Iðnaðarhraðall - „Made in Europe“

Að þessu sinni er fjallað um:

• löggjafartillögu um iðnaðarhraðal og evrópska valkosti
• viðbrögð ESB við hernaðaraðgerðum í Íran
• stefnumörkun í málefnum hafna og iðnaði tengdum siglingum
• tillögur um aðgerðir í orkumálum
• nýja stefnumótun um varnir gegn hryðjuverkum
• löggjafartillögu um aðgerðir gegn smygli á skotvopnum og ólögmætri skotvopnasölu
• stefnumörkun um jafnrétti kynjanna fyrir árin 2026 - 2023
• stefnumörkun um kynslóðajafnrétti
• ályktun Evrópuþingsins um stefnumörkun ESB á sviði húsnæðismála
• ákall VdL um alþjóðlegt bandalag um vöktun hafsins
• Mercosur-samninginn og gildistöku hans til bráðabirgða
• EES/EFTA-álit um tillögu að nýrri AgoraEU-samstarfsáætlun
• EES/EFTA-álit um fyrirhugaðar breytingar á reglum um eftirlit með ökutækjum
• undirritun samninga milli ESB og Sviss
• heimsókn dómsmálaráðherra til Brussel
• heimsókn Samtaka atvinnulífsins
• ályktun Evrópuþingsins um stækkunarstefnu ESB
• tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að ESB

Iðnaðarhraðall - Evrópskur valkostur

Efnisyfirlit umfjöllunar:

• Inngangur
• Evrópskur valkostur – Made in Europe
• Iðnaðarhraðallinn
• Einfaldari leyfisveitingar
• Stuðningur við leiðandi markaði fyrir evrópskan valkost og lágkolefnavörur
• Skilyrði fyrir beinni erlendri fjárfestingu
• Iðnhröðunarsvæði
• Opið samráð um tillöguna

Inngangur

Hinn 4. mars sl. lagði framkvæmdastjórn ESB fram löggjafartillögu um svonefndan iðnaðarhraðal (e. Industrial Accelerator Act) en beðið hefur verið eftir tillögunni með nokkurri óþreyju. Gert er ráð fyrir að iðnaðarhraðallinn verði ein meginstoðin við framkvæmd stefnumörkunar um aukna samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB og um aukna afkastagetu iðnaðar í strategískum geirum samfara aukinni afkolun.

Löggjafartillagan byggir í grunninn á leiðarvísi framkvæmdastjórnarinnar um aukna  samkeppnishæfni (e. Competitiveness Compass) sem fjallað var um í Vaktinni 31. janúar 2025 og jafnframt á hreinatvinnustefnunni (e. Clean Industrial Deal), sbr. umfjöllun Vaktarinnar 7. mars 2025 um þá stefnu en þar er áhersla lögð á að tengja saman aðgerðir til að auka samkeppnishæfni ESB og aðgerðir til að ná fram aukinni afkolun og þróun í hreintækniiðnaði. Tillagan byggir þannig jafnframt á áherslum sem fram koma annars vegar í skýrslu Mario Draghi um samkeppnishæfni ESB til framtíðar og hins vegar í skýrslu Enrico Letta um framtíð innri markaðarins, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 13. september 2024 um skýrslu Draghi og umfjöllun Vaktarinnar 19. apríl 2024 um skýrslu Letta.

Frá því að hafist var handa við mótun tillögunnar í byrjun árs 2025, sbr. framangreindan leiðarvísi um aukna samkeppnishæfni, þar sem boðuð var framlagning löggjafartillögu um hröðun afkolunar í iðnaði (e. Industrial Decarbonisation Accelerator Act), þá þykir áherslan í auknum mæli hafa færst frá loftslagsþætti málsins yfir á iðnaðarhlutann. Þannig vakti það athygli í september í fyrra þegar forseti framkvæmdastjórnarinnar, Ursula von der Leyen, flutti stefnuræðu sína á Evrópuþinginu (e. State of the Union address) að þá talaði hún um löggjafartillögu um iðnaðarhraðal en notaði ekki orðið afkolun eins og áður (e. decarbonisation) og þótti það fela í sér skýra vísbendingu um að áhersla við mótun tillögunnar væri að hnikast til að þessu leyti.

Framlagningu gerðarinnar var frestað í tvígang en upphaflega stóð til að leggja hana fram í lok síðasta árs. Nokkrar breytingar voru gerðar á tillögunni á síðustu mánuðum til að sætta ólíkar skoðanir og áherslur innan aðildarríkjanna á æskilegu gildissviði og umfangi tillögunnar og sömuleiðis til að slípa til reglur um „evrópska valkosti“ (e. European preference/Buy European) sem er einn af lykilþáttum tillögunnar.

Evrópskur valkostur – Made in Europe

Í tillögunni er lagt til gerðar verði kröfur, á tilteknum strategískum sviðum, í opinberum útboðum og við veitingu ríkisaðstoðar, að tiltekið hlutfall af vörum sem keyptar eru inn séu framleiddar í ESB (e. Made in Europe). Lagt er til að þetta muni til að byrja með eiga við um stál, sement, ál, bifreiðar og hreintækniiðnaðarvörur en gert er ráð fyrir að mögulegt verði að bæta við fleiri vöruflokkum, á grundvelli afleiddra gerða, síðar þegar og ef tilefni þykir til.

Markmið tillögunnar er þannig að efla eftirspurn eftir vörum sem framleiddar eru innan ESB og efla þannig efnahagslegan viðnámsþrótt og strategískt sjálfræði sambandsins (e. strategic autonomy). Markmiðið er þannig jafnframt að draga úr ósjálfstæði ESB er kemur að mikilvægri tækni og aðföngum frá þriðju ríkjum og auka samkeppnishæfni í lykilgreinum eins og hreintækniiðnaði, bíliðnaði og hergagnaiðnaði.

Ekki hefur verið einhugur um málið hjá aðildarríkjunum. Mörg aðildarríki, með Frakkland í fararbroddi, vilja meina að reglur um evrópskan valkost séu til þess fallnar að auka nýsköpun og vernda evrópskan iðnað og atvinnulíf á meðan önnur hafa áhyggjur af auknum kostnaði og flækjustigi, verndarhyggju og takmörkun á samkeppni. Fyrir leiðtogafund aðildarríkjanna um samkeppnishæfni í Alden Bisen kastalanum í Belgíu 12. febrúar sl., sbr. umfjöllun í Vaktinni 13. febrúar sl., skrifuðu til að mynda Svíþjóð, Finnland, Holland, Eistland, Lettland og Litáen sameiginlega undir bréf til framkvæmdastjórnarinnar og forseta leiðtogaráðsins þar sem þau lýstu sig andsnúin hugmyndinni og að regluverk um evrópskan valkost ætti í öllu falli að vera þröngt afmarkað við strategíska iðngeira og vörur.

