Lánveiting til Úkraínu, orkukreppan, samræming almannatrygginga, breytingar á tollkerfi ESB o.fl. ​

Að þessu sinni er fjallað um:

• fund leiðtogaráðs ESB
• samþykkt risalánveitingar til Úkraínu
• afgreiðslu 20. pakka þvingunarráðstafana gegn Rússlandi
• orkukreppuna og ráðstafanir ESB
• samkomulag um endurskoðun reglna um samræmingu almannatrygginga innan ESB
• samkomulag um breytingar á tollalöggjöf ESB
• samkomulag um ráðstafanir til að vernda stálframleiðslu í ESB
• tillögu um nýja samstarfsáætlun um nýsköpun í varnarmálum
• leiðbeiningar um innleiðingu reglugerðar um umbúðir
• Miðjarðarhafsáætlun ESB
• árlegan samráðsfund Íslands og ESB um aukið samstarf í málefnum hafsins

Fundur leiðtogaráðs ESB

Leiðtogaráð ESB kom saman til óformlegs fundar í gær og lauk fundinum síðdegis í dag. Fundurinn var haldinn í Nikósía og Agia Napa á Kýpur en Kýpverjar fara nú eins og kunnugt er með formennsku í ráðherraráði ESB. Forsætisráðherra Ungverjalands, Viktor Orbán, mætti ekki á leiðtogafundinn í Kýpur en eins og kunnugt er beið flokkur hans lægri hlut í þingkosningunum þar í landi fyrr í þessum mánuði. Þessi úrslit hafa þegar haft mikil áhrif á gang mála innan ESB eins og t.d. afgreiðslu lánveitingar til Úkraínu sem og afgreiðslu nýrra þvingunaraðgerða gegn Rússlandi, svo sem nánar er vikið að hér að neðan í Vaktinni.

Tvö megin umræðuefni voru til umræðu á fundinum, þ.e.:

• Staða alþjóðamála og viðbrögð ESB
• Tillaga um nýja langtíma fjármálaáætlun ESB (e. Multiannual financial framework (MFF) 2028-2034)

Staða alþjóðamála og viðbrögð ESB

• Stuðningur við Úkraínu

  Á fundinum var því fagnað að loks hefði náðst að afgreiða 90 milljarða evra lánveitingu til Úkraínu. Forseti Úkraínu, Volodímír Selenskí, mætti til fundarins af þessu tilefni en áður hafði einungis verið gert ráð fyrir að hann ávarpaði fundinn í gegnum fjarfundabúnað. Sjá sérstaka umfjöllun um lánveitinguna hér að neðan í Vaktinni.

  Aðildarumsókn Úkraínu kom einnig til umræðu en í kjölfar þingkosninga í Ungverjalandi og væntanlegra stjórnarskipta þar í landi sjá margir fyrir sér að umsóknin geti fengið hraðari framgang en það á þó allt eftir að koma í ljós.

• Þvingunaraðgerðir gegn Rússlandi

  Afgreiðsla á 20. pakka þvingunarráðstafanna gegn Rússlandi var einnig rædd á fundinum, sbr. sérstaka umfjöllun um þá afgreiðslu hér að neðan í Vaktinni.

• Átökin í Mið-Austurlöndum og orkukrísan

  Rætt var um hlutverk ESB og aðildarríkja þess í viðleitni til að draga úr stigmögnun á svæðinu og stuðla að friði, og jafnframt í því að tryggja örugga skipaflutninga um Hormússund. Í þessu samhengi var einnig rætt um orkukreppuna sem átökin hafa leitt af sér og ráðstafanir og aðgerðir ESB til að bregðast við henni, sbr. til hliðsjónar sérstaka umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um orkukreppuna og ráðstafanir ESB.

• Öryggismál á Miðjarðarhafinu

  Samhliða umræðu um átökin í Mið-Austurlöndum fór fram umræða um öryggismál á Miðjarðarhafinu og á siglingaleiðinni um Súesskurðinn og um  Rauðahaf en öryggi siglinga þar er nátengt öryggi siglinga á Persaflóa og um Hormússund, sbr. til hliðsjónar sérstaka umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um Miðjarðarhafsáætlun ESB.

