Frumvörp samþykkt: Sjóðir sameinaðir og háskólasamstæða verður til

Tvö frumvörp menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra voru samþykkt á Alþingi í dag. Annars vegar er um að ræða frumvarp til laga um opinberan stuðning við vísindi og nýsköpun og hins vegar um breytingu á lögum um opinbera háskóla, sem felur í sér tilkomu háskólasamstæðna.

„Bæði frumvörpin marka tímamót eftir mikla vinnu og samráð. Hér er um að ræða stór skref í átt að öflugra þekkingarsamfélagi á Íslandi og verðmætasköpun til framtíðar á forsendum hugvitsins. Við erum einbeitt í að efla rannsóknir, nýsköpun og háskólastarf á Íslandi enda hefur nauðsyn þess líklega aldrei verið meiri en í dag,“ segir Logi Einarsson, menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra.

Sjóðakerfið einfaldað

Meginmarkmið fyrrnefndu laganna er fjórþætt:

Í fyrsta lagi að einfalda sjóðaumhverfi vísinda og nýsköpunar, fækka sjóðum, minnka umsýslubyrði og nýta fjármagn betur með því að færa sjóði undir sömu lög og samræma stjórnsýslu eins og unnt er.

Í öðru lagi að aðgreina sjóði til grunnrannsókna og grunnnýsköpunar með skýrari hætti frá þeim sjóðum sem styðja við áherslur stjórnvalda og miða að því að leysa skilgreindar áskoranir.

Í þriðja lagi að lögfesta árangurs- og áhrifamat á sjóðunum til að tryggja að þeir skili þeim árangri sem ætlað er og efli íslenskt þekkingarsamfélag og samkeppnishæfni.

Í fjórða lagi að uppfæra lagalegt hlutverk Rannís í samræmi við núverandi verkefni stofnunarinnar.

Stærsta breytingin felur í sér að þeir sex sjóðir sem ráðuneytið hefur starfrækt á sviði vísinda og nýsköpunar eru sameinaðir í fjóra. Með samþykkt laganna verða því til:

• Rannsóknasjóður
• Nýsköpunarsjóður
• Áherslusjóður
• Innviðasjóður

Mikilvægt er að til staðar séu öflugir rannsókna- og nýsköpunarsjóðir til að styðja við grasrótina t.d. með fjármögnun doktorsnáms og sprotafyrirtækja. Með breytingunum má auka skilvirkni, gagnsæi og sveigjanleika í starfsemi sjóðanna, svo sem varðandi fjármögnun, tímalengd styrkja og umfang sjóðanna. Áhersla verður lögð á að fjármagna bestu hugmyndirnar alla leið að sjálfstæði. Með því móti er stuðlað enn frekar að því að Ísland státi af aðlaðandi og alþjóðlega samkeppnishæfu umhverfi rannsókna og nýsköpunar og að góðar hugmyndir fái brautargengi, ásamt því að mikilvæg nýliðun eigi sér stað í þekkingarsamfélaginu.

Nánar má fræðast um frumvarpið á vef Alþingis

Háskólasamstæður taka til starfa

Með breytingunum á lögum um opinbera háskóla verður háskólum veitt heimild til stofnunar háskólasamstæðu. Um grundvallarbreytingu er að ræða sem felur í sér heimild fyrir tvo eða fleiri sjálfstæða háskóla til að sameinast undir merkjum háskólasamstæðu, sem lýtur sameiginlegri yfirstjórn. Háskólar sem tilheyra háskólasamstæðu skiptast í samstæðuháskóla, sem leiðir samstæðuna og síðan aðildarháskóla, sem munu njóta sjálfsæðis innan samstæðunnar en lúta sameiginlegri yfirstjórn líkt og t.d. fræðasvið innan Háskóla Íslands.

Fræðasviðin hafa sviðsforseta og sérstaka stjórn og síðan heyra einstakar deildir undir fræðasviðið. Staða aðildarháskóla verður sambærileg í skipuriti samstæðuháskóla, en ein mikilvæg undartekning tryggir aðildarháskólum ákveðna sérstöðu í samanburði við eistök svið. Sett er á stofn samstarfsráð sem í eiga sæti rektor auk annars fulltrúa sem rektor velur og síðan forseti aðildarháskóla sem velur sér annan fulltrúa til setu í ráðinu. Samstarfsráðinu er ætlað að fara með mikilvægar ákvarðanir sem varða m.a. samstarf um nám, kennslu og rannsóknir, auk ákvarðana sem varða þróun og starfsemi aðildarháskóla innan samstæðunnar. Jafnframt er gert ráð fyrir því að samstarfsráðið marki stefnu og sé ráðgefandi fyrir rektor og háskólaráð um málefni aðildarháskóla.

Þá skiptir miklu máli fyrir aðildarháskóla að ákvarðanir sem varða grundvallarbreytingar á starfsemi og námsskipan þeirra verði ekki teknar án þess að þær hafi hlotið einróma samþykki í samstarfsráði. Er þá einkum litið til ákvarðana sem varða grundvallarskipulag eða tilvist einstakra deilda aðildarháskólanna. Samstarfsráðinu er þannig ætlað að gegna þýðingarmiklu hlutverki innan háskólasamstæðu og hafa bein áhrif á þróun og starfsemi aðildarháskólanna innan hennar, sem jafnframt hefur þá áhrif á þróun samstæðunnar í heild sinni.

Tímamót um næstu mánaðamót

Háskóli Íslands og Háskólinn á Hólum ríða á vaðið, en skólarnir undirrituðu viljayfirlýsingu um að vinna að auknu samstarfi og mögulegri sameiningu í ágúst 2023. Þann 1. júlí næstkomandi mun því skólarnir tveir sameinast undir merkjum háskólasamstæðu Háskóla Íslands. Háskóli Íslands verður samstæðuháskóli og Hólaskóli – Háskólinn á Hólum aðildarháskóli samstæðunnar og mun bera heitið Háskóli Íslands á Hólum.

Embætti rektors Háskólans á Hólum verður við þessi tímamót lagt niður sem og háskólaráð skólans. Núverandi rektor Hólaskóla verður aftur á móti forseti Háskóla Íslands á Hólum til 30. júní 2031 auk þess sem skólinn mun hafa sérstaka stjórn, líkt og fræðasvið eins og áður segir. Að sama skapi flytjast störf kennara sem ráðnir eru ótímabundið og uppfylla skilyrði 18. gr. laga um háskóla, nr. 63/2006, og annarra starfsmanna sem ráðnir eru ótímabundið við Hólaskóla – Háskólann á Hólum yfir til Háskóla Íslands.

Þá eiga nemendur sem eru í námi 1. júlí 2026 við Háskólann á Hólum rétt á að ljúka því námi við Háskóla Íslands á Hólum samkvæmt því námsskipulagi sem í gildi er á þeim tíma, miðað við gildandi reglur um námsframvindu.

Nánar má fræðast um frumvarpið og háskólasamstæður á vef Alþingis.