Iðnaðarhraðallinn

Tillagan um iðnaðarhraðal felur í sér umfangsmikla endurskoðun og einföldun á regluverki sem ætlað er að stuðla að aukinni samkeppnishæfni, hraðari afkolun, auknum viðnámsþrótti í aðfangakeðjum, auknum beinum erlendum fjárfestingum og innleiðingu svæðisbundinna iðnstefna, m.a. með þróun iðnaðarklasa á fyrirfram skilgreindum hröðunarsvæðum innan ESB.

Að mati framkvæmdastjórnarinnar er sterkur iðngrunnur mikilvægur fyrir félagsmódel ESB (e. European Social Model) og nauðsynlega aðlögun vegna loftslagsbreytinga og fyrir strategískt sjálfræði ESB.

Einfaldari leyfisveitingar

Með tillögunni er lagt til að leyfisveitingaferlið fyrir mikilvæg verkefni á sviði iðnaðar verði einfaldað og straumlínulagað auk þess sem innleidd verða sérstök leyfisveitingaferli fyrir afkolunarverkefni og verkefni á sviði orkufreks iðnaðar. Lagt er til að sett verði á fót sameiginleg stafræn leyfisveitingagátt (e. One stop shop) með skýrum málsmeðferðarreglum þar sem áhersla verður lögð á hraða málsmeðferð þar sem m.a. er gert ráð fyrir að unnt verði að veita sjálfkrafa samþykki í vissum tilvikum.

Stuðningur við leiðandi markaði fyrir evrópska valkosti og lágkolefnavörur

Iðnaðarhraðlinum er ætlað að styrkja strategískar aðfangakeðjur innan ESB með því að styðja við svonefnda leiðandi markaði (e. lead markets) fyrir evrópskar vörur og lágkolefnavörur. Kynntar eru til sögunnar lágmarkskröfur um evrópskar vörur og lágkolefnavörur í opinberum innkaupum og við veitingu ríkisaðstoðar til þess að ýta undir eftirspurn eftir iðnaðarvörum á borð við sement og ál en einnig eftir kolefnishlutlausri tækni eins og batteríum, sólarrafhlöðum, vindmyllum, hitapumpum og kjarnorku. Sérstakar lágkolefnakröfur verða gerðar til stáls sem eiga að ýta undir eftirspurn eftir hreinu stáli og tryggja fyrirsjáanleika á stálmarkaði.  

Í tillögunni er kveðið á um að vörur frá þriðju ríkjum sem gert hafa fríverslunarsamninga við ESB eða eru aðilar að samningum við ESB um opinber innkaup geti fallið undir regluverkið um evrópskan valkost. Má þannig ætla að vörur frá Íslandi og hinum EES/EFTA-ríkjunum og Sviss muni uppfylla skilyrði til þess að teljast evrópskur valkostur samkvæmt tillögunni, og herma heimildir sendiráðsins að svo muni vera. Er gert ráð fyrir því í tillögunni að tekið verði af skarið með þetta í afleiddum gerðum sem framkvæmdastjórn ESB mun setja á grundvelli reglugerðarinnar eftir að hún hefur verið samþykkt.

Tillagan kveður einnig á um tiltekið lágmarkshlutfall lágkolefnavara í opinberum innkaupum þar sem stál, sement, múrblöndur og ál er keypt. Þannig verður 25% stáls að vera lágkolefnastál og ál verður að vera 25% lágkolefnaál. Um sement og múrblöndur gildir að þær verða að vera 5% lágkolefna.

Skilyrði fyrir beinni erlendri fjárfestingu

Í tillögunni er áhersla lögð á að bein erlend fjárfesting skili raunverulegum virðisauka inn á innri markaðinn. Sett eru skilyrði fyrir beinni erlendri fjárfestingu í strategískum geirum sem eru að andvirði 100 milljón evra eða meira og þar sem 40% af framleiðslugetu á heimsvísu er í viðkomandi þriðja ríki. Þetta á við um fjárfestingar í rafhlöðutækni og virðiskeðjum rafhlöðugeymslukerfa, rafknúnum bifreiðum og rafkerfum tengdum þeim, sólarrafkerfum og í námuvinnslu og endurvinnslu mikilvægra hráefna. 

Slíkar beinar erlendar fjárfestingar verða rýndar og þurfa samþykki frá stjórnvöldum aðildarríkjanna. Fjárfestingarnar þurfa að uppfylla að minnsta kosti fjögur af sex eftirtöldum skilyrðum til að hljóta samþykki:

• Að erlendir fjárfestar eignist ekki, ráði yfir eða fari með eignarhluti sem nemi meira en 49% af hlutafé, atkvæðisrétti eða viðlíka stjórnunarhagsmunum í viðkomandi fyrirtæki.
• Að ef fjárfesting er gerð í gegnum sameiginlegt verkefni (e. joint venture) með fyrirtækjum innan ESB eigi erlendi fjárfestirinn ekki meira en 49% í evrópsku fyrirtækjunum sem taka þátt í verkefninu.
• Að uppfylltar séu kröfur sem gerðar eru til eignarhalds innan ESB á hugverkaréttindum.
• Að 50% starfsmanna fyrirtækisins séu starfandi innan ESB.
• Að erlendi fjárfestirinn verji að minnsta kosti 1% af heildarveltu fyrirtækisins sem fjárfest er í til rannsókna og þróunar innan ESB.
• Að erlendi fjárfestirinn hafi stefnu um hvernig styrkja megi virðiskeðjur innan ESB og að stefnt sé að því að 30% íhluta í framleiðslu séu framleiddir í ESB.

Samkvæmt tillögunni getur framkvæmdastjórn ESB einnig, að eigin frumkvæði, rannsakað fjárfestingar sem geta haft verulega verðmætasköpun í för með sér á innri markaðnum, ef fjárfestingin nemur 1 milljarði evra eða meira.

Iðnhröðunarsvæði

Í tillögunni er kynntur til sögunnar reglurammi utan um sérstök iðnhröðunarsvæði innan ESB sem markmiðið er að komið verði á fót til að stuðla að klasamyndun í hreintækniiðnaði. Standa vonir til þess að slíkir klasar muni auka grósku og flýta fyrir fjárfestingum og svæðisbundnum leyfisveitingum ásamt því að þeir stuðli að aukinni færni starfsfólks á viðkomandi sviðum.

Opið samráð um tillöguna

Framkvæmdastjórnin opnaði fyrir samráð um tillöguna 11. mars sl. Umsagnarfrestur er til 7. maí nk. og er hægt að senda inn umsögn hér.

Reglugerðartillagan gengur nú til umfjöllunar og afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

 

Viðbrögð ESB við hernaðaraðgerðum í Íran

Viðbrögð ESB við hernaðaraðgerðum Bandaríkjanna og Ísraels gagnvart Íran, sem hófust 28. febrúar sl., hafa verið varfærin.