• Samstöðuákvæði stofnsáttmála Evrópusambandsins

Leiðtogarnir ræddu inntak 7. mgr. 42. gr. stofnsáttmála ESB sem er hluti af samstöðuákvæði sáttmálans þar sem kveðið er á um skyldu aðildarríkja til að koma til aðstoðar ef annað aðildarríki verður fyrir vopnaðri árás á yfirráðasvæði sitt. Umrætt ákvæði er svohljóðandi í íslenskri þýðingu:

„Verði aðildarríki fyrir vopnaðri árás á yfirráðasvæði sínu skal hinum aðildarríkjunum vera skylt að bjóða fram hjálp sína og aðstoð eins og þau frekast geta, í samræmi við 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þetta skal ekki hafa áhrif á sérstakt eðli stefnu tiltekinna aðildarríkja í öryggis- og varnarmálum.

Skuldbindingar og samstarf á þessu sviði skulu vera í samræmi við skuldbindingar gagnvart Atlantshafsbandalaginu, sem verður áfram grundvöllur sameiginlegra varna þeirra ríkja sem eru aðilar að því og vettvangur framkvæmdar á þeim vörnum.“

Þetta ákvæði hefur iðulega verið borið saman við 5. gr. Atlantshafssáttmálans sem kveður á um skyldu NATO-ríkja til að koma hvort öðru til varna ef á þau er ráðist. Eigi að síður hefur raunverulegt inntak ákvæðisins og þeirra skuldbindinga sem í því felast ekki verið fyllilega ljóst. Hefur að undanförnu verið vaxandi ákall um frekari skýringar á ákvæðinu og hvaða stuðningsskuldbindingar það feli í raun í sér. Kýpur hefur sérstaklega kallað eftir að viðbragðsáætlanir um útfærslu ákvæðisins verði mótaðar komi til þess að ákvæðið verði virkjað, enda ekki aðildarríki NATO og hefur orðið fyrir nýlegum dróna árásum. Þetta er í fyrsta sinn sem ákvæðið er rætt meðal leiðtoga ESB, en það hefur einu sinni verið virkjað og var það í þágu Frakklands í kjölfar hryðjuverka þar árið 2015.

Tillaga um nýja langtíma fjármálaáætlun ESB

Framgangur tillögu að nýrri langtíma fjármálaáætlun ESB (e. Multiannual financial framework (MFF) for 2028-2034) sem nú er til meðferðar á Evrópuþinginu og ráðherraráði ESB kom til umræðu á fundinum. Evrópuþingið samþykkti afstöðu til málsins fyrir komandi þríhliða viðræður 15. mars sl. Var sérstaklega rætt um möguleikana á því að innleiða fleiri nýja sjálfstæða tekjustofna fyrir ESB, en umræða um slíkt hefur jafnan verið viðkvæm og erfið og skoðanir skiptar. Hefur Þýskaland til dæmis löngum skipað sér í fremstu röð þeirra ríkja sem hafa mælt gegn slíkum breytingum. Þá ræddu leiðtogarnir jafnframt um leiðir til að tryggja að ný fjármálaáætlun þjóni sem best langtímamarkmiðum ESB um aukna samkeppnishæfni. Sjá umfjöllun í Vaktinni 25. júlí 2025 um tillögu að nýrri langtíma fjármálaáætlun, sbr. einnig umfjöllun Vaktarinnar 21. nóvember sl. um EES/EFTA-álit um tillögurnar.

Antonio Costa, forseti leiðtogaráðsins, Volodímír Selenskí forseti Úkraínu og Ursula von er Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB

Risalánveiting til Úkraínu samþykkt

Á fundi sendiherra aðildarríkja ESB (e. Coreper II) sl. miðvikudag náðist loks full samstaða á meðal aðildarríkjanna um afgreiðslu 90 milljarða evra lánveitingar til Úkraínu. Formleg ákvörðun þar að lútandi lá svo fyrir í gær að undangenginni skriflegri málsmeðferð, og fékk sú afgreiðsla sömuleiðis blessun á fundi leiðtoga aðildarríkja ESB, sbr. umfjöllun hér að framan um fund leiðtogaráðsins.

Eins og kunnugt er þá náðist pólitísk samstaða um lánveitinguna á fundi leiðtogaráðs ESB í desember sl., sbr. umfjöllun Vaktarinnar 19. desember sl. Þrátt fyrir það ákvað Ungverjaland, undir forystu Victor Orbán forsætisráðherra landsins, að víkja frá því samkomulagi, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 27. febrúar sl. um þau sinnaskipti og ástæður þeirra. Fyrir liggur að ósigur Orbáns og flokks hans gegn Péter Magyar og flokki hans Tisza í nýafstöðnum þingkosningum í Ungverjalandi, og breytt afstaða til málsins í framhaldinu, hafi fleytt málinu áfram enda þótt Orbán hafi formlega enn ekki látið af embætti sem og jafnframt sú staðreynd að nú ku rússnesk olía á ný renna um Druzhba-olíuleiðsluna sem liggur um Úkraínu til Ungverjalands og Slóvakíu.

