01 febrúar 2024

Nr. 64/2024 Úrskurður

Hinn 1. febrúar 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 64/2024

í stjórnsýslumáli nr. KNU23100086

Kæra [...]

og barns hennar

á ákvörðunum

Útlendingastofnunar

I. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 16. október 2023 kærði einstaklingur er kveðst heita [...], vera fædd [...] og vera ríkisborgari Sómalíu (hér eftir kærandi), ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 2. október 2023, um að synja kæranda og barni hennar sem hún kveður heita [...] (hér eftir A), vera fædd [...], ríkisborgara Sómalíu, um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Kærandi krefst þess aðallega að ákvarðanir Útlendingastofnunar verði felldar úr gildi og að henni og barni hennar verði veitt alþjóðleg vernd hér á landi með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Til vara krefst kærandi þess að ákvarðanir Útlendingastofnunar verði felldar úr gildi og að henni og barni hennar verði veitt viðbótarvernd með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Til þrautavara krefst kærandi þess að ákvarðanir Útlendingastofnunar verði felldar úr gildi og að henni og barni hennar verði veitt dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Fyrrgreindar ákvarðanir eru kærðar á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

II. Málsmeðferð

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi 13. ágúst 2022 ásamt eiginmanni sínum er kvaðst heita [...]. Eiginmanni kæranda hefur verið veitt viðbótarvernd á Ítalíu og var umsókn hans um vernd hér á landi synjað um efnismeðferð með ákvörðun Útlendingastofnunar sem staðfest var með úrskurði kærunefndar nr. 385/2023, dags. 13. júlí 2023. Kærandi eignaðist barn sitt hér á landi 31. júlí 2023. Kærandi kom í viðtal hjá Útlendingastofnun ásamt löglærðum talsmanni sínum 18. janúar 2023 og til framhaldsviðtals hjá stofnuninni 21. september 2023. Með ákvörðunum, dags. 2. október 2023, synjaði Útlendingastofnun kæranda og barni hennar um alþjóðlega vernd ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Kæranda og barni hennar var brottvísað frá landinu og kæranda ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Voru framangreindar ákvarðanir kærðar til kærunefndar útlendingamála 16. október 2023. Hinn 31. október 2023 barst kærunefnd greinargerð kæranda. Hinn 17. janúar 2024 bárust frekari upplýsingar frá kæranda.

III. Ákvarðanir Útlendingastofnunar

Í ákvörðun Útlendingastofnunar í máli kæranda kemur fram að hún byggi umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hún sé í hættu í heimaríki sínu vegna ofsókna af hálfu fyrrverandi eiginmanns hennar.

Niðurstaða ákvörðunar Útlendingastofnunar var sú að kærandi væri ekki flóttamaður og að henni skyldi synjað um alþjóðlega vernd á Íslandi samkvæmt ákvæðum 37. og 40. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt synjað um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga. Þá taldi stofnunin að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga stæði endursendingu til heimaríkis ekki í vegi.

Í ákvörðun Útlendingastofnunar í máli barns kæranda, kom fram að með vísan til aldurs þess væri ekki unnt að taka sjálfstætt viðtal við það. Fram kom að umsókn barns kæranda væri grundvölluð á framburði móður þess og henni hefði verið synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Í ákvörðun í máli móður hefði jafnframt verið tekin afstaða til aðstæðna barnsins og hvernig þær aðstæður horfi við einstökum þáttum ákvörðunarinnar. Þá hafi Útlendingastofnun ákveðið að mál föður barnsins skyldi ekki tekið til efnismeðferðar hér á landi og kærunefnd útlendingamála hafi staðfest þá ákvörðun í úrskurði sínum. Var það niðurstaða Útlendingastofnunar með vísan til niðurstöðu í málum foreldra þess, að gættum ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, laga um útlendinga og barnaverndarlaga, að barni kæranda væri ekki stefnt í hættu með því að fylgja foreldrum sínum til heimaríkis eða annars lands sem þau kunni að eiga rétt á að dveljast í.

Kæranda var brottvísað frá landinu og henni ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfi kærandi landið sjálfviljug innan frests sem henni hefði verið veittur yrði endurkomubann hennar fellt niður. Barni kæranda var brottvísað frá landinu.

Útlendingastofnun tilkynnti kæranda og barni hennar jafnframt að kæra frestaði réttaráhrifum ákvarðananna, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga um útlendinga.