Forseti leiðtogaráðs ESB, António Costa, og forseti framkvæmdastjórnar ESB, Ursula von der Leyen, gáfu frá sér sameiginlega yfirlýsingu 28. febrúar, sama dag og hernaðaraðgerðirnar hófust. Í yfirlýsingunni er lýst miklum áhyggjum af stöðunni og áréttaður vilji til að vinna að öryggi og stöðugleika á svæðinu. Lögð er áhersla á að mikilvægt þess að tryggja kjarnorkuöryggi og að komið sé í veg fyrir útbreiðslu kjarnorkuvopna. Þá er áréttað að ESB hafi nýlega samþykkt víðtækar refsiaðgerðir gegn núverandi stjórnvöldum í Íran vegna ofbeldisfullra aðgerða stjórnvalda gagnvart mótmælendum í landinu. Loks er áréttað að ESB muni grípa til allra nauðsynlegra ráðstafana til að tryggja öryggi borgara ESB á svæðinu.

Þá gaf utanríkismálastjóri ESB, Kaja Kallas, einnig út yfirlýsingu 1. mars sl. fyrir hönd ESB um stöðu mála og var yfirlýsingin m.a. studd af stjórnvöldum á Íslandi og í Noregi og fleiri ríkjum.

Framkvæmdastjórn ESB kom saman 2. mars sl. til umræðu um stöðuna. Meginskilaboðin í framhaldi að fundinum voru að stuðningur við aðildarríki ESB og að vernd borgara ESB yrði í forgangi hjá framkvæmdastjórninni. Sérstök áhersla yrði á stuðning við aðildarríkin við að koma ríkisborgurum þeirra frá átakasvæðunum. Þá myndi framkvæmdastjórnin fylgjast grannt með hugsanlegu raski á skipasamgöngum og áhrifum átakanna á flutningaleiðir um Hormússund og Rauðahafið í nánu samráðið við flugfélög, skipafélög og landsyfirvöld. Ennfremur að framkvæmdastjórnin myndi fylgjast grannt með áhrifum átakanna á verð og framboð á olíu og gasi.

Á mánudaginn, 9. mars sl., áttu Costa og von der Leyen síðan fjarfund með mörgum af leiðtogum nágrannaríkja Írans þar sem gagnárásir Írans á nágrannaríki sín voru megin umræðuefnið. Sjá nánar um fundinn í sameiginlegri yfirlýsingu Costa og von der Leyen.

Staða mála vegna átakanna í Mið-Austurlöndum var jafnframt til umræðu á Evrópuþinginu nú í vikunni, 11. mars, sjá upptökur af umræðunum hér.

Stefnumörkun í málefnum hafna og iðnaði tengdum siglingum

Framkvæmdastjórn ESB birti hinn 4. mars sl. tvær orðsendingar til Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB, annars vegar um nýja stefnumörkun í málefnum hafna (e. EU Ports Strategy) og hins vegar um stefnumörkun í siglingastarfsemi og siglingatengdum iðnaði (e. EU Industrial Maritime Strategy).

Stefnumörkun í málefnum hafna

Í orðsendingunni kemur fram að markmið stefnunnar sé að styrkja samkeppnishæfni, sjálfbærni, viðnámsþol og öryggi hafna í ESB. Um 75% af vöruviðskipum ESB við önnur ríki eiga sér stað með skipaflutningum, þannig fara um 3,4 milljarðar tonna af vörum um hafnir sambandsins árlega og um 395 milljónir farþega. Kemur fram að hafnasvæði hafi og séu að umbreytast í starfsstöðvar fyrir margvíslega iðnaðarstarfsemi og er talið brýnt að auka afkastagetu þeirra, stafvæðingu og öryggi um leið og gripið sé til aðgerða til að stuðla að afkolun á hafnarsvæðum.

Í orðsendingunni eru eftirfarandi fimm forgangsmál sett á oddinn:

• Að efla samkeppnishæfni hafna í ESB og stuðla að aukinni nýsköpun í rekstri þeirra, m.a. með aukinni stafvæðingu.
• Að stuðla að framþróun orkuskipta í hafnarstarfsemi og uppbyggingu græns iðnaðar.
• Að efla öryggismál í höfnum, m.a. með því styrkja bakgrunnsskoðun hafnarstarfsmanna.
• Að bæta aðgengi að fjármagni til uppbyggingar og fjárfestinga á hafnarsvæðum.
• Að vinna að samfélagslegum þáttum í tengslum við hafnir og fjölgun gæðastarfa.

Stefnumörkun um málefni siglinga og siglingatengds iðnaðar

Í orðsendingunni kemur fram að markmið stefnunnar sé að stuðla að aukinni samkeppnishæfni, nýsköpun og forystu í tækniþróun í evrópskum iðnaði tengdum siglingum. Í henni eru þrjú eftirfarandi forgangsmál sett á oddinn:

• Að styrkja framleiðslugetu í skipasmíði og tækniþróun, m.a. með styrkari aðfangakeðjum en í því skyni stendur m.a. til að stofna sérstakan samráðsvettvang „EU Industrial Maritime Value Chain Alliance“.
• Að auka samkeppnishæfni og sjálfbærni skipaflutninga.
• Að styrka öryggismál á sviði siglinga, m.a. getu ESB á sviði sjóhernaðar og til að bregðast við ógnum neðansjávar, ásamt fleiru.

Sjá nánar á yfirlitsblaði framkvæmdastjórnarinnar.

Til að fylgja eftir framangreindum forgangsmálum hyggst framkvæmdastjórnin skipa ráð hátt settra embættismanna (e. high-level Maritime Industries and Ports Board) til þess að halda utan um framkvæmd aðgerða á vettvangi framkvæmdastjórnarinnar.

Tillögur um aðgerðir í orkumálum

Hinn 10. mars sl. kynnti framkvæmdastjórn ESB nýjar tillögur um aðgerðir í orkumálum til að ná fram markmiðum um aðgengilegri og ódýrari orku fyrir íbúa ESB.

Tillögurnar eru lykilaðgerð í aðgerðaáætlun um bætt aðgengi að orku á viðráðanlegu verði og ein af meginstoðum hreinatvinnustefnu ESB, sbr. umfjöllun í Vaktinni 7. mars 2025. Markmið þessara tillagna er að létta byrðar heimila, efla neytendavernd og tryggja að almenningur njóti ávinnings af orkuskiptum.

Tillögurnar snúa m.a. að fjármögnun orkuskiptanna, aukinni þátttöku almennings og nýjum lausnum á sviði kjarnorku. Þær samanstenda af eftirtöldum þremur orðsendingum:

• Stefnumótun um fjárfestingar í hreinni orku (e. Clean Energy Investment Strategy)

Stefnumótunin hefur það að markmiði að hraða orkuskiptum og örva einkafjárfestingar í innviðum og tæknilausnum sem styðja orkuskiptin.