Ljóst má vera að afgreiðsla lánsins nú léttir gríðarlega á þeirri þrúgandi óvissu sem Úkraína hefur staðið frammi fyrir á undanförnum mánuðum varðandi fjármögnun varnarbaráttunnar gegn árásarstríði Rússlands þar sem áframhaldandi stuðningur ESB og umrædd lánveiting er afgerandi þáttur.

Sjá nánar um lánveitinguna og útfærslu hennar í fréttatilkynningu ráðherraráðs ESB.

Magyar og Orbán

20. pakki þvingunarráðstafana gegn Rússlandi afgreiddur

Samhliða framangreindri afgreiðslu á lánveitingu til Úkraínu var 20. pakki þvingunarráðstafana gegn Rússlandi afgreiddur, einnig að undangenginni skriflegri málsmeðferð, en líkt og fjallað var um í Vaktinni 27. febrúar sl. þá var afgreiðsla málsins stöðvuð af hálfu Ungverjaland af svipuðum ástæðum og lánveitingin.

Sjá nánar um efni þvingunarráðstafana í fréttatilkynningu ráðherraráðs ESB.

Orkukreppan og ráðstafanir ESB

Framkvæmdastjórn ESB sendi í vikunni frá sér orðsendingu um ráðstafanir til að bregðast við orkukreppunni. Orðsendingin felur í sér tillögu að aðgerðaramma (e. AccelerateEU) sem ætlað er að bregðast við vaxandi orkukostnaði og draga úr varnarleysi gagnvart óstöðugum alþjóðlegum mörkuðum fyrir jarðefnaeldsneyti.

Tillögurnar miða annars vegar að tafarlausum aðgerðum til að vernda heimili og atvinnulíf og hins vegar að kerfislægum umbótum sem styrkja orkusjálfstæði ESB til lengri tíma.

Aukin ólga á alþjóðavettvangi, einkum vegna átakanna í Íran, hefur haft veruleg áhrif á orkuverð. ESB hefur nú þegar, eða frá mars sl., þurft að verja um 24 milljörðum evra aukalega til að fjármagna innflutning á jarðefnaeldsneyti, enda þótt magnið sé óbreytt. Þetta undirstrikar, að mati framkvæmdastjórnar ESB, að hraðari orkuskipti og aukin rafvæðing eru ekki einungis loftslagsmál heldur einnig efnahagslegt og öryggispólitískt forgangsmál.

Ein meginstoð aðgerðarammans er aukin samhæfing og neyðarráðstafanir. Framkvæmdastjórnin hyggst tryggja nánari samvinnu um áfyllingu gasforðabúra aðildarríkjanna, mögulega notkun á neyðarbirgðum, og samræmingu neyðarráðstafana aðildaríkja ESB. Þá verður sett á fót sérstök eldsneytisathugunarstöð sem mun fylgjast með framleiðslu, innflutningi, útflutningi og birgðastöðu innan ESB, með það að markmiði að greina skort snemma og bregðast markvisst við honum.

Áhersla er jafnframt lögð á tímabundnar og markvissar aðgerðir til að milda áhrif verðhækkana á heimili og fyrirtæki. Þar má nefna tekjutengdan stuðning, orkustyrki, félagslegt leigukerfi og lækkun gjalda á raforku fyrir viðkvæma hópa.

Til lengri tíma litið felur aðgerðarammi í sér áform um hraðari orkuskipti, aukna áherslu á innlenda, hreina orku, rafvæðingu og uppbyggingu orkukerfa. Með því að draga úr innflutningi á olíu og gasi og hraða innleiðingu endurnýjanlegrar orku er markmiðið að auka seiglu evrópska orkukerfisins og gera aðildarríkin betur í stakk búin til að mæta framtíðaráskorunum.

Ursula von der Leyen (VdL), forseti framkvæmdastjórar ESB, lagði áherslu á að ákvarðanir nú myndu móta getu ESB til að takast á við áskoranir framtíðarinnar og ráða úrslitum um getuna til að veita íbúum og fyrirtækjum í ESB bæði tímabundnar lausnir sem og skapa traustan grunn að auknu orkuöryggi og orkusjálfstæði til framtíðar.

