regluverkinu með gagnsæjum og öruggum hætti.

Því leggur framkvæmdastjórn ESB til frestun á innleiðingu reglugerðarinnar til að tryggja að þetta tæknilega kerfi, sem og aðlögun fyrirtækja, verði skilvirkt og raunhæft. Frestunin miðar jafnframt að því að draga úr reglubyrði, sérstaklega fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki, og tryggja árangursríka framkvæmd.

Tillögurnar eru ekki hugsaðar til að veikja reglugerðina heldur til að tryggja að hún verði raunhæf og framkvæmanleg. Framkvæmdastjórnin áætlar að breytingarnar geti dregið úr kostnaði um allt að 30% og stuðlað að skilvirkari framkvæmd án þess að draga úr umhverfislegum metnaði reglugerðarinnar.

Tillagan er nú til umræðu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB og samþykkti ráðið afstöðu til málsins 19. nóvember sl. Er það markmið framkvæmdastjórnarinnar að stofnanirnar nái að ljúka afgreiðslu málsins fyrir lok þessa árs, þannig að breytingarnar geti tekið gildi um áramótin.

Samkomulag um efni tillögu um mat á losun gróðurhúsalofttegunda vegna flutningastarfssemi

Evrópuþingið og ráðherraráð ESB náðu hinn 5. nóvember sl. efnislegu samkomulagi um tillögu að reglugerð um samræmt mat á losun gróðurhúsalofttegunda í farþega- og vöruflutningastarfsemi. Tillagan er hluti af tillögupakka um græna flutningastarfsemi, sbr. umfjöllun í Vaktinni 21. júlí 2023, sbr. og umfjöllun í Vaktinni 10. nóvember sama ár.

Margir flutningsaðilar reikna út losun frá starfsemi sinni, en nota hins vegar ólíkar reikniaðferðir til þess. Erfitt getur því verið fyrir neytendur að bera saman upplýsingar frá ólíkum aðilum um losun og miðar reglugerðin að því að samræma slíka upplýsingagjöf.

Nýja reglugerðin byggir á alþjóðlegum staðli um forskrift fyrir útreikninga af þessu tagi, nánar tiltekið ISO 14083:2023.

Birting upplýsinga um losun gróðurhúsalofttegunda verður áfram valkvæð og undir hverjum og einum flutningsaðila komið en séu upplýsingar birtar er skylt að nota umrædda aðferðafræði.

Auk framangreinds náðist einnig samkomulag, nú í vikunni milli þingsins og ráðsins um tillögu sem snýr að betri nýtingu járnbrautainnviða í ESB til vöru- og fólksflutninga, en sú tillaga er einnig hluti af framangreindum tillögupakka um græna flutningastarfsemi.

Tillögunar ganga nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Samkomulag um tillögu um einföldun regluverks í landbúnaði

Í vikunni náðist efnislegt samkomulag á milli ráðherraráðs ESB og Evrópuþingsins um tillögu um einföldun regluverks í landbúnaði og á lagalegri umgjörð hinnar sameiginlegu landbúnaðarstefnu ESB (e. Common Agricultural Policy - CAP) en markmið tillögunnar er að efla samkeppnishæfni evrópsks landbúnaðar með því að draga úr skriffinnsku, auka sveigjanleika og bæta starfsumhverfi bænda, sbr. umfjöllun um tillöguna í Vaktinni 16. maí sl.

Aðgerðarpakkinn er hluti af viðamiklum áformum framkvæmdastjórnarinnar um einföldun regluverks, sbr. yfirlitsgrein hér að framan í Vaktinni um Omnibus-tillögur framkvæmdastjórnarinnar.

Samkomulagið felur í sér að tilteknar breytingar verði gerðar á fyrirliggjandi tillögu. Má þar nefna aukinn sveigjanleika í landnýtingu og aukinn sveigjanleika fyrir aðildarríki til kveða á um skilyrði þess að lífræn býli geti talist uppfylla umhverfisstaðla. Þá er svigrúm aðildarríkja til að veita bændum áfallagreiðslur, m.a. vegna náttúruhamfara, auknar o.fl.

Tillagan gengur nú til afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Tillaga um frestun á gildistöku CLP-reglna afgreidd

Hinn 17. nóvember sl. samþykkti ráðherraráð ESB tillögu um að fresta tilteknum þáttum í reglugerð um flokkun, merkingu og umbúðir efna og efnablandna (CLP-reglugerðin) til 1. janúar 2028. Evrópuþingið samþykkti tillöguna 23. október sl.

CLP reglugerðin var endurskoðuð árið 2024 og var upphaflega áætlað að þær reglur tækju gildi 1. júlí 2026 og 1. janúar 2027.