Rík áhersla er lögð á að auka fjármagn í orkutengdar fjárfestingar, styðja markvisst við fjármögnun lykilaðgerða tengdum orkuskiptum, auðvelda rekstraraðilum flutningsneta aðgengi að fjármagni, virkja einkafjárfestingar með áhættudreifingu og að efla orkunýtni og tryggja hraðari uppbyggingu lykilinnviða.

• Orkupakki fyrir borgarana (e. Citizens Energy Package (CEP))

CEP miðar að því að efla lýðræðislega þátttöku í orkumálum og stuðla að réttlátum orkuskiptum með því að gera heimilum kleift að taka beinan þátt í umskiptunum og lækka orkukostnað sinn.

Helstu aðgerðir CEP eru að styrkja orkusamfélög og hvetja til aukinnar þátttöku almennings, draga markvisst úr orkufátækt (e. energy poverty) og efla félagslegt réttlæti, styðja við innleiðingu gildandi löggjafar, efla neytendavernd og bæta aðgengi almennings að sjálfbærri og ódýrari orku og einfalda orkumarkaði og gera neytendum auðveldara að velja hagstæðari og vistvænni þjónustu.

• Stefnumótun um notkun smárra einingakjarnaofna (e. Strategy for Small Modular Reactors (SMR Strategy))

Með stefnumótuninni eru kynntar til sögunnar aðgerðir sem ætlað er að gera aðildarríkjum ESB, sem það kjósa, betur kleift að taka í notkun litla einingakjarnaofna til orkuframleiðslu á komandi árum, sbr. skýringarmynd hér að neðan.

Markmiðið er sem fyrr að styðja við kolefnishlutleysi ESB, efla orkuöryggi og stöðugleika kerfisins, auka samkeppnishæfni evrópsks iðnaðar og sjálfstæði í orkumálum og hraða þróun og innleiðingu á þessari nýju tækni og tegund kjarnorkuvera.

Framkvæmdastjórnin mun vinna með aðildarríkjunum, sveitarfélögum, félagasamtökum og atvinnulífinu við innleiðingu aðgerðapakkans og tryggja að aðgerðir hans skili áþreifanlegum ávinningi fyrir neytendur.

Sjá nánar um tillögurnar í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar

Ný stefnumótun um varnir gegn hryðjuverkum

Framkvæmdastjórnin kynnti 26. febrúar sl. nýja stefnu ESB um varnir gegn hryðjuverkum (e. Agenda to prevent and counter terrorism). Stefnan byggir á stefnuáætlun ESB um innra öryggi (e. ProtectEU) sem fjallað var um í Vaktinni 4. apríl 2025.

Í stefnuskjalinu eru lagðar línur um hvernig styrkja megi sameiginleg viðbrögð aðildarríkjanna við síbreytilegri hryðjuverkaógn og ofbeldisfullri öfgahyggju. Framkvæmdastjórnin leggur áherslu á að auka framsýni og viðnámsþrótt ESB á þessu sviði í því skyni að efla öryggi fólks, m.a. á netinu, og styrkja samstarf við alþjóðlega aðila og samstarfsríki.

Stefnan leggur til aðgerðir á sex lykilsviðum:

Fyrirsjáanleiki ógna

Stefnan leggur áherslu á bætt stöðumat og snemmbúna greiningu nýrra ógna, m.a. með auknu fjármagni og getu til að greina upplýsingar, með styrkingu Europol og rannsóknum á notkun nýrrar tækni.

Forvarnir gegn öfgahyggju

Stefnan leggur til ýmis forvarnartengd úrræði til að koma í veg fyrir útbreiðslu öfgahyggju, m.a. til að vinna gegn róttækni meðal barna og ungmenna. 

Vernd fólks á netinu

Stefnan leggur áherslu á að á netinu þrífist hryðjuverkatengd starfsemi og öfgahyggja, m.a. útbreiðsla áróðurs, nýliðun, hvatning til ofbeldis, fjáröflun og útsending árása sem gerðar eru. Framkvæmdastjórnin leggur m.a. til að skoðað verði hvort ástæða sé til að endurskoða reglugerð um aðgerðir gegn dreifingu hryðjuverkaefnis á netinu og framfylgd reglugerðar um stafræna þjónustu (e. Digital Services Act) og jafnframt að samstarf við þjónustuveitendur á netinu í gegnum EU Internet Forum verði aukið, sbr. umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um heimsókn dómsmálaráðherra til Brussel.

Vernd fólks í raunheimum

Stefnan miðar að því að auka öryggi almennings, almannarýma og mikilvægra innviða. Til að bæta eftirlit með einstaklingum sem taldir eru hættulegir leggur framkvæmdastjórnin áherslu á virka eftirfylgni vegna hryðjuverkatengdra viðvarana í Schengen-upplýsingakerfinu. Þá hyggst framkvæmdastjórnin kanna möguleika á að regluverk um farþegaupplýsingar nái einnig til einkaflugs, siglinga og landflutninga en ekki einungis til atvinnuflugs.

Viðbrögð við ógnum og árásum

Lögð er áhersla á bætt samstarf löggæslu og dómskerfis og er í því skyni m.a. lagt til að gripið verði til aðgerða til að bæta rekjanleika fjármögnunar og endurskoða umboð Europol og Eurojust og tryggja betri aðgang að upplýsingum.

Samstarf við alþjóðlega samstarfsaðila

Sterkara alþjóðlegt samstarf við traust samstarfsríki er lykilatriði til að efla baráttuna gegn hryðjuverkum. Stefnan leggur því áherslu á að samstarf Europol og Eurojust við þriðju ríki í baráttunni gegn hryðjuverkum verði aukið m.a. til að afla gagna um einstaklinga sem ógn stafar af vegna hættu á hryðjuverkum og að dýpka samstarf við umsóknarríki og samstarfsaðila á Miðjarðarhafssvæðinu.

Löggjafartillaga um aðgerðir gegn smygli á skotvopnum og ólögmætri skotvopnasölu

Hinn 27. febrúar sl. lagði framkvæmdastjórn ESB fram tillögu um breytingu á tilskipun um aðgerðir gegn smygli á skotvopnum og ólöglegri skotvopnasölu. Markmið tillögunnar er einkum að stuðla að samræmingu og skilvirkni löggæslu í baráttunni gegn brotum tengdum ólöglegum skotvopnum. Um er að ræða fyrstu löggjafartillöguna sem lögð er fram undir merkjum stefnu ESB um innra öryggi, ProtectEU, sem fjallað var um í Vaktinni 4. apríl 2025.

Ólögleg skotvopn ógna almannaöryggi þar sem þau auðvelda hryðjuverk, skipulagða brotastarfsemi, gengjaofbeldi og önnur alvarleg brot, sbr. m.a. umfjöllun hér að framan í Vaktinni um nýja stefnu ESB um varnir gegn hryðjuverkum. Öryggisógn vegna ólögmætra skotvopna þykir hafa aukist m.a. vegna tækniframfara eins og þrívíddarprentunar en jafnframt vegna aukinna og síbreytilegra ógna utan landamæra ESB og þykir þetta kalla á aukinn sameiginlegan viðbúnað innan sambandsins.