Orðsending framkvæmdastjórnarinnar um aðgerðarammann var m.a. sett fram í kjölfar óformlegs fundar orkuráðherra ESB 31. mars sl. þar sem fjallað var um áhrif átakanna í Miðausturlöndum á orkumarkaði og þörfina á samræmdum viðbrögðum sambandsins.

Margir höfðu gert ráð fyrir að í aðgerðapakkanum nú yrðu kynntar skammtímaaðgerðir sem tengjast ETS-kerfinu enda hafði VdL boðað slíkt, sbr. umfjöllun í Vaktinni 27. mars sl. Af því varð þó ekki og herma fréttir að enn hafi ekki náðst nægilega samstaða um slíkt á meðal aðildarríkjanna. Verður að telja líklegast nú að slíkar mögulegar aðgerðir verði ekki kynntar fyrr en tillögur framkvæmdastjórnarinnar að heildarendurskoðun kerfisins líta dagsins ljós en áætlað er að það verði í júlí nk., líklegast 7. júlí.

Til marks um alvarleika orkukreppunnar sem nú er komin upp lét Fatih Birol, framkvæmdastjóri Alþjóðaorkumálastofnunarinnar, hafa það eftir sér í vikunni að kreppan væri sú mesta sem heimsbyggðin hefði staðið frammi fyrir í sögunni. 

Fatih Birol, framkvæmdastjóri Alþjóðaorkumálastofnunarinnar - EPA – CLEMENS BILAN

Samkomulag um endurskoðun reglna um samræmingu almannatrygginga innan ESB

Evrópuþingið og ráðherraráð ESB náðu á miðvikudagkvöld samkomulagi (e. provisional agreement) um heildstæða endurskoðun reglna ESB um samræmingu almannatryggingakerfa aðildarríkjanna. Greint var frá þessu í fréttatilkynningu frá ráðherraráðinu. Endurskoðunin nær til fólks sem býr, starfar eða hefur atvinnu yfir landamæri innan sambandsins og miðar að því að gera reglurnar skýrari, sanngjarnari og auðveldari í framkvæmd. Jafnframt er lögð áhersla á að styrkja réttindi farandverkamanna og styðja við frjálsa för vinnuafls, sem er ein af grundvallarstoðum ESB og EES samningsins.

Samkomulagið tekur til fimm lykilsviða, þ.e.:

• atvinnuleysisbóta, þar á meðal til flutnings og sameiningar bótaréttinda milli ríkja,
• langtímaumönnunar með skýrari reglum um hvaða ríki ber ábyrgð,
• fjölskyldubóta til að koma í veg fyrir tvígreiðslur eða réttindamissi,
• aðgangs einstaklinga sem eru efnahagslega óvirkir að félagslegum bótum,
• og reglna um hvaða löggjöf skuli gilda um starfsmenn sem eru tímabundið sendir til starfa í öðru aðildarríki eða starfa í fleiri en einu ríki.

Í endurskoðuninni er lögð rík áhersla á bætt samstarf milli aðildarríkjanna. Þar á meðal eru aukin rafræn upplýsingaskipti, einkum í gegnum rafræna upplýsingakerfið um almannatryggingar (EESSI), ásamt skýrari tilkynningakerfum, sbr. til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 15. september 2023 um stafræna samræmingu almannatryggingakerfa í Evrópu. Markmiðið er að tryggja að launafólk njóti í reynd félagslegs öryggis, auðvelda atvinnurekendum aðgang að upplýsingum og sporna gegn misnotkun, meðal annars tengdum svokölluðum skúffufyrirtækjum og félagslegum undirboðum. Jafnframt er leitast við að tryggja sanngjarnari skiptingu fjárhagslegrar ábyrgðar milli ríkja.

Tillaga framkvæmdastjórnar ESB um endurskoðun reglnanna var upphaflega lögð fram árið 2016, og hafa viðræður um málið því staðið yfir í nær áratug.

Samningaviðræðurnar hafa endurspeglað ágreining milli aðildarríkja um jafnvægið milli frjálsrar farar vinnuafls og samspil velferðarkerfa aðildarríkjanna í slíkum tilvikum. Að mati ráðherraráðsins og Evrópuþingsins veitir samkomulagið loks nauðsynlegan skýrleika fyrir borgara sem starfa og búa þvert á landamæri.