Frestunin veitir fyrirtækjum, sérstaklega smærri og meðalstórum, meiri tíma til aðlögunar að nýju regluverki.

Tillagan er hluti af aðgerðapakka ESB á sviði efnaiðnaðar og löggjafartillögu um einföldun regluverks á málefnasviðinu (Omnibus VI), sbr. umfjöllun í Vaktinni 11. júlí sl.

RAISE fyrir gervigreind í vísindum

Á ráðstefnunni European AI in Science Summit sem haldin var í Kaupmannahöfn 3. og 4. nóvember sl. að undirlagi framkvæmdastjórnar ESB og dönsku formennskunnar, var kynnt nýtt frumkvæðisverkefni (pilot) undir nafninu RAISE sem stendur fyrir Resource for Artificial Intelligence Science in Europe.

Verkefnið er þáttur í innleiðingu stefnu ESB um gervigreind í vísindum og hluti af bæði Apply AI Strategy og European Strategy for AI in Science, sbr. umfjöllun um þær stefnur í Vaktinni 24. október sl. Er verkefnið fjármagnað með 107 milljónum evra úr Horizon Europe samstarfsáætluninni.

RAISE er sýndarstofnun um gervigreind í vísindum sem hefur það markmið að hraða vísindalegri framþróun með beitingu gervigreindar – til dæmis í meðferð við krabbameini, í aðgerðum á sviði loftslagsmála og í spálíkanagerð um náttúruhamfarir.

Framkvæmdastjórnin leggur til að RAISE verði þróað í áföngum þannig að hægt sé að bregðast hratt við breyttum þörfum vísindasamfélagsins. Gert er ráð fyrir samstarfi aðildarríkja, rannsóknaraðila, háskóla og einkafyrirtækja með það að markmiði að tryggja sjálfbæra uppbyggingu verkefnisins innan langtímafjármálaáætlunar ESB fyrir árin 2028–2034.

Sjá nánar um verkefnið í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnar ESB.

Fundir fjármála- og efnahagsráðherra í Brussel

Daði Már Kristófersson, fjármála og efnahagsráðherra, heimsótti Brussel dagana 11. – 13. nóvember sl. og var megintilgangur ferðarinnar annars vegar að sækja fund norrænna fjármálaráðherra og hins vegar árlegan fund fjármála- og efnahagsráðherra EFTA-ríkjanna með fjármála- og efnahagsráðherrum ESB-ríkjanna á vettvangi ráðherraráðs ESB (ECOFIN).

Á fundi norrænu ráðherranna voru m.a. ræddar þær áskoranir sem breytt staða í öryggismálum hefur í för með sér fyrir stöðugleika á norrænum fjármálamörkuðum. Þá fóru ráðherrarnir yfir horfur í norrænum ríkisfjármálum og aukna óvissu í efnahagsmálum m.a. með hliðsjón af breyttri stöðu öryggismála sem hefði í för með sér verulega aukin útgjöld til varnar- og öryggismála. Samhljómur var á meðal ráðherranna um mikilvægi þess að stuðla að langtímavexti og alþjóðlegri samkeppnishæfni norrænu ríkjanna. 

Á fundi ráðherra EFTA-ríkjanna með ráðherrum ESB-ríkjanna flutti Daði Már opnunarræðu fyrir hönd EFTA-ríkjanna. Í ræðu sinni fjallaði hann m.a. um meginatriðin sem fram koma í sameiginlegu innleggi EFTA-ríkjanna sem lá fyrir á fundinum en þar er m.a. fjallað um sviptingar í alþjóðaviðskiptum og aukna notkun verndarráðstafana af hálfu ríkja og ríkjasambanda. Í ræðu sinni lagði Daði Már sérstaka áherslu á væntanleg neikvæð áhrif af beitingu verndaraðgerða af hálfu ESB vegna innflutnings á kísilmálmum, sem þá voru yfirvofandi en hafa nú raungerst, sbr. sérstaka umfjöllun hér að framan í Vaktinni.

Sjá nánar um fundinn í fréttatilkynningu EFTA-skrifstofunnar sem og í fréttatilkynningu fjármála- og efnahagsráðuneytisins en einnig er vikið að fundinum niðurstöðuskjali ECOFIN fundarins á vefsíðu ráðherraráðs ESB.

Auk framangreinds átti fjármála- og efnahagsráðherra tvíhliða fundi með tveimur framkvæmdastjórum úr framkvæmdastjórn ESB, annars vegar með Maria Luís Albuquerque, sem fer með málefni fjármálamarkaða og sparnaðar- og fjárfestingasambandsins, og hins vegar með Valdis Dombrovskis sem fer með efnahagsmál og framleiðni og innleiðingu og einföldun á regluverki.

 

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].