Með tillögunni er stefnt að því að samræma skilgreiningar og viðurlög vegna brota tengdum ólöglegum skotvopnum, m.a. vegna smygls, framleiðslu og vörslu ólöglegra skotvopna á milli aðildarríkjanna. Þá er leitast við að styðja við aukið samstarf milli aðildarríkjanna og bæta gagnasöfnun og skráningu, t.d. til að hægt sé að meta betur umfang ólöglegs vopnasmygls innan ESB. Jafnframt tekur tillagan til ólöglegrar gerðar, öflunar, vörslu og dreifingu teikninga (e. blueprints) til þrívíddarprentunar.

Tillagan gengur nú til umfjöllunar og afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

Stefnumörkun um jafnrétti kynjanna fyrir árin 2026 - 2030

Hinn 5. mars sl. kynnti framkvæmdastjórn ESB nýja stefnu um jafnrétti kynjanna fyrir árin 2026 – 2030. Stefnan byggir m.a. á vegvísi ESB um jafnrétti kynjanna sem kynntur var á síðasta ári og fjallað var um í Vaktinni 21. mars 2025. Í stefnunni eru kynntar aðgerðir sem ESB hyggst ráðast í til þess að hraða framþróun í jafnréttismálum og til að vernda réttindi kvenna og tryggja þátttöku allra kynja í samfélaginu.

Er það markmið stefnunnar að innleiða jafnréttishugsun á öllum stigum samfélagsins.

Sjá nánar um stefnumörkunina í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar.

Stefnumörkun um kynslóðajafnrétti

Hinn 5. mars sl. kynnti framkvæmdastjórn ESB nýja stefnumörkun um kynslóðajafnrétti (e.  Strategy on Intergenerational Fairness). Er um að ræða fyrstu stefnumörkun ESB á þessu sviði. Megin markmið stefnunnar er að efla vægi langtímahugsunar í allri stefnumörkun ESB til að tryggja að ákvarðanir dagsins í dag taki einnig mið af hagsmunum komandi kynslóða þannig að ávinningur og byrði sem af ákvörðunum leiðir dreifist með sanngjörnum hætti á milli kynslóða.

Stefnan byggir þannig á þremur meginstoðum, þ.e. að:

• innleiða langtímahugsun við ákvarðanatöku,
• styrkja rödd ungs fólks við ákvarðanatöku og
• að stuðla að betra samstarfi milli kynslóða.

Í stefnunni er tekið mið af yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um réttindi komandi kynslóða og niðurstöðum frá European Citizens' Panel.

Með stefnunni og þeim aðgerðum sem þar eru boðaðar er stefnt að markvissari og sanngjarnari ákvarðanatöku á lykilsviðum eins og í loftslagsmálum, í aðgerðum til að efla samkeppnishæfni og félagslegt réttlæti, við töku ákvarðana um opinberar fjárfestingar, í menntamálum og í húsnæðismálum.

Ályktun Evrópuþingsins um stefnumörkun ESB á sviði húsnæðismála

Síðastliðinn þriðjudag samþykkti Evrópuþingið tillögu til þingsályktunar um stöðu húsnæðismála í ESB. Felur ályktunin m.a. í sér afstöðu þingsins til aðgerðaáætlunar framkvæmdastjórnar ESB um húsnæði á viðráðanlegu verði sem birt var í desember, sbr. umfjöllun í Vaktinni 19. desember sl.

Ályktun þingsins var unnin í víðtæku samráði við hagsmunaaðila víðs vegar í ESB, þar á meðal Evrópska fjárfestingabankann sem hefur, í samráði við framkvæmdastjórn ESB, sett fram eigin aðgerðaáætlun um sjálfbært húsnæði á viðráðanlegu verði.

Í ályktun þingsins er sjónum einkum beint að leiðum til að bæta orkunýtni íbúðarhúsnæðis, fjölga íbúðum á viðráðanlegu verði, efla opinbera fjárfestingu og styðja byggingariðnaðinn, m.a. með einföldun regluverks.

Evrópuþingið leggur til að ESB eyrnamerki fjármagn innan húsnæðisáætlunar sinnar til endurbóta á íbúðarhúsnæði og til aðgerða til að sporna við svonefndri orkufátækt. Þá er lagt til að allar nýbyggingar uppfylli sameiginleg ESB-gæðaviðmið um orkunýtni og loftgæði. Þingið hvetur einnig til samevrópskrar reglusetningar á sviði skammtímaleigu íbúðarhúsnæðis sem tryggi jafnvægi milli ferðaþjónustu og framboðs á langtímaleiguhúsnæði, en veiti aðildarríkjum þó svigrúm til staðbundinna útfærslna.

Jafnframt er í ályktun þingsins lögð áhersla á aukna vernd leigjenda til að sporna gegn óhóflegum hækkunum á leiguverði og jafnframt að unnið sé gegn ólögmætri búsetu (e. squatting). Lögð er til endurskoðun á reglum um ríkisaðstoð til að auðvelda opinbera fjárfestingu í félagslegu húsnæði, auk skattaívilnana fyrir lág- og millitekjuhópa og aukinn stuðning við fyrstu kaupendur. Þá er lagt til að sjóðir ESB verði nýttir til byggingaframkvæmda og endurbóta á félagslegu húsnæði.

Í fréttatilkynningu Evrópuþingsins sem birt var í kjölfar atkvæðagreiðslunnar er haft eftir formanni sérnefndar þingsins um húsnæðismál, að sú húsnæðiskreppa sem nú sé við að glíma í ESB hafi víðtæk áhrif á lífsgæði íbúa og snerti bæði heilsu fólks, félagslega samheldni og aðgang að efnahagslegum tækifærum. Sameiginlegar aðgerðir á vettvangi ESB séu því nauðsynlegar til að skapa meira jafnvægi og réttlæti á húsnæðismarkaði.

Ákall VdL um alþjóðlegt bandalag um vöktun hafsins

Forseti framkvæmdastjórnar ESB, Ursula von der Leyen (VdL), kallaði eftir því í opnunarræðu sem hún flutti á ráðstefnu um málefni hafsins (e. European Ocean Days 2025) í byrjun þessa mánaðar að efnt yrði til alþjóðlegs bandalags til að efla vöktun og vernd hafsins. Bandalagið myndi styðja við evrópska frumkvæðisverkefnið OceanEye og efla alþjóðlegt samstarf um gagnasöfnun um ástand hafsins.

Bandalagið hefði það hlutverk að samræma aðgerðir ríkja, þ. á m. aðildarríkja ESB, og alþjóðlega samstarfsaðila á þessu sviði og vinna að fjármögnun þeirra. Jafnframt yrði það hlutverk bandalagsins að tryggja opinn og öruggan aðgang að gögnum um hafið fyrir aðila þess.

