Skýrsla Hagfræðistofnunar um aðskilnað veiða og vinnslu

 

Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur skilað sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skýrslu um kosti þess og galla að aðskilja fjárhagslega fiskveiðar og vinnslu sjávarútvegsfyrirtækja. Hér að neðan er birtur niðurstöðukafli skýrslunnar en skýrslan í heild fylgir í viðhengi.

Niðurstöður

Fyrirtæki velja það skipulagsform sem hámarkar hagnað að þeirra teknu tilliti til virðis eiginleika vörunnar sem þau framleiða og viðskiptakostnaðar. Lóðrétting samþætting er, undir ákveðnum kringumstæðum, besta skipulagsform fyrirtækis vegna þess að það leiðir til betri rekstrarafkomu en aðskilinn rekstur. Sjávarútvegsfyrirtæki, sérstaklega þau sem einbeita sér að framleiðslu á lítt unnum afurðum þar sem ferskleiki er mikilvægur eiginleiki, geta haft margvíslegan ávinning af því að samþætta veiðar og vinnslu og jafnvel fleiri hlekki virðiskeðjunnar. Fyrirtæki geta þá haft betra eftirlit með gæðum afurða sinna og tryggt þannig að þær uppfylli væntingar kaupenda. Auk þess geta fyrirtæki þá tryggt betra samræmi á milli veiða og vinnslu og þar með að framboð afurða falli betur að kröfum markaðarins. Meiri líkur eru á að útgerð og vinnsla séu á sömu hendi ef miklar sveiflur eru t.d. í úthlutuðu aflamarki hvers árs en þar sem heildarafli er stöðugur á milli ára. Útgerðir sem ekki hafa örugga kaupendur að vöru sinni eru ólíklegri til að ráðast í miklar fjárfestingar. Slíkt hið sama gildir um fiskvinnslur sem ekki hafa öruggan aðgang að hráefni. Samþætt fyrirtæki er því líklegra til að ráðast í nauðsynlegar fjárfestingar. Tilkoma aflamarkskerfis getur orðið til þess að veikja stöðu fiskvinnslufyrirtækja gagnvart útgerð. Sú þróun getur annars vegar orðið ef fiskvinnslufyrirtækjum fjölgar eftir að kerfinu er komið á, en við það eykst samkeppni þeirra um hráefni. Hins vegar hefur reynslan sýnt að skipum og bátum í fiskiflotum fækkar þegar aflamarkskerfi er tekið upp sem styrkir stöðu útgerðar gagnvart fiskverkendum. Við þær aðstæður kann að vera heppilegt fyrir fyrirtæki að samþætta veiðar og vinnslu. Aftur á móti er ekki gefið að heppilegt sé fyrir fyrirtæki að reka bæði útgerð og fiskvinnslu ef fyrirtækið framleiðir aðallega vörur sem byggja á minni gæðakröfum eða hafa lengra geymsluþol. Líklegt er að stjórnunarkerfi aukist við samþættingu og rekstur sameinaðs fyrirtækis getur orðið þyngri í vöfum. Einnig ber að hafa í huga að með samþættingu eru kostir markaðarins ekki nýttir í jafnmiklum mæli og áður.

Athuganir sem gerðar hafa verið á útflutningi íslenskra fyrirtækja á þorskafurðum sýna að virðisauki er mestur af ferskum flökum. Erlendir markaðir gera miklar kröfur um há gæði og til að tryggja að sem hæst verð fáist fyrir afurðirnar, bæði fersk flök og aðrar, hafa innlend fyrirtæki því iðulega samþætt veiðar og vinnslu. Aflamarkskerfið er forsenda þess að fyrirtækin geti unnið þær hágæðavörur sem hæst verð fæst fyrir á erlendum mörkuðum.

Fyrirtæki sem rekur bæði útgerð og vinnslu mun eingöngu horfa til þess ávinnings sem það hefur af því að selja afla á markaði og bera hann saman við þann ávinning sem það hefur af því að nýta hráefnið til eigin vinnslu. Í áliti samkeppnisráðs nr. 6/1996 er aftur á móti bent á þann mun sem er á aðstöðu fiskvinnslustöðva án útgerðar og þeirra stöðva sem starfa í tengslum við útgerð til þess að afla sér hráefni. Þessi munur skapi síðarnefndu aðilunum ákveðið forskot, en stafi hins vegar ekki af samkeppnislegri mismunun í skilningi samkeppnislaga.

Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að verð í beinum viðskiptum útgerðar við fiskvinnslu sé lægra en það sem fæst á markaði. Eftir sem áður er ekki hægt að líta fram hjá því að sú uppgjörsregla sem nú er í gildi felur í sér víxlun á hagnaði á milli útgerðar og fiskvinnslu hjá samþættu fyrirtæki. Vel mætti ímynda sér að þeirri uppgjörsreglu yrði breytt þannig að sjómenn væru jafnvel settir hvort heldur væri um að ræða beina sölu til fiskverkenda eða sölu á fiskmarkað. Þessu fyrirkomulagi væri að sjálfsögðu hægt að breyta án þess að krefjast fjárhagslegs aðskilnaðar. Færi best á því að málsaðilar réðu fram úr þessu máli sjálfir án opinberra afskipta, sem og þeim álitamálum sem skapast vegna leiguveiða og viðskipta með

Skýrsla Hagfræðistofnunar um aðskilnað veiða og vinnslu. (489Kb)