Könnun á sérhæfingu kennara varpar ljósi á kerfislægan veikleika

Mennta- og barnamálaráðuneytið gerði könnun á sérhæfingu þeirra sem starfa við kennslu í grunnskólum landsins. Markmiðið var að kanna hvort kennarar kenni námsgreinar sem samræmast sérhæfingu þeirra með það fyrir augum að bæta námsárangur og jafna tækifæri til náms óháð aldri og búsetu.

Niðurstöðurnar sýna að lágt hlutfall kennara og leiðbeinenda hafa sérhæfingu í þeirri námsgrein sem þeir kenna.

Könnunin er liður í gagnamiðaðri stefnumótun og bættri yfirsýn yfir stöðu menntakerfisins og tengist áherslum Atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar um færni til framtíðar og aukið vægi STEM-greina á öllum skólastigum.

Könnunin var send til allra 174 grunnskóla landsins og liggja fyrir upplýsingar um 3.480 einstaklinga sem kenna í grunnskólum. Hún náði til allra námsgreina sem kenndar eru í grunnskólum hérlendis.

Helstu niðurstöður

Niðurstöðurnar sýna að fyrir hendi sé misræmi milli sérhæfingar kennara og þeirra námsgreina sem þeir kenna.

Aðeins um fjórðungur þeirra sem kenna stærðfræði (24%) og náttúrugreinar (26%) er með sérhæfingu í viðkomandi greinum. Hlutfallið er um 21% í kennslu á íslensku og um 12% í kennslu á íslensku sem öðru tungumáli. Til samanburðar er staðan töluvert betri í skólaíþróttum en 57% þeirra sem kenna íþróttir og sund hafa sérhæfingu í íþróttakennslu.

Sérhæfing kennara eftir stigum innan grunnskólans

Staðan er misjöfn eftir námsgreinum, landsvæðum og stigum innan grunnskólans (yngsta-, mið- og unglingastigs). Sérhæfing í stærðfræði, náttúrugreinum og íslensku er almennt mest á unglingastigi en gögnin sýna tækifæri til markvissra aðgerða á öllum stigum grunnskólans.

Á yngsta stigi er sérhæfing í íslensku hlutfallslega mest af þeim þremur lykilgreinum sem skoðaðar voru sérstaklega. Á miðstigi eykst sérhæfing í náttúrugreinum og stærðfræði, en hlutföllin eru enn lág miðað við mikilvægi greinanna fyrir áframhaldandi nám nemenda.

Hlutfall þeirra sem kenna stærðfræði, íslensku og náttúrugreinar og eru með sérhæfingu í þeirri grein

Landfræðileg dreifing og jafnræði nemenda

Ljóst er að staðan er ólík eftir landsvæðum sem mikilvægt er að taka til sérstakrar skoðunar. Huga þarf að jöfnu aðgengi að gæða kennslu, óháð búsetu. Verði misbrestur á því getur það haft neikvæð áhrif á námsárangur nemenda við lok grunnskóla og val þeirra á framhalds- og háskólastigi.

Greining niðurstaðna bendir sem dæmi til þess að aðeins um 7% þeirra sem kenna stærðfræði á Austurlandi hafi sérhæfingu í stærðfræði, á Vesturlandi um 8% og á Vestfjörðum um 14%. Staðan á Höfuðborgarsvæðinu er einna skást þar sem 34% stærðfræðikennara hefur sérhæft sig í stærðfræðikennslu.

Hlutfall þeirra sem kenna stærðfræði í grunnskólum með sérhæfingu í stærðfræði eftir landshluta

Hlutfall þeirra sem kenna íslensku í grunnskólum með sérhæfingu í íslensku eftir landshluta

Sex grunnskólar á Austurlandi tóku þátt í könnuninni af alls 12 grunnskólum í landshlutanum. Í skólunum sex var kennslu í náttúrugreinum í engu tilfelli sinnt af kennara með sérhæfingu á því sviði. Til samanburðar hafa 38% náttúrufræðikennara á höfuðborgarsvæðinu sérhæfingu í kennslu þeirra greina.

Hlutfall þeirra sem kenna náttúrugreinar í grunnskólum með sérhæfingu í náttúrugreinum eftir landshluta

Það er því brýnt að nýta niðurstöðurnar við landsvæðabundnar aðgerðir um endurmenntun kennara, bætt framboð á sveigjanlegum námsleiðum til að auka sérhæfingu í námsgreinum þar sem ríkir mestur skortur og við mótun aðgerða til að fjölga fagmenntuðum STEM-kennurum um land allt.

Horft fram á veg

Stór hluti þeirra sem starfar við kennslu í grunnskólum landsins er með kennsluréttindi (83%) eða leggur stund á nám til kennsluréttinda (9%) samkvæmt könnuninni. Hins vegar er mikill skortur á sérhæfingu starfandi kennara í stærðfræði og náttúrgreinum, íslensku og íslensku sem annað tungumál. Kennarar bera því gjarnan ábyrgð á kennslu námsgreina sem þeir hafa ekki sérhæfingu í, ekki síst utan höfuðborgarsvæðisins og í fámennum skólum.

Niðurstöðurnar benda til að sérhæfing kennara sé einn af þeim þáttum sem þarf að horfa til þegar unnið er að því að bæta námsárangur og jafnræði nemenda til náms. Þær sýna ekki einar og sér orsakasamhengi milli sérhæfingar kennara og námsárangurs, en þær varpa ljósi á kerfislægan veikleika sem getur haft áhrif á gæði kennslu og tækifæri nemenda í framhaldsskóla og háskóla.

Ráðuneytið er nú með í undirbúningi markvissar aðgerðir til að bregðast við niðurstöðunum í samstarfi við háskóla sem mennta kennara, sveitarfélög, skólastjórnendur og aðra hagaðila með það markmið að styrkja kennslu í kjarnagreinum grunnskólans, efla starfsþróun og fjölga útskrifuðum kennurum með sérhæfingu í þeim námsgreinum sem mestur skortur er á.