Fjölmiðlafrelsi: Ísland fer upp um 5 sæti milli ára

Ísland færist upp um fimm sæti milli ára, úr 17. sæti í það 12, á lista Blaðamanna án landamæra (RSF) yfir stöðu fjölmiðlafrelsis í heiminum. Listinn byggir á árlegri skýrslu samtakanna um stöðu fjölmiðlafrelsis í 180 ríkjum og er eitt helsta alþjóðlega viðmiðið um aðstæður blaðamanna og fjölmiðla á heimsvísu.

Nýjasta skýrsla RSF bendir þó til þess að staða fjölmiðlafrelsis fari almennt versnandi í heiminum, þar sem aukinn pólitískur þrýstingur og efnahagslegar áskoranir grafa undan sjálfstæði fjölmiðla víða um heim. Í fyrsta sinn í 25 ára sögu vísitölunnar fellur nú meira en helmingur ríkja heims í flokkana „erfið staða“ eða „mjög alvarleg staða“ hvað varðar fjölmiðlafrelsi og hefur meðaleinkun á heimsvísu aldrei verið lægri. Nýleg greining UNESCO sem lesa má hér neðst i fréttinni tekur í sama streng og lýsir auknu einræði ríkja og sjálfritskoðun blaðamanna.

„Það er mikilvægt að Ísland sé á uppleið ekki síst með tilliti til aðstæðna í heiminum þar sem fjölmiðlar eiga undir höggi að sækja. Markmið okkar er skýrt – að standa jafnfætis Norðurlöndunum sem raða sér í efsta lag listans þar sem fjölmiðlafrelsi er flokkað sem gott. Hækkun Íslands endurspeglar jákvæða þróun í starfsumhverfi fjölmiðla og það er von mín að samhliða því sem fleiri aðgerðir stjórnvalda í þágu fjölmiðla komi til framkvæmda að fjölmiðlaumhverfið styrkist enn frekar í þágu okkar allra,“ segir Logi Einarsson menningar,- nýsköpunar- og háskólaráðherra.

Hann segir að þó niðurstaðan sé jákvæð fyrir Ísland sé heildarniðurstaða skýrslunnar áhyggjuefni og nefnir Bandaríkin sem dæmi en þau falla um sjö sæti niður í sæti 64 milli ára. Gríðarstórar fjölmiðlaeyðimerkur og afskipti yfirvalda af fjölmiðlum eru þar stór áhrifaþáttur samkvæmt skýrslunni.

Fjölmiðlafrelsi

Fjölmiðlafrelsi er skilgreint af samtökunum sem „geta blaðamanna til að velja, framleiða og dreifa fréttum í þágu almannahagsmuna án pólitískra, efnahagslegra, samfélagslegra eða lagalegra afskipta og án þess að líkamlegu og andlegu öryggi þeirra sé ógnað.“

Staða fjölmiðlafrelsis er metin á fimm mælikvörðum: stjórnmálalegum, efnahagslegum, samfélagslegum, lagalegu umhverfi og öryggi blaðamanna.

Fjölmiðlafrelsi á Íslandi er í dag flokkað sem „viðunandi“ en mælist „gott“ hjá hinum Norðurlandaþjóðunum. Norðmenn hafa setið á toppnum frá árinu 2017 en Holland er nú í öðru sæti, Eistland í því þriðja og því næst Danmörk, Svíþjóð og Finnland. Írland er sjötta og síðasta ríkið sem fær flokkunina „gott.“

Mynd: BÍ.is

Fjölmiðlafrelsi á Ísland

Lagalegt umhverfi
Mestabreytingin á milli ára hjá Íslandi er í flokknum „lagalegt umhverfi,“þar sem Ísland ferupp um 11 sæti og er nú í 14. sæti. Þar er sérstaklega nefnt að þótt lagalega umhverfið tryggi fjölmiðlafrelsi og aðgengi að upplýsingum skorti upp á framkvæmd þeirra laga. Í skýrslunni eru nefndar aðgangshindranir á svæðum náttúruhamfara árið 2023 og er þar vísað til eldgosanna við Grindavík. Blaðamannafélag Íslands hefur síðan þá gert samkomulag við lögregluembættið um aðgengi blaðamanna að hamfarasvæðum.

Stjórnmálalegt umhverfi
Ísland hefur færst upp um fjögur sæti á stjórnmálalegum mælikvarða og er þar nú í 11. sæti. Þar er meðal annars lagt mat á stuðning stjórnmálafólks í garð blaðamanna og hve mikla virðingu þeir bera fyrir sjálfstæði fjölmiðla og aðhaldshlutverki þeirra. Í skýrslunni er tekið fram að með lögum og innri reglum er almennt tryggt að helstu fjölmiðlar á Íslandi starfi sjálfstætt. Aftur á móti er bent á að blaðamenn á staðbundnum miðlum geti verið útsettari fyrir áhrifum frá yfirvöldum og atvinnulífi ásínu heimasvæði. Þá hefur starf blaðamanna á undanförnum árum sætt gagnrýni á Alþingi, sem talið er geta falið í sér pólitískan þrýsting.

Rekstrarumhverfið er það sem dregur Ísland mest niður þótt talið sé að það sé á uppleið í kjölfar aðgerðaáætlunar stjórnvalda í málefnum fjölmiðla sem kynnt var í árslok. Ísland færist upp um tvö sæti á þeim mælikvarða og er nú í 19. sæti.

Öryggi blaðamanna
Ísland fer niður um eitt sætti í öryggi blaðamanna úr 9 í sæti 8 en þó er það hæsta sætið sem Ísland nær. Blaðamenn eru nokkuð öruggir gagnvart líkamlegu ofbeldi en verða fyrir stafrænu ofbeldi, sérstaklega konur, að því er fram kemur í skýrslunni.

Samfélagslegur mælikvarði
Ísland færist upp um þrjú sæti á samfélagslegum mælikvarða og er þar í 13. sæti. Tekið er fram að fjölmiðlar njóti almennt töluverðs trausts meðal almennings en sjálfstæði blaðamanna standi ógn af einsleitu eignarhaldi fjölmiðla sem veki upp spurningar um hagsmunaárekstra.

Sjá nánar skýrsluna og um aðferðafræðina hér.

UNESCO greinir stöðuna

Staða tjáningarfrelsis og fjölmiðla í heiminum var til umfjöllunar á upplýsinga- og fræðslufundi sem menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið og utanríkisráðuneytið stóðu í sameiningu að í gær. Þar kynnti Guilherme Canela, forstöðumaður sviðs stafrænna málefna og stefnumótunar hjá UNESCO nýlega greiningu UNESCO á stöðu tjáningar- og fjölmiðlafrelsis í heiminum. 

Í greiningunni sem nær yfir fjögurra ára tímabil er farið yfir stöðu fjölmiðla og tjáningarfrelsis í heiminum, fjallað um nauðsyn öflugra, ritstýrðra fjölmiðla fyrir lýðræði. Fjallað er um áhrif gervigreindar og þær áskoranir sem blasa við blaðamönnum og fjölmiðlum um allan heim.  

Greiningin dregur fram að tjáningarfrelsi í heiminum hafi fallið um 10 prósent frá árinu 2012 samkvæmt sérstökum alþjóðlegum mælikvarða. Í fyrsta sinn í 20 ár eru nú fleiri einræðisríki en lýðræðisríki í heiminum. Þá er vakin athygli á því að sjálfsritskoðun meðal fjölmiðlafólks hafi aukist um 63% síðan 2012.