VdL tilkynnti jafnframt í ræðu sinni að ESB myndi ráðstafa 50 milljónum evra úr rannsóknaráætluninni Horizon Europe til bandalagsins fyrir árin 2026-2027.

OceanEye verkefnið var fyrst kynnt á hafráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Nice í Frakklandi á síðasta ári af VdL og framkvæmdastjóra sjávarútvegsmála og málefna hafsins, Costas Kadis, sbr. umfjöllun í Vaktinni 27. júní sl.

Verkefnið byggir m.a. á stafræna líkaninu European Digital Twin of the Ocean og upplýsingakerfi geimáætlunar ESB, Copernicus Programme. Vöktun hafsins og upplýsingasöfnun um ástand þess eru lykilatriði til að öðlast skilning á stöðu vistkerfa í hafinu og m.a. til að spá fyrir um áhrif loftslagsbreytinga og hvernig draga megi úr þeim. Slík gögn eru einnig til þess fallin að styðja við atvinnustarfsemi á sjó og auka öryggi á hafsvæðum.

OceanEye verður hluti af stefnu ESB um hafmál (e. European Ocean Pact), sbr. umfjöllun um stefnuna í áðurnefndri umfjöllun Vaktarinnar 27. júní sl., og er verkefninu ætlað að styðja við nýsköpun og tækniframfarir í hafrannsóknum. Markmiðið er að efla vísindalega þekkingu á hafinu, styðja við bláa hagkerfið og bæta öryggi og vernd hafsins. ESB stefnir að því að evrópskt kerfi fyrir vöktun hafsins verði að fullu komið í gagnið árið 2030.

Mercosur-samningurinn tekur gildi til bráðabirgða

Eins og greint var frá í Vaktinni 30. janúar sl. þá samþykkti Evrópuþingið, hinn 21. janúar sl., tillögu til þingsályktunar þar sem óskað er eftir því að dómstóll ESB leggi mat á það hvort Mercosur-samningurinn samræmist stofnsáttmála ESB. Óttuðust margir að sú ákvörðun þingsins myndi leiða til umtalsverðra tafa á því að samningurinn gæti tekið gildi.

Framkvæmdastjórn ESB hefur nú höggvið á þann hnút, sbr. tilkynningu Ursula von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar ESB, um að samningum verði veitt gildi til bráðabirgða á meðan beðið er niðurstöðu frá dómstóli ESB og endanlegs samþykkis Evrópuþingsins.

EES/EFTA-álit um tillögu að nýrri AgoraEU-samstarfsáætlun

Ísland, Liechtenstein og Noregur hafa birt sameiginlegt álit þar sem þau lýsa yfir stuðningi við tillögu framkvæmdastjórnar ESB um að sett verði á fót ný samstarfsáætlun, svonefnd AgoraEU-áætlun, fyrir tímabilið 2028–2034. Samkvæmt tillögunni verður markmið AgoraEU að styðja við og styrkja lýðræði í þátttökuríkjunum, efla samkeppnishæfni skapandi greina og styðja við öflugt borgaralegt samfélag. Tillagan felur í sér sameiningu tveggja núverandi áætlana þ.e. Creative Europe, sem Ísland tekur nú þátt í, og Equality, Citizens, Rights and Values (CERV), sem EES/EFTA-ríkin þrjú hafa hingað til staðið utan við. Með sameiningunni er gert ráð fyrir að fjárveitingar til menningar-, fjölmiðla- og samfélagsverkefna verði ríflega tvöfaldaðar miðað við tímabilið 2021–2027.

Í álitinu er mikilvægi þess undirstrikað að vernda og efla lýðræðislegt samfélag á EES-svæðinu öllu ásamt sameiginlegum evrópskum gildum og að stuðningur við skapandi atvinnugreinar verði aukinn. Ríkin leggja til að sett verði á laggirnar sérstök stjórnarnefnd til að styðja við framkvæmd áætlunarinnar og minna á lykilhlutverk landsskrifstofa við kynningu og ráðgjöf til umsækjenda. Í álitinu fagna EES/EFTA-ríkin aukinni samlegð og sveigjanleika milli þeirra þriggja megin stoða sem nýrri áætlun er ætlað að hvíla á, þ.e.: Culture, MEDIA+ og CERV+. Ríkin kalla hins vegar eftir frekari útskýringum á því hvernig slíkur sveigjanleiki verði útfærður. Þá leggja ríkin áherslu á að þeim verði unnt að velja um fulla eða takmarkaða þátttöku í áætluninni.

Í álitinu er lögð áhersla á að þátttaka ríkjanna í samstarfsáætlunum ESB sé mikilvægur hluti af aðild þeirra að innri markaðinum og er vilji til að taka virkan og uppbyggilegan þátt í áframhaldandi þróun AgoraEU undirstrikaður. Jafnframt er bent á að Uppbyggingasjóður EES endurspegli sömu meginviðmið og AgoraEU, sér í lagi þær áherslur sem lúta að mannréttindum, lýðræði og réttarríkinu.

AgoraEU er á meðal þeirra samstarfsáætlana ESB þar sem þátttaka af hálfu EES/EFTA-ríkjanna er til skoðunar fyrir tímabilið 2028–2034, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 13. febrúar sl. um opið samráð um tillögur að nýjum samstarfsáætlunum ESB, sbr. og umfjöllun Vaktarinnar 27. febrúar sl. um kynningarfund íslenskra stjórnvalda um tillögur að nýjum samstarfsáætlunum ESB.

EES/EFTA-álit um fyrirhugaðar breytingar á reglum um eftirlit með ökutækjum

Hinn 24. apríl 2025 birti framkvæmdastjórn ESB tillögur að breyttum reglum um skoðun og eftirlit með ökutækjum, sbr. umfjöllun um tillögurnar í Vaktinni 30. maí 2025.

EES/EFTA-ríkin, Noregur, Liechtenstein og Ísland, hafa nú sent frá sér sameiginlegt  EES/EFTA álit um tillögurnar. Umsögnin er almennt jákvæð en þó er hvatt til þess að horft verði nánar til nokkurra atriða við meðferð Evrópuþingsins og ráðherraráðsins á tillögunum. Sjá nánar um efni álitsins hér.

Nýir samningar ESB og Sviss undirritaðir

Hinn 2. mars sl. undirrituðu Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB og forseti Sviss, Guy Parmelin, nýjan heildarpakka samninga um samskipti ESB og Sviss á fjölmörgum sviðum. Fjallað var ítarlega um samningana í Vaktinni 17. janúar 2025 í kjölfar þess að samningaviðræðum lauk í desember 2024 en þá höfðu samningaviðræður staðið yfir, með hléum, frá árinu 2014.

Í kjölfar undirritunar samninganna nú getur endanlegt fullgildingarferli hafist en gengið er út frá því að samningarnir verði bornir upp í þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss.

