Mælti fyrir heimild til notkunar ökklabanda, afnámi jafnlaunavottunar og tveimur öðrum málum á Alþingi

Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra hefur mælt fyrir tveimur frumvörpum á Alþingi í dag og mun mæla fyrir tveimur til viðbótar síðar í dag. Málin varða jafnrétti á vinnumarkaði, öryggi brotaþola, útlendingamál og öryggisráðstafanir.

Jafnlaunavottun lögð af í núverandi mynd

Ráðherra mælti fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna þar sem lagt er til að jafnlaunavottun verði lögð niður í núverandi mynd. Markmið frumvarpsins er þó óbreytt; að tryggja jöfn laun fyrir sömu eða jafnverðmæt störf og sporna gegn kynbundnum launamun.

„Markmiðið um jöfn laun fyrir sömu eða jafnverðmæt störf er óbreytt. Með þessum breytingum ætlum við einfaldlega að ná sama markmiði með skilvirkari, hagkvæmari og gagnsærri hætti, án þess að setja atvinnulífinu óþarfa íþyngjandi kvaðir,“ segir dómsmálaráðherra.

Í stað vottunararinnar er lagt til að gerð verði krafa um reglubundna skýrslugjöf um kynbundinn launamun. Atvinnurekendum verður gert að skila gögnum til Jafnréttisstofu sem sýna fram á að greidd séu sömu laun fyrir sömu eða jafnverðmæt störf og að launakerfi þeirra uppfylli kröfur jafnréttislaga. Með þessu munu vottunarstofur ekki lengur yfirfara gögn með tilheyrandi kostnaði fyrir atvinnurekendur.

Skýrslugjöfin verður á þriggja ára fresti og mun ná til fyrirtækja og stofnana með 50 starfsmenn eða fleiri, auk ráðuneyta óháð starfsmannafjölda.

Öryggi brotaþola eflt með rafrænu eftirliti

Ráðherra mælti þá fyrir frumvarpi um breytingar á lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Markmið frumvarpsins er að styrkja réttarstöðu brotaþola, einkum þeirra sem verða fyrir heimilisofbeldi og umsáturseinelti, og gera verndarúrræði raunhæfari í framkvæmd.

„Það eru ekki mannréttindi að fá að ofsækja fólk eða áreita. Staðan er sú að nálgunarbann virkar ekki nægilega vel og úr þessu ætlum við að bæta. Með þessu frumvarpi erum við að gera nálgunarbann að raunverulegu verndarúrræði, færa ábyrgðina þangað sem hún á heima – hjá gerandanum – og auka öryggi þolenda,“ segir ráðherra.

Helsta nýmælið felst í því að lögreglu verði heimilt, að uppfylltum skilyrðum, að beita rafrænu eftirliti með staðsetningarbúnaði, svo sem ökklaböndum, samhliða ákvörðun um nálgunarbann eða brottvísun af heimili. Slík heimild er ekki fyrir hendi í gildandi lögum. Eftirlitinu er ætlað að tryggja að ákvörðunum sé fylgt eftir, bæta sönnunarfærslu við brot og auka öryggi þolenda. Þá er í frumvarpinu lagt til að málsmeðferð verði einfölduð til að auka samræmi og samfellu í meðferð mála ásamt því sem framkvæmd sektargerða verður tekin til skoðunar.

Tilkynningar um heimilisofbeldi voru 896 á fyrstu níu mánuðum ársins 2025, það er 7% hækkun frá sama tímabili 2024. Þar af voru 555 vegna ofbeldis af hendi maka eða fyrrverandi maka. Fjöldi tilvika þar sem ofbeldi átti sér stað milli fjölskyldumeðlima jókst um 16%.

Frumvarpið byggir á tillögum starfshóps sem ráðherra skipaði og byggir á reynslu og framkvæmd í nágrannaríkjum, einkum Noregi og Danmörku. Áhersla er lögð á að ofbeldi sé aldrei einkamál þolenda heldur samfélagslegt vandamál sem kallar á skýr og markviss viðbrögð.

Breyttar kröfur vegna útgáfu námsmannaleyfa

Þriðja frumvarpið sem ráðherra mun mæla fyrir snýr að breytingum á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Með frumvarpinu er lagt til að afnema séríslenskar reglur í flokki námsleyfa og samræma framkvæmd við önnur Norðurlönd.

„Við verðum að hafa sanngjarnt, sjálfbært og stefnumiðað kerfi í útlendingamálum. Þessar breytingar snúa að því að samræma íslenska framkvæmd við Norðurlöndin og afnema íslenskar sérreglur. Með þessu tryggjum við vandað kerfi þar sem réttindi og skyldur eru skýrar og að dvalarleyfi séu veitt í samræmi við raunverulegan tilgang,“ segir dómsmálaráðherra.

Greining starfshóps ráðherra um dvalarleyfi leiddi í ljós að Ísland hefur gengið mun lengra í veitingu dvalarleyfa en nágrannaríkin og fjöldi umsókna um dvalarleyfi og ríkisborgararétt hefur nær tvöfaldast á árunum 2020–2024. Þá hafa verið veitt allt að 55% fleiri námsmannaleyfi á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum, miðað við íbúafjölda. Frumvarpinu er ætlað að bregðast við þessari þróun, bæta eftirlit og tryggja sjálfbært og sanngjarnt kerfi.

Þá er í frumvarpinu einnig lagt til að útgáfa tímabundinna atvinnu- og dvalarleyfa verði færð í einn farveg hjá Útlendingastofnun. Núverandi fyrirkomulag, þar sem tvær stofnanir koma að útgáfu leyfa, er einstakt á Norðurlöndum og hefur reynst óskilvirkt.

Þessar breytingar eru liður í stærri vinnu sem snýr að úrbótum á dvalarleyfakerfinu í heild og mun ráðherra leggja fram annað frumvarp þess efnis.

Skýrari heimildir til öryggisráðstafana

Að lokum mun ráðherra mæla fyrir frumvarpi um breytingar á almennum hegningarlögum sem miða að því að skýra og efla ákvæði um öryggisráðstafanir gagnvart einstaklingum sem metnir eru sérstaklega hættulegir umhverfi sínu.

„Endurskoðun á ákvæðum um öryggisráðstafanir hafa setið á hakanum of lengi. Með þessu frumvarpi erum við að skýra lagaumhverfið, tryggja bæði þjónustu og réttindi þeirra sem sæta slíkum ráðstöfunum og um leið auka öryggi allra í samfélaginu,“ segir dómsmálaráðherra.

Frumvarpið snýr að öryggisráðstöfunum sem beitt er gagnvart einstaklingum sem teljast ósakhæfir, þar sem refsing er ekki talin bera árangur, eða í tilvikum þar sem fangelsisrefsing um tiltekinn tíma nægi ekki til að vernda líf, heilsu og frelsi annarra að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Markmið frumvarpsins er að bæta lagaumhverfi og framkvæmd öryggisráðstafanna sem eru ákveðnar á grundvelli almennra hegningarlaga, treysta réttarstöðu þeirra sem þeim sæta og tryggja að þær ráðstafanir sem beitt er taki mið af þörfum og ástandi þess einstaklings sem í hlut á hverju sinni.

Samhliða þessu mun félags- og húsnæðismálaráðherra mæla fyrir frumvarpi um öryggisráðstafanir samkvæmt dómsúrlausn. Í því frumvarpi er kveðið á um nýja stofnun sem fer meðal annars með framkvæmd og fullnustu öryggisráðstafana.