Í fréttatilkynningu frá Evrópuþinginu er haft eftir framsögumanni málsins að endurskoðunin sé löngu tímabær og muni færa milljónum farandverkamanna skýrari og fyrirsjáanlegri reglur um félagsleg réttindi sín, einkum hvað varðar atvinnuleysisbætur, fjölskyldubætur og langtímaumönnun. Jafnframt verði samstarf aðildarríkjanna styrkt til að draga úr misnotkun og tryggja sanngjarnt og skilvirkt regluverk samhliða frjálsri för vinnuafls.

Rétt er að taka fram að tilgangur breytinganna er ekki að breyta reglum aðildarríkjanna um almannatryggingar, enda eru slíkar reglur á forræði aðildarríkjanna sjálfra, heldur er reglunum ætlað að skera betur úr um hvaða reglur skuli gilda í hverju tilviki og samræma bótagreiðslur þegar um er að ræða fólk í frjálsri för.

Málið gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Þess má geta að bráðabirgðasamkomulag um málið náðist einnig í desember 2021 en þá var málið fellt í ráðherraráðinu og fékk því ekki formlega staðfestingu.

Talið er að nú séu auknar líkur á að endanlegri niðurstöðu verði náð.

Samkomulag um umfangsmiklar breytingar á tollalöggjöf ESB

Hinn 26. mars sl. náðist samkomulag milli Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB um gagngera endurskoðun á regluverki sambandsins um tollamál. Markmið breytinganna er að tollkerfið geti mætt áskorunum nútímans, s.s. gríðarlegri aukningu í vöruflutningum yfir landamæri, einkum vegna netverslunar. Fjallað var um tillögur framkvæmdastjórnarinnar að endurskoðuninni í Vaktinni 9. júní 2023.

Markmið breytinganna er að auðvelda alþjóðaviðskipti, gera innheimtu tolla skilvirkari og herða eftirlit með vörum sem uppfylla ekki reglur og staðla ESB.

Helstu breytingar:

• Sett verður á fót ný miðlæg stofnun um tollamál – Tollstofnun ESB (e. EU customs agency).

• Nýr tollagagnagrunnur verður settur á laggirnar (e. Customs data hub).

• Sérstök einfölduð tollmeðhöndlun vara sem koma frá trúverðugustu söluaðilunum (e. trust and check traders) verður komið á.
• Nýtt afgreiðslugjald verður tekið upp fyrir verðlitlar sendingar.

Tollstofnun ESB

Komið verður á fót nýrri tollstofnun ESB sem mun hafa umsjón með tollagagnagrunninum og styðja tolleftirlit í aðildarríkjunum. Stofnunin mun aðstoða við að skilgreina forgangsatriði í tolleftirliti og áhættuþætti. Hún mun jafnframt samræma áfallastjórnun í ESB er kemur að tollamálum. Samkomulag náðist milli þingsins og ráðsins 25. mars sl. um að stofnunin yrði staðsett í Lille í Frakklandi.

Tollagagnagrunnur ESB

Tollagagnagrunnur ESB verður miðlægur grunnur og gátt fyrir inn- og útflytjendur til að eiga samskipti við tollyfirvöld í ESB. Í gagnagrunninn verður tollgögnum safnað og þau greind til að tryggja hnökralaust flæði vara inn og út úr ESB. Tollagagnagrunnurinn verður m.a. nýttur til að undirbyggja áhættumat tollastofnunarinnar.

Með tilkomu tollagagnagrunnsins munu inn- og útflytjendur í ESB aðeins þurfa að skila tollupplýsingum einu sinni í gegnum sameiginlega gátt, í stað þess að skila þeim til allt að 27 aðskildra tollyfirvalda í aðildarríkjunum. Unnt verður að skrá sömu upplýsingar fyrir margar sendingar í senn, sem sparar tíma og kostnað. Gagnagrunnurinn mun veita tollyfirvöldum heildaryfirsýn yfir birgðakeðjur innfluttra vara og gefa aðgang að rauntímagögnum. Þannig geta yfirvöld brugðist við áhættu hraðar og með samræmdum og skilvirkum hætti.

Gagnagrunnurinn verður fyrst virkur fyrir netverslun 1. júlí 2028 en allur innflutningur á vörum inn á tollsvæðið mun falla undir kerfið frá 1. mars 2034

Sérstök tollmeðferð fyrir ákveðna söluaðila

Í nýrri löggjöf munu fyrirtæki sem uppfylla ströngustu viðmið um gagnsæi verða sett í sérstakan flokk trúverðugra fyrirtækja (e. trust and check traders). Með því fyrirkomulagi munu fyrirtæki sem veita ítarlegar upplýsingar um flutning varanna og innihald, auk annarra skilyrða, lúta einfaldari eftirlitskröfum. Áreiðanlegustu fyrirtækin munu geta dreift vörum sínum innan ESB án nokkurrar virkrar íhlutunar tollyfirvalda.