Heimsókn dómsmálaráðherra til Brussel

Hinn 4. - 5. mars sl. heimsótti Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, dómsmálaráðherra, Brussel og var megin tilefni ferðarinnar annars vegar að sækja ráðherrafund ESB á samstarfsvettvangnum EU Internet Forum og hins vegar að taka þátt í formlegum fundi innanríkisráðherra ESB (e. Home Affairs) á vettvangi ráðherraráðs ESB en Ísland er, eins og kunnugt er, samstarfsríki Schengen (e. Schengen Associated Country). Í tengslum við framangreinda fundi átti ráðherra kvöldverðarfund með ráðherrum Norðurlandanna, sem fara með málefni útlendinga, þar sem samvinna ríkjanna á því sviði og endursendinga var til umræðu. Loks átti ráðherra fund með Stefáni Hauki Jóhannessyni, sendiherra Íslands í Brussel, þar sem staða mála vegna hagsmunagæslu Íslands gagnvart ESB á málefnasviði dómsmálaráðuneytisins var til umræðu.

Ráðherrafundur EU Internet Forum

EU Internet Forum er samstarfsvettvangur á vegum framkvæmdastjórnar ESB sem settur var á laggirnar árið 2015 til að takast á við misnotkun internetsins í tengslum við hryðjuverkatengda starfsemi og útbreiðslu ofbeldisfullrar öfgahyggju. Samstarfsvettvangurinn hefur nú jafnframt verið útvíkkaður þannig að hann taki einnig til samstarfs í baráttunni gegn kynferðislegri misnotkun barna á netinu og aðgerða gegn fíkniefnasölu og mansali á netinu. Helstu aðilar vettvangsins eru aðildarríki ESB og EFTA, stofnanir ESB eins og Europol og Eurojust sem og fjöldi fyrirtækja á internetmarkaði, svo sem Amazon, Meta, Google og TikTok. Á fundinum 4. mars sl. ræddu ráðherrar m.a. sameiginleg viðbrögð til að vernda ungmenni frá því að vera berskjölduð fyrir hryðjuverkatengdu efni og ofbeldisfullri öfgahyggju á netinu og um nýstárlegar lausnir til að bregðast við andúð á netinu gagnvart gyðingum og múslímum.

Norrænn kvöldverðarfundur um útlendingamál

Líkt og áður hefur verið fjallað um í Vaktinni hefur orðið skýr viðhorfs- og stefnubreyting innan ESB í málefnum útlendinga frá því sem áður var, sbr. m.a. umfjöllun í Vaktinni 25. október 2024. Á meðal þess sem aðildarríkin hafa nú til umræðu sín á milli eru nýjar og nýstárlegar lausnir við stjórnun á komum fólks í óreglulegri för til ESB og við endursendingar, t.d. hugmyndir og tillögur um örugg þriðju ríki, um örugg málsmeðferðarsvæði utan ESB, um endursendingarstöðvar (e. return hubs) í öruggum þriðju ríkjum og nýja heildræna nálgun í samskiptum við þriðju ríki. Á fundi innanríkisráðherra ESB 8. desember sl. náðist m.a. samkomulag innan ráðsins um verulega endurskoðun á stefnu og regluverki sambandsins í málefnum flótta- og farandfólks, sbr. umfjöllun í Vaktinni 19. desember sl. Af þessu tilefni og að frumkvæði sænska ráðherrans Johan Forssell komu ráðherrar Norðurlandanna, sem fara með málefni útlendinga, saman til kvöldverðarfundar 4. mars sl. þar sem m.a. var rætt um hvernig efla mætti norrænt samstarf á þessu sviði enn frekar og var fundurinn einskonar framhald af fjarfundi sömu ráðherra sem haldinn var 18. febrúar sl. Á fundinum sammæltust ráðherrarnir m.a. um að halda áfram að vinna að brottvísun einstaklinga sem fengið hafa alþjóðlega vernd en síðar verið sakfelldir fyrir nauðgun. Þá var jafnframt samþykkt að vinna áfram sameiginlega að nýstárlegum lausnum á þessu sviði, þ. á m. um mögulega sameiginlega uppbyggingu norrænna endursendingarstöðva utan Evrópu (e. return hubs) eða annarra úrræða sem gagnast geta í öruggum þriðju ríkjum

Formlegur fundur innanríkisráðherra ESB

Schengen Barometer+ og sjálfviljugar heimfarir

Hinn 5. mars sl. fór fram formlegur fundur innanríkisráðherra ESB á vettvangi ráðherraráðs ESB (e. Home Affairs). Formleg dagskrá hófst með kynningu Magnus Brunner, framkvæmdastjóra innri öryggismála, öryggis landamæra og málefna flótta- og farandfólks í framkvæmdastjórn ESB, á Schengen Barometer+ sem er reglulegt yfirlit framkvæmdastjórnarinnar um stöðu mála innan Schengen-svæðisins. Yfirlitinu, sem er gefið út tvisvar á ári, er ætlað að varpa ljósi á atriði sem kunna að hafa áhrif á svæðið í heild, greina veikleika í kerfinu, auka viðbragðsgetu framkvæmdastjórnarinnar og aðildaríkjanna og efla samráð en nýtt yfirlit kom út 16. febrúar sl. Í kynningunni kom m.a. fram að ólöglegum komum til svæðisins hefði fækkað á síðasta ári enda þótt álag væri enn mikið á nokkrum sjó- og landleiðum þar sem skipulagðir glæpahópar starfa við smygl á farandfólki.

Líkt og á fyrri fundum ráðsins undanfarin misseri var þessi fundur fyrst og fremst tileinkaður málefnum flótta- og farandfólks. Á óformlegum fundi innanríkisráðherra ESB í Kýpur 22. janúar sl. var lögð sérstök áhersla á endursendingar og sjálfbæra enduraðlögun í heimaríki, sbr. umfjöllun í Vaktinni 30. janúar sl., og var þeirri umræðu framhaldið nú þar sem sérstök áhersla var á sjálfviljugar heimfarir. Um er að ræða lykilþátt til að tryggja skilvirkar endursendingar, enda eru sjálfviljugar heimfarir almennt taldar skilvirkasta, hagkvæmasta, sjálfbærasta og ekki síst mannúðlegasta leiðin til að endursenda þriðju ríkis borgara í ólöglegri dvöl frá Schengen-svæðinu. Samkvæmt umræddum Barometer+ voru 54% endursendinga frá Schengen-svæðinu á fyrstu tíu mánuðum ársins 2025 sjálfviljugar. Þorbjörg Sigríður dómsmálaráðherra greindi frá því á fundinum að Ísland hefði nýlega sett á laggirnar þrepaskipt enduraðlögunarstyrkjakerfi sem hefði reynst árangursríkt. Til þess að það virkaði sem skyldi þyrfti þó samhliða að veita ríka ráðgjöf (e. return counselling) og tryggja skýra upplýsingagjöf til einstaklinga um stöðu þeirra og réttindi og möguleika þeirra á að hljóta alþjóðlega vernd eða annars konar dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þá ætti ráðgjöfin einnig að fela í sér skýra upplýsingagjöf um þær ráðstafanir sem kunni að vera gripið til ef einstaklingurinn sinnir ekki skyldum sínum um brottför af svæðinu.

