Ný heildarlög um almannavarnir efli almannavarnakerfið og áfallaþol samfélagsins

Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra mælti á Alþingi í gær fyrir frumvarpi að nýjum heildarlögum um almannavarnir. Með frumvarpinu er stigið stórt og tímabært skref til að efla íslenskt almannavarnakerfi, skýra ábyrgð og styrkja áfallaþol samfélagsins í ljósi þeirra fjölbreyttu áskorana sem Ísland hefur staðið frammi fyrir á undanförnum árum.

„Áfallaþol samfélagsins er eitt mikilvægasta öryggismál okkar tíma. Reynslan af snjóflóðum, eldgosum, landrisi, tölvuárásum og heimsfaraldri sýnir okkur að almannavarnakerfið þarf að vera sterkt og tilbúið að takast á við nýjar áskoranir. Með þessu frumvarpi eflum við undirbúning, samhæfingu og ábyrgð í kerfinu – og tryggjum að innviðir, viðbragðsaðilar og almenningur séu betur í stakk búin til að standast áföll,“ segir Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra.

Markmiðið er að efla áfallaþol samfélagsins með því að auka vægi fyrirbyggjandi aðgerða og leggja grundvöll að umgjörð vegna ómissandi innviða. Þá er frumvarpinu ætlað að marka skýra umgjörð um skyldur, verkaskiptingu og ábyrgð á hættustundu og setja viðmið um það hvenær almannavörnum sleppir og endurreisn tekur við.

Tímabær endurskoðun í ljósi reynslu síðustu ára

Gildandi lög eru frá árinu 2008 og hafa þau sætt takmörkuðum breytingum þrátt fyrir að mikið hafi reynt á almannavarnakerfið. Á síðustu árum hefur kerfið margoft verið virkjað vegna eðlisólíkra atburða, m.a. vegna snjóflóða, eldgosa, jarðhræringa, tölvuárása og heimsfaraldurs. Sú reynsla hefur sýnt fram á að þörf er á skýrari umgjörð, sterkari ábyrgðarkeðju og auknu vægi fyrirbyggjandi aðgerða.

Þá hafa loftslagsbreytingar, aukin spenna í alþjóðamálum og fjölþáttaógnir – hvort sem þær tengjast netöryggi, náttúruvá eða hernaðarlegum aðstæðum – gert kröfur um nútímalega, samhæfða og sveigjanlega löggjöf á sviði almannavarna. 

„Við stöndum frammi fyrir samfélagi sem verður að geta brugðist hratt, skýrt og af fagmennsku við áföllum – hvaða eðlis sem þau eru. Ný heildarlög um almannavarnir eru lykilskref til að styrkja áfallaþol Íslands, efla undirbúning, skýra ábyrgð og tryggja að innviðir, viðbragðsaðilar og almenningur séu betur undir það búnir að takast á við þær áskoranir sem framtíðin kann að færa okkur,“ segir Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra.

Efling fyrirbyggjandi aðgerða og aukið áfallaþol

Í frumvarpinu má finna ýmis nýmæli sem styrkja bæði undirbúning og viðbragð. Þar á meðal má nefna;

• Þjóðarvá – Nýtt almannavarnastig: Í frumvarpinu eru fjögur stig almannavarna skilgreind; óvissustig, hættustig, neyðarstig og þjóðarvá. Þjóðarvá er nýtt og efsta stig almannavarna og lýsir aðstæðum þar sem hættan er umfangsmikil og hefðbundin viðbrögð duga ekki.

• Skilgreining á ómissandi innviðum: Frumvarpið kveður á um að ráðherrar tilgreini ómissandi innviði á sínu málefnasviði, en með því er lagður grunnur að heildstæðu mati á mikilvægustu innviðum landsins – þeim innviðum sem samfélagið getur ekki verið án í sólarhring eða skemur.

• Efling fyrirbyggjandi aðgerða: Í frumvarpinu er með skýrari hætti en áður fjallað um hvað felst í undirbúningi og fyrirbyggjandi vinnu, s.s. áfallaþolsgreiningum, viðbragðsáætlunum, fræðslu og æfingum, og ábyrgð ýmissa aðila er það varðar.

• Ráðherranefnd um almannaöryggi og varnarmál: Ráðherranefndin verður lögfest en talið er nauðsynlegt, í ljósi breyttra aðstæðna í öryggismálum, að til staðar sé nefnd sem geti verið vettvangur ráðherra um málefni sem varða m.a. almannavarnir og löggæslu.

• Skýrari stjórnun og samhæfing: Með frumvarpinu eru skyldur og ábyrgð allra sem vinna að almannavörnum gerðar skýrari þegar kemur að stjórnun og samhæfingu á hættustundu.

• Aukið vægi endurreisnar: Með frumvarpinu er endurreisn gefið meira vægi í lögum um almannavarnir en áður með það að markmiði að endurspegla mikilvægi þess í heildarskipulagi almannavarna.

Frumvarpið felur ekki í sér breytta kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, og gert er ráð fyrir að aukin áhersla á undirbúning og fyrirbyggjandi vinnu skili sér í minni kostnaði til framtíðar, þar sem markvissar varnir og skýrar boðleiðir draga úr tjóni þegar á reynir.

Umfangsmikið samráð og greiningarvinna

Frumvarpið er afrakstur tveggja ára víðtæks samráðs og heildstæðrar greiningar þar sem dómsmálaráðuneytið, ríkislögreglustjóri, sveitarfélög, viðbragðsaðilar og aðrir lykilaðilar komu að vinnunni. Þá voru haldnir fundir um allt land með almannavarnanefndum, lögreglu, björgunarsveitum, heilbrigðisyfirvöldum og fjölmörgum hagsmunaaðilum.

Í samráðsgátt bárust 79 umsagnir sem teknar voru til skoðunar við endanlega útfærslu frumvarpsins.