Viðbrögð við auknum fjölda smásendinga

Til að mæta auknum kostnaði við eftirlit með sívaxandi fjölda smásendinga sem berast til ESB með netverslun, verður sett á nýtt meðhöndlunargjald á smásendingar í fjarsölu (e. distance selling). Fjallað var um ákvörðun ESB um álagningu tolla á verðlitlar pakkasendingar í Vaktinni 19. desember sl.

Reglum um netviðskipti verður breytt þannig að söluaðilar varanna munu verða skilgreindir innflytjendur varanna og bera ábyrgð á því að allar tollaskyldur og greiðslur séu uppfylltar. Í gildandi regluverki ber kaupandinn eða endanlegur neytandi þá ábyrgð.

Næstu skref

Þegar vinnu við lokafrágang samkomulagsins lýkur munu Evrópuþingið og ráðið samþykkja það með formlegum hætti. Nýja tollalöggjöfin mun taka gildi að 12 mánuðum liðnum frá birtingu hennar í Stjórnartíðindum ESB.

Mikilvægi fyrir Ísland

Þó að Ísland sé ekki hluti af tollabandalagi ESB þá veitir EES-samningurinn Íslandi aðild að innri markaði sambandsins. Ýmsar breytingar sem ekki varða EES-samninginn með beinum hætti geta því haft áhrif á réttindi og skyldur sem varða aðildarríki samningsins. Samræming í áhættueftirlit við tollskoðun og gagnasöfnun í tengslum við innflutning, sem til stendur að koma á fót með tollagagnagrunninum, geta haft áhrif á viðskipti milli Íslands og annarra ríkja ESB.

Samkomulag um ráðstafanir til að vernda stálframleiðslu í ESB

Hinn 13. apríl sl. náðist samkomulag í þríhliða viðræðum milli Evrópuþingsins, ráðherraráðs ESB og framkvæmdastjórnar ESB um efni tillögu framkvæmdastjórnarinnar að ráðstöfunum til að vernda stálframleiðslu í ESB en fjallað var um tillöguna í Vaktinni 10. október sl.

Með nýrri reglugerð verður kynntur til sögunnar rammi til að vernda stálframleiðendur innan ESB gegn alþjóðlegri umframframleiðslu og afvegaviðskiptum (e. trade diversions). Gætt verður að því að ráðstafanirnar standist alþjóðlegar viðskiptaskuldbindingar ESB og að þær séu nægilega sveigjanlegar fyrir fyrirtæki, þ.m.t. í tengdum geirum.

Reglugerðin kemur í stað gildandi verndarráðstafana ESB sem settar voru á í október 2019 og renna munu út þann 30. júní nk. Verndarráðstafanirnar voru fyrst settar á til bráðabirgða í júlí 2018 og voru EES/EFTA-ríkin, Ísland, Noregur og Liechtenstein þá undanþegin verndarráðstöfunum. Gert er ráð fyrir að hið sama gildi nú þ.e. EES/EFTA-ríkin verði undanskilin verndarráðstöfunum á grundvelli  EES-samningsins og þátttöku ríkjanna á innri markaðinum.

Með samkomulaginu er meginþáttum gildandi verndarráðstafana viðhaldið en reglugerðin kemur á fót endurskoðuðu kerfi fyrir innflutningskvóta sem ráðgert er að taki betur á alþjóðlegri umframframleiðslu í stálframleiðslu, þ.m.t. með lækkun á innflutningskvóta fyrir stál um 47% og hækkun tolla um 50% á innflutning umfram kvóta. Þessum ráðstöfunum er ætlað að draga úr óhóflegum innflutningi ásamt því að tryggja stýrðan markaðsaðgang fyrir hefðbundna birgja.   

Samkomulagið skýrir einnig þætti sem tengjast kvótastjórnun og úthlutun milli útflutningslanda. Þannig er kveðið á um að á fyrsta ári gildistöku megi flytja ónotaðan innflutningskvóta milli ársfjórðunga fyrir alla vöruflokka til að tryggja sveigjanleika og styðja við aðfangakeðjur.