Innleiðing og samhæfing stórra upplýsingatæknikerfa

Á fundinum var samþykktur endurskoðaður vegvísir fyrir innleiðingu og samhæfingu stórra upplýsingatæknikerfa (e. interoperability) frá og með árinu 2027. Í gildandi vegvísi, sem var samþykktur á fundi sömu ráðherra 8. desember sl., sbr. umfjöllun í Vaktinni 19. sama mánaðar, átti eftir að ákveða tímalínu fyrir innleiðingu nokkurra kerfa. Með vísan til niðurstöðu stjórnarfundar eu-LISA, sem er stofnun ESB um rekstur stórra upplýsingatæknikerfa á sviði frelsis, öryggis og réttlætis, 29. janúar sl. var ákveðið að Prüm II og aðlögunartímabil fjölkennagreinisins (e. Multiple Identity Detector) myndi hefjast á öðrum ársfjórðungi 2027, og að endurskoðað upplýsingakerfi um vegabréfsáritanir (e. revised Visa Information System) yrði tekið fyrir í tveimur áföngum, annars vegar á fjórða ársfjórðungi 2028 og hins vegar á þriðja ársfjórðungi 2029, og loks að vettvangur ESB fyrir umsóknir um vegabréfsáritanir (e. EU Visa Application Platform) yrði sett á laggirnar á fyrsta ársfjórðungi 2030.

Önnur mál

Auk framangreinds ræddu ráðherrarnir m.a. stöðuna á Sýrlandi og í Íran, í kjölfar hernaðaraðgerða Bandaríkjanna og Ísraels í landinu, og áhrif þeirrar stöðu á innri öryggismál Schengen-svæðisins. Þá gerði ráðherra Eistlands grein fyrir áhyggjum af þeirri ógn sem Schengen-svæðið kynni að standa frammi fyrir af hálfu fyrrum rússneskra hermanna sem tekið hafa þátt í árásarstríði Rússlands gagnvart Úkraínu. Ráðherrarnir ræddu einnig sín á milli um ytri vídd útlendingamála í ESB (e. external dimension of migration) og hvernig ESB getur stutt mikilvæg gegnumferðarríki, einkum Líbanon og Líbíu, til að koma í veg fyrir áframhaldandi og hættulega för flótta- og farandfólks til Evrópu, og til að draga úr mansali og smygli á flótta- og farandfólki. Að lokum upplýsti framkvæmdastjórn ESB og eu-LISA um stöðu mála við innleiðingu á verndarsamkomulagi ESB sem öðlast mun gildi 12. júní nk., en fjallað hefur verið um samkomulagið í Vaktinni 28. júní 2024, 19. janúar 2024, 9. júní 2023, 2. desember 2022 og 8. júlí 2022.

Fundur dómsmálaráðherra með sendiherra Íslands í Brussel

Í lok heimsóknarinnar átti dómsmálaráðherra fund með Stefáni Hauki Jóhannessyni, sendiherra Íslands í Brussel, þar sem störf sendiráðsins á málefnasviði dómsmálaráðuneytisins og hagsmunagæsla vegna þeirra gagnvart ESB var til umræðu. Vegna aðildar Íslands að Schengen-samstarfinu hefur dómsmálaráðuneytið fullan aðgang að mótun nýrra Schengen-gerða innan ESB allt frá því tillaga er lögð fram og rædd í vinnuhópum upp í fundi sendiráðunauta, stýrinefnda og sendiherra (COREPER II) og loks á ráðherrafundum sem haldnir eru sex sinnum á ári að jafnaði. Ekkert annað ráðuneyti í Stjórnarráðinu hefur slíkan aðgang að umræðum og mótun gerða innan ESB. Auk þessara málaflokka fer dómsmálaráðuneytið einnig með ýmis önnur málefni sem náið er fylgst með af hálfu Íslands á vettvangi ESB, þ. á m. almannavarnir, persónuvernd, peningaþvætti, vopnalöggjöf og jafnréttismál og heyra sum þeirra að hluta eða öllu leyti undir EES-samningnum.

Heimsókn Samtaka atvinnulífsins

Fulltrúar Samtaka atvinnulífsins heimsóttu sendiráð Íslands í Brussel í liðinni viku. Á fundi með starfsmönnum í sendiráðinu var farið yfir þróun Evrópusamstarfsins almennt með hliðsjón af þróun alþjóðamála. Þá var fjallað um yfirstandandi endurskoðun ESB á regluverki um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir og snerist umræðan fyrst og fremst að viðskiptakerfinu fyrir flug og siglingar en þar hefur Ísland afgerandi sérstaka hagsmuni, eins og ítarlega hefur verið fjallað um í Vaktinni á umliðnum árum, sbr. nú síðast umfjöllun Vaktarinnar 1. nóvember sl. um sérstakan starfshóp Stjórnarráðsins sem skipaður hefur verið til að fylgjast með málinu sérstaklega. Í lok fundarins var rætt um áframhaldandi þátttöku Íslands í samstarfsáætlunum ESB fyrir árin 2028 – 2034 sem nú er skoðunar, sbr. umfjöllun í Vaktinni 27. febrúar sl.

Ályktun Evrópuþingsins um stækkunarstefnu ESB

Evrópuþingið samþykkti í vikunni tillögu til þingsályktunar um afstöðu þingsins til fyrirliggjandi stækkunarstefnu ESB, sbr. til hliðsjónar umfjöllun um skýrslu framkvæmdastjórnar ESB um framgang stækkunarstefnunnar í Vaktinni 7. nóvember 2025.

Í ályktun þingsins er m.a. lögð áhersla á mikilvægi stækkunar fyrir öryggi og stöðugleika í álfunni auk þess sem undirstrikað er að framgangur aðildarumsókna verði áfram að byggja á ströngu verðleikamati (e. merit-based process) og að engan afslátt sé unnt að gefa er kemur að grunngildum ESB um virðingu fyrir mannlegri reisn, frelsi, lýðræði, jafnrétti, réttarríkinu og virðingu fyrir mannréttindum.

Sjá nánar um málið í fréttatilkynningu Evrópuþingsins.

Tillaga til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að ESB

Hinn 6. mars sl. lagði utanríkisráðherra fram á Alþingi, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Samkvæmt tillögunni er lagt til að atkvæðagreiðsla fari fram laugardaginn 29. ágúst nk.

Sjá nánar um fyrirhugaða atkvæðagreiðslu á sérstökum upplýsingavef sem settur hefur verið upp á vefsvæði Stjórnarráðsins.

 

 

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].