Samráð: Undanþága orkumannvirkja frá fasteignamati afnumin til að stærri hluti tekna renni til nærsamfélags

Veigamiklar breytingar eru kynntar á fasteignaskráningu stórra og flókinna mannvirkja á Íslandi, s.s. orkumannvirkja, í frumvarpi innviðaráðherra í samráðsgátt stjórnvalda. Megintilgangurinn er að stærri hluti tekna af orkumannvirkjum renni til nærsamfélags, í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Með breytingunum er fasteignaskráning einnig gerð sambærileg við fyrirkomulag í nágrannalöndunum varðandi flókin mannvirki, með því að innleiða nýja tegund fasteigna, rýmiseignir, sem afmarkast af þrívíðu rými í stað lóðamarka.

Frumvarpið snýr að breytingum sem ná til laga um skráningu, merki og mat fasteigna, laga um tekjustofna sveitarfélaga, skipulagslögum og laga um mannvirki. Frumvarpið er unnið í samstarfi innviðaráðuneytisins og félags- og húsnæðismálaráðuneytisins. Samráð um áform um frumvarpið fór fram í fyrra og kynningarfundir verið haldnir með hagaðilum og. Frestur að senda umsögn eða ábendingar um frumvarpsdrögin er til og með 6. mars 2026.

Markmið frumvarpsins er að tryggja að orkuvinnsla skili sanngjörnum hlut til samfélaga sem henni næst búa og tryggja víðtæka sátt um orkuvinnslu í landinu og flýta fyrir orkuvinnslu og uppbyggingu innviða. Gildandi lagaumhverfi hefur leitt til þess að stærstur hluti orkumannvirkja og áhrifasvæði orkuvinnslu hefur ekki fallið undir fasteignamat og því ekki skapað fasteignatekjur fyrir sveitarfélög.

Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra: „Það er réttlætismál að nærsamfélög sem bera hitann og þungann af orkuvinnslu njóti góðs af henni. Þau eiga að fá eðlilegt endurgjald með fasteignagjöldum af orkumannvirkjum svo verðmætin skili sér beint í aukinni velferð í heimabyggð. Með þessu höggvum við einnig á hnúta sem hafa tafið nauðsynlega uppbyggingu orkumannvirkja um allt land. Það skiptir alla máli, því aukin orkuframleiðsla eykur framboð og lækkar verð til lengri tíma,“ segir Eyjólfur.

Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru einkum tvíþættar, annars vegar innleiðing rýmiseigna og hins vegar afnám á undanþágum sveitarfélaga af fasteignaskatti:

Innleiðing rýmiseigna, nýrrar tegund fasteignar

Í frumvarpinu er lögð til skilgreining á nýrri tegund fasteignar, svokallaðri rýmiseign. Rýmiseign er þrívítt afmarkað rými utan um mannvirki og mannvirkjakerfi, ásamt réttindum sem þeim fylgja og heimilt er að reisa samkvæmt mannvirkja- og skipulagslögum. Innleiðing rýmiseigna, eða þrívíddarfasteigna, markar tímamót og felur í sér verulegar umbætur á íslenskri fasteignaskráningu. Fram til þessa hefur skráning flókinna mannvirkja, sem teygja sig yfir margar fasteignir eða staðarmörk sveitarfélaga, verið vandkvæðum háð.

Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að heimilt sé að skrá slíka eign þegar:

• Viðkomandi rými nær yfir eða undir aðra fasteign, eða mannvirki innan rýmisins eru varanlega skeytt við eignarlaust land eða sjávarbotn.
• Mannvirki og tilheyrandi réttindi innan rýmisins mynda eina heildstæða einingu, svo sem orkuvinnslukerfi, samgöngumannvirki eða iðnaðarsamstæður.
• Áfram er hægt að nýta þann hluta fasteignar, sem liggur yfir eða undir rýmiseigninni, í öðrum og sjálfstæðum tilgangi.

Breytingar eru nauðsynlegar til að unnt sé að skrá á heildstæðan hátt mannvirki sem liggja yfir eða undir mörgum fasteignum eða þvert á staðarmörk sveitarfélaga. Undir þetta falla m.a. orku- og samgöngumannvirki, bílastæðahús og aðrar flóknar neðanjarðarbyggingar. Samhliða eru lagðar til breytingar á skipulagslögum og lögum um mannvirki til að tryggja:

• Skýra og skilvirka stjórnsýslu þegar eign nær yfir fleiri en eitt sveitarfélag.
• Samræmda skipulagsvinnu og eftirlit á milli sveitarfélaga varðandi rýmiseignir.
• Skiptingu fasteignaskattstekna og þjónustugjalda milli sveitarfélaga vegna almennra rýmiseigna.

Afnám undanþágu orkumannvirkja frá fasteignamati

Frumvarpið snýr einnig að breytingum á lögum um tekjustofna sveitarfélaga varðandi fasteignamat orkumannvirkja og tekjur af þeim. Þar eru m.a. gerðar eftirfarandi tillögur:

• Undanþága orkumannvirkja frá fasteignamati afnumin, að undanskildum þeim sem annast dreifingu raforku.
• Innleiðing á sérstökum dreifireglum sem kveða á um hvernig fasteignaskattstekjum af slíkum orkumannvirkjum skuli skipt á milli þeirra sveitarfélaga sem verða fyrir áhrifum af orkuframleiðslu.
• Ákvæði sem mælir fyrir um forsendur svokallaðs hvalrekaákvæðis um hámark fasteignaskattstekna sveitarfélaga á hvern íbúa vegna stóriðju og orkumannvirkja.

Í frumvarpinu er gert ráð fyrir aðlögunartíma. Lagt er til að orkumannvirki verði undanþegin fasteignaskatti á fyrstu þremur starfsárum sínum. Markmiðið er að styðja við fjárhagslegan grundvöll framkvæmda á upphafstímabili og að ný gjöld hafi ekki íþyngjandi áhrif á upphafi rekstrar nýrrar orkuvinnslu.

• Skoða drög frumvarpi um breytingar á lögum um skráningu, merki og mat fasteigna og lög um tekjustofna sveitarfélaga o.fl. (rýmiseignir og orkumannvirki)