Á öðru ári verndarráðstafananna mun framkvæmdastjórnin ákvarða hvort heimila skuli flutning tollkvóta milli ársfjórðunga fyrir tiltekna vöruflokka á grundvelli viðmiða á borð við innflutningsþrýsting, nýtingarhlutfall kvóta og framboð fyrir eftirvinnslugreinar og er markmiðið að hindra markaðsröskun ásamt því að tryggja nægt framboð.

Til að koma í veg fyrir sniðgöngu kynnir reglugerðin til sögunnar svonefnda „bræða og hella“ meginreglu (e. melt and pour). Þetta þýðir að litið er til upprunalands þar sem stálið var upphaflega brætt og mótað í fast form og er viðmiðið einn af þeim þáttum sem liggja til grundvallar kvótaúthlutun til þriðju ríkja. Með þessu er ætlunin að takast á við alþjóðlega offramleiðslu en tryggja í leiðinni að reglugerðin samræmist alþjóðlegum skuldbindingum ESB og reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, þ. á m. upprunareglum.

Reglugerðin mun ná til svipaðra vöruflokka og eldri reglur. Innan sex mánaða mun framkvæmdastjórnin hins vegar meta hvort tilefni sé til að víkka út gildissviðið svo það nái til fleiri stálvara á borð við rör og pípur, ákveðnar vírtegundir og tangir. Framkvæmdastjórnin mun eftir atvikum leggja fram löggjafartillögur þar um.

Innan árs mun framkvæmdastjórnin meta með hliðsjón af markaðsþróun og mögulegrar sniðgöngu hvort frekari aðlögunar sé þörf, einkum er varðar vörur sem gerðar eru úr eða innihalda verulegt magn af stáli. Eftir það mun endurskoðunin fara fram á tveggja ára fresti.

Í reglugerðinni er einnig að finna ákvæði um eftirlit, skýrslugerð og endurskoðanir til að tryggja virkni ráðstafananna og að þær séu í réttu hlutfalli við markmið reglugerðarinnar. Framkvæmdastjórnin mun svo meta árangur ráðstafananna reglulega og leggja til breytingar ef þörf krefur til að mæta markaðsþróun eða breyttum aðstæðum.

Í sameiginlegri yfirlýsingu Evrópuþingsins, ráðherraráðs ESB og framkvæmdastjórnarinnar sem fylgir reglugerðinni er auk framangreinds lögð áhersla á að draga úr efnahagslegu hæði gagnvart Rússlandi og auka fjölbreytni í stálinnflutningi með það fyrir augum að fasa út allan innflutning frá Rússlandi.

Reglugerðin gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag en gert er ráð fyrir að reglugerðin taki gildi 1. júlí nk.

Tillaga um nýja samstarfsáætlun um lipra og hraða nýsköpun í varnarmálum

Hinn 25. mars sl. kynnti framkvæmdastjórn ESB tillögu að reglugerð um nýja samstarfsáætlun um nýsköpun í varnarmálum (e. Programme for agile and rapid defence innovation (AGILE))

Tillagan byggir á víðtækri stefnumörkun ESB á sviði öryggis- og varnarmála sem sambandið hefur ráðist á síðustu árum, sbr. stefnumörkun á sviði varnarmála frá 5. mars 2024, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 15. mars 2024, sbr. einnig umfjöllun Vaktarinnar 14. febrúar 2025, um þróun og stöðu varnarsamstarfs á vettvangi ESB, sbr. jafnframt hvítbók ESB um varnarmál og endurvopnunaráætlun ESB, sbr. umfjöllun um hvítbókina í Vaktinni 21. mars 2025, sbr. loks einnig nýjan vegvísi um uppbyggingu varnarviðbúnaðar í ESB til ársins 2030, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 24. október sl.

Sjá nánar um tillöguna í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar.

Leiðbeiningar um innleiðingu reglugerðar um umbúðir

Hinn 30. mars sl. birti framkvæmdastjórn ESB leiðbeiningar um innleiðingu reglugerðar um umbúðir og umbúðarúrgang. Markmið leiðbeininganna er að auðvelda samræmda framkvæmd reglugerðarinnar í öllum aðildarríkjum ESB og einfalda fyrirtækjum og stjórnvöldum að uppfylla nýjar kröfur.

Fjallað var um tillögu að reglugerðinni í Vaktinni 2. desember 2022 og þegar samkomulag um efni hennar náðist á vettvangi stofnana ESB í Vaktinni 15. mars 2024.

