Víðtækar breytingar í frumvarpi að nýjum sveitarstjórnarlögum styrki sveitarstjórnarstigið

Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra mælti á Alþingi í dag fyrir frumvarpi að nýjum sveitarstjórnarlögum en í því felast víðtækar breytingar frá gildandi sveitarstjórnarlögum. Markmiðið frumvarpsins er að styrkja og styðja við sveitarstjórnarstigið á Íslandi með því tryggja að sveitarfélög um allt land séu öflug, sjálfbær og vel í stakk búin til að takast á við umfangsmikil verkefni og tryggja íbúum faglega og skilvirka grunnþjónustu.

„Tilgangur með endurskoðun sveitarstjórnarlaganna er að skapa betri forsendur fyrir öflug og sjálfbær sveitarfélög. Rannsóknir sýna að þjónusta við íbúa er almennt betri og skilvirkari í fjölmennari sveitarfélögum. Stærðarhagkvæmni er óumdeilanleg upp að vissu marki þegar kemur að rekstri grunnþjónustu sveitarfélaga. Framtíð sveitarstjórnarstigsins á Íslandi felst því í stærri stjórnsýslueiningum með fleiri en einum byggðakjarna,“ segir Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra.

Heildarlög og fallið frá lágmarksíbúafjölda

Unnið hefur verið að endurskoðun sveitarstjórnarlaga um alllangt skeið með víðtæku samráði við almenning og hagaðila og einnig í náinni samvinnu við sveitarstjórnarstigið og landshlutasamtök. 

Frá því að frumvarpið var kynnt í samráðsgátt í haust hefur verið fallið frá tillögu um lágmarksíbúafjölda í sveitarfélögum. Þá var ákveðið að vinna frumvarp til nýrra heildarlaga í stað þess að frumvarpið yrði lagt fram sem breytingar á fyrri lögum frá 2011. Að öðru leyti eru tillögur frumvarpsins í samræmi við þær sem kynntar voru í samráðsferlinu en orðalag ákvæða og skýringa hefur þó víða verið uppfært til að auka skýrleika þeirra. 

Í frumvarpsdrögunum eru lagðar til breytingar á almennum reglum sem varða stjórnsýslu sveitarfélaga, íbúalýðræði og samráð, samvinnu sveitarfélaga, fjármál og reikningsskil sveitarfélaga, starfshætti kjörinna fulltrúa, eftirlit með stjórnsýslu sveitarfélaga, o.fl. Breytingar eru m.a. lagðar fram í takt við aðgerðaáætlun með stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2024-2038.

Helstu breytingar

Gerðar eru breytingar á fjölmörgum ákvæðum eldri sveitarstjórnarlaga en þær skiptast einkum í fjóra efnisflokka.

1. Fjármálakafli. Fjármálakafli laganna hefur verið tekinn til heildarendurskoðunar. Markmið með endurskoðuninni er að styðja við fjárhagslegan grundvöll sveitarfélaga og auka sjálfbærni þeirra. Skýrari reglur um reikningsskil og áætlanagerð bæta samanburð á rekstri sveitarfélaga, auka gagnsæi og styrkja aðhald íbúa og lánastofnana, sem meðal annars getur leitt til hagstæðari lánakjara

2. Samvinna sveitarfélaga. Gerðar eru veigamiklar tillögur að breytingum á reglum sem gilda um samvinnu sveitarfélaga. Markmiðið er að skerpa á ákvæðum um samvinnu sveitarfélaga með því skilgreina betur hlutverk og stöðu landshlutasamtaka og setja skýrari ramma um önnur samvinnuform, þ.e. byggðasamlög, og þegar eitt sveitarfélag tekur yfir verkefni annars sveitarfélags. Í frumvarpinu er m.a. lagt til að æðsta vald í byggðasamlagi verði árlegur aðalfundur aðildarsveitarfélaga. Einnig verði landshlutasamtök skilgreind sem félagasamtök en ekki stjórnvöld og taki því ekki stjórnvaldsákvarðanir nema í tilteknum undantekningatilfellum. 

Önnur grundvallarbreyting á reglum um samstarf sveitarfélaga felst í að kostnaðarskipting sveitarfélaga skuli að meginreglu byggja á raunkostnaði verkefnis í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Markmiðið er að tryggja sanngirni í samvinnu sveitarfélaga og koma í veg fyrir að eitt sveitarfélag niðurgreiði þjónustu fyrir annað.

3. Traust til stjórnsýslu sveitarfélaga. Í frumvarpinu eru lagðar til ýmsar tillögur sem eiga að stuðla að því að efla traust almennings til stjórnsýslu sveitarfélaga. Jafnframt eru lagðar til breytingar á almennu eftirliti ráðherra með stjórnsýslu sveitarfélaga til að einfalda stjórnsýslu og tryggja skilvirkara og markvissara eftirlit. Meðal tillagna eru:

• Sveitarstjórnum skylt að setja reglur um skráningu á fjárhagslegum hagsmunum og trúnaðarstörfum kjörinna fulltrúa, framkvæmdastjóra og æðstu stjórnenda. Gildissvið siðareglna víkkað þannig að þær taki einnig til æðstu stjórnenda.
• Sú mikilvæga en óskráða regla sveitarstjórnarréttar lögfest að auglýsa skuli opinberlega þegar sveitarfélag úthlutar takmörkuðum gæðum, eins og lóðum, fasteignum eða styrkjum.
• Skerpt á upplýsingaskyldu sveitarfélaga til íbúa, m.a. mál og áætlanir meðan þau eru til meðferðar en ekki aðeins þegar ákvörðun hefur verið tekin.
• Staðfestingarhlutverk ráðuneytis með samþykktum og samvinnusamningum sveitarfélaga fellt niður en slíkar samþykktir og samningar öðlist þess í stað gildi við birtingu í Stjórnartíðindum. Í staðinn fái ráðherra skýra heimild til að grípa inn í og fella úr gildi einstök ákvæði í samþykktum eða samningum sem augljóslega brjóta í bága við lög.
• Það nýmæli er lagt til að ráðherra fái heimild til að leggja stjórnvaldssekt á sveitarfélag  þegar um er að ræða mjög alvarlega og ítrekaða vanrækslu af hálfu sveitarfélags á lögbundnum skyldum sínum og ekki er hægt að grípa til neinna annarra úrræða til að tryggja að stjórnsýsla sveitarfélags sé í samræmi við lög.  
• Reikningsskila- og upplýsinganefnd og Eftirlitsnefnd með fjármálum verði sameinaðar í eina nefnd til að gera eftirlit með fjármálum sveitarfélaga skilvirkara.

4. Ýmis ákvæði um fundi, upplýsingarétt og málsmeðferð. Loks eru lagðar til ýmsar úrbætur á gildandi sveitarstjórnarlögum um atriði sem betur mættu fara og varða til að mynda reglur um fundi sveitarstjórna, upplýsingarétt kjörinna fulltrúa, og málsmeðferð sveitarfélags þegar til skoðunar kemur hvort kjörinn fulltrúi sé vanhæfur til að taka þátt í meðferð og afgreiðslu máls, auk fleiri nauðsynlegra breytinga á lögunum. 
Nánar um frumvarpið

• Skoða frumvarp að sveitarstjórnarlögum á vef Alþingis
• Skoða skýrslu um samráð um frumvarp til nýrra sveitarstjórnalaga sem fór fram í september og október 2025