Reglugerðin tók gildi 11. febrúar 2025 og miðar að því að takast á við vaxandi umhverfisáskoranir vegna umbúðaúrgangs, samræma regluverk fyrir fyrirtæki á innri markaði og skapa ný tækifæri fyrir atvinnugreinar sem starfa á sviði endurvinnslu og sjálfbærra umbúðalausna. Meðal lykilaðgerða reglugerðarinnar eru ákvæði um að umbúðir verði endurvinnanlegar fyrir árið 2030, og um lágmarkshlutfall endurunnins efnis sem og aðgerðir til að draga úr óhóflegri notkun umbúða.

Umbúðaúrgangur er vaxandi áskorun og gögn sýna að árið 2023 hafi að meðaltali 178 kg af umbúðaúrgangi fallið á hvern íbúa í ESB. Án frekari aðgerða er talið að heildarmagn umbúðaúrgangs geti aukist um 19% árið 2030 miðað við árið 2018 og að plastúrgangur geti aukist um allt að 46% á sama tímabili.

Leiðbeiningarnar miða að því að skýra ákvæði reglugerðarinnar þar sem þörf er á frekari túlkun, auk þess að bregðast við þeim spurningum og óskum um nánari útskýringar sem haghafar hafa sett fram. Þar er m.a. skýrt hvenær fyrirtæki telst framleiðandi samkvæmt reglugerðinni og hvaða vörur teljast til umbúða í skilningi hennar.

Í leiðbeiningunum er fjallað um takmarkanir á einnota umbúðum, framkvæmd banns við PFAS‑efnum í umbúðum sem komast í snertingu við matvæli, beitingu markmiða um endurnotkun, framlengda ábyrgð framleiðenda og skyldu til að koma á skilagjalds‑ og skilakerfum.

Samhliða leiðbeiningunum birti framkvæmdastjórnin spurningar og svör sem taka á fjölbreyttum, hagnýtum álitaefnum sem hafa komið upp frá því reglugerðin tók gildi. Fyrirhugað er að uppfæra spurningaskjalið eftir þörfum.

Unnið er að nokkrum afleiddum gerðum, m.a. um samræmd skráningar‑ og skýrsluform fyrir framlengda framleiðendaábyrgð, merkingar til auðveldari flokkun úrgangs, hlutfall endurunnins efnis í plastumbúðum og viðmið um endurvinnanleika, í nánu samstarfi við haghafa.

Miðjarðarhafsáætlun ESB

Framkvæmdastjórn ESB birti hinn 17. apríl sl. aðgerðaáætlun um framkvæmd stefnu ESB í málefnum er snúa að Miðjarðarhafinu og sameiginlegum hagsmunum ESB og aðildarríkja þess sem liggja að hafinu og annarra ríkja í Norður-Afríku og Austurlöndum nær sem jafnframt eiga land að hafinu.

Aðgerðaáætluninn byggir á Miðjarðarhafsáætlun ESB (e. Pact for the Mediterranean) sem framkvæmdastjórnin kynnti í október sl. í formi orðsendingar til Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB.

Sjá nánar um Miðjarðarhafsáætlun ESB á sérstakri vefsíðu framkvæmdastjórnarinnar.

Árlegur samráðsfundur Íslands og ESB um aukið samstarf í málefnum hafsins

Hanna Katrín Friðriksson, atvinnuvegaráðherra, og Costas Kadis, sjávarútvegsstjóri ESB, sátu árlegan samráðsfund ásamt sendinefndum Íslands og ESB í Reykjavík þann 17. apríl sl.

Málefni hafsins voru í brennidepli á fundinum sem haldinn var með það að markmiði að efla og víkka samstarf Íslands og ESB á málefnasviðinu. Fundurinn var haldinn í samræmi við viljayfirlýsingu sem aðilar undurrituðu í júlí sl. þar sem kveðið er á um aukið og víðtækara samráð og samstarf um ýmis málefni tengd hafinu. Meðal umræðuefna sem rædd voru á fundinum nú má nefna orkuskipti í sjávarútvegi og fiskeldi, vernd líffræðilegs fjölbreytileika, samstarf í málefnum norðurslóða, sjálfbærar fiskveiðar og vísindarannsóknir.

Fjallað var um undirritun framangreindrar viljayfirlýsingarinnar í Vaktinni hinn 25. júlí sl.

Sjá nánar um fundinn í fréttatilkynningu atvinnuvegaráðuneytis og utanríkisráðuneytis.

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].