IV. Málsástæður og rök kæranda

Í greinargerð kæranda kemur fram að hún hafi lýst því í viðtali hjá Útlendingastofnun að vera fædd og uppalin í Kismayo í Sómalíu á svæði sem nefnist Shaqalah. Kærandi hafi greint frá því að tilheyra undirættbálknum Mobleen Cismaan sem væri í minnihluta þar sem hann hefði veik pólitísk tengsl og réði ekki yfir miklu landsvæði. Kærandi hafi mátt þola áreiti vegna aðildar sinnar að ættbálknum. Þá hafi kærandi greint frá því að fyrrverandi eiginmaður hennar og barnsfaðir hafi tilheyrt Marehan ættbálknum sem væri meirihlutaættbálkur, en þau væru skilin og börnin þeirra væru búsett hjá honum. Kærandi hafi rekið þá atburði sem hafi leitt til flótta hennar frá Sómalíu. Áður hafi Al-Shabaab farið með yfirráð yfir heimaborg hennar en sómölsk stjórnvöld hafi tekið yfir stjórn borgarinnar. Kærandi hafi verið í nauðungarhjónabandi með hermanni sómalskra stjórnvalda og hún hafi mátt þola líkamlegt, andlegt og kynferðislegt ofbeldi af hans hálfu. Eftir að kærandi hafi átt seinna barn þeirra hafi hún náð að flýja. Kærandi hafi dvalið hjá vinafólki og skilið börnin eftir hjá móður sinni. Kærandi hafi fengið aðstoð frá frænku sinni í Suður-Afríku til að flýja til Mógadisjú og loks úr landi. Fyrrum eiginmaður kæranda hafi farið að heimili móður kæranda og haft uppi líflátshótanir í garð kæranda. Í framhaldsviðtali hjá Útlendingastofnun hafi kærandi greint frá því að vera ekki í reglulegu sambandi við börn sín í Sómalíu sem væru búsett hjá föður þeirra í Kismayo. Í viðtali hafi kærandi m.a. leiðrétt framburð sinn um tilvist bróður hennar og föður.

Kærandi byggir á því að verulegir annmarkar séu á hinni kærðu ákvörðun hvað varði niðurstöðu um 1. og 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga í ljósi málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga og laga um útlendinga, einkum jafnræðisreglu, rannsóknarreglu, réttmætisreglu og rökstuðningsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 10., 11., og 22. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærandi telur að litið hafi verið framhjá einstaklingsbundnum aðstæðum hennar og látið hjá líða að taka afstöðu til þeirra málsástæðna sem hún hafi borið fyrir sig á fyrri stigum málsins, einkum að því er varðar kynbundnar ofsóknir af hálfu fyrrum eiginmanns kæranda og föður hennar. Rannsókn málsins hafi miðað að því að hnekkja framburði hennar um atriði sem skipti litlu fyrir grundvöll umsóknar hennar um alþjóðlega vernd. Þá gerir kærandi sérstaka athugasemd við það sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um málsástæður kæranda þess efnis að hún beri því við að vera í hættu í heimaríki vegna ofsókna af hálfu fyrrverandi eiginmanns hennar. Ljóst sé að kærandi beri fyrir sig fleiri málsástæður sem ekki hafi verið tekið tillit til í hinni kærðu ákvörðun, s.s. stöðu kvenna í Sómalíu, aðild að þjóðarbroti og minnihlutahópi í Sómalíu og grófu ofbeldi af hálfu föður kæranda. Þá gerir kærandi athugasemd við trúverðugleikamat Útlendingastofnunnar í hinni kærðu ákvörðun og telur það háð annmarka sem hafi áhrif á úrlausn þess. Við mat á trúverðugleika sé mikilvægt að taka tillit til þess að kærandi hafi verið barn þegar hún hafi mátt þola hluta þeirra ofsókna sem hún hafi lýst. Í því ljósi verði einnig að gera slakari kröfur til staðháttaþekkingar kæranda. Þá vekur kærandi athygli á því að hún sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga. Kærandi hafi lýst því að hafa þolað kynferðislegt ofbeldi, gróft heimilisofbeldi og þvingaðan hjúskap í Sómalíu. Kærandi hafi greint frá því að faðir hennar væri látinn í viðtali hjá Útlendingastofnun en það hafi verið merki um afneitun hennar á föður sínum, enda sé hann látinn í hennar augum eftir langvarandi gróft heimilisofbeldi. Kærandi hafi því útskýrt meint misræmi um föður hennar og það eigi ekki að túlka það kæranda í óhag að hún hafi ekki greint frá öllum ofsóknaraðilum í lífi hennar í fyrsta viðtali. Kærandi vísar jafnframt til þess sem sé talið draga úr trúverðugleika hennar í hinni kærðu ákvörðun um ónákvæmar upplýsingar sem hún hafi gefið um fyrrum eiginmann sinn, t.d. hafi hún ekki vitað fæðingardag hans. Kærandi vísar til þess að hún hafi verið ung, þolandi í þvinguðum aðstæðum þar sem gríðarlegt valdaójafnvægi hafi verið á milli hennar og fyrrum eiginmanns hennar. Kærandi hafi ekki haft sérstakan áhuga á fæðingardegi hans og lífið meira snúist um að lifa dag frá degi. Hvað varði misræmi varðandi frásagnir af höfuðáverkum af hálfu ofsóknaraðila kæranda áréttar kærandi að ekki sé um innbyrðis misræmi að ræða sem eigi að draga úr trúverðugleika hennar. Kærandi hafi orðið fyrir ofsóknum bæði af hálfu fyrrum eiginmanns síns og föður síns. Faðir kæranda hafi lamið hana og valdið öri fyrir ofan vinstra auga. Síðar hafi fyrrum eiginmaður hennar margsinnis lamið hana í höfuðið og annars staðar. Kærandi gerir jafnframt athugasemd við samfélagsmiðlarannsókn Útlendingastofnunar á henni og núverandi eiginmanni hennar sem hafi verið notuð til að draga úr trúverðugleika kæranda. Kærandi vísar til þess að eiginmaður hennar noti tvo Facebook aðganga og annar þeirra sé virkur. Eiginmaður kæranda sé upphaflega frá Jowhar í Sómalíu og hafi gengið í framhaldsskóla þar. Þá sé hægt að nálgast upplýsingar um bróður kæranda á Facebook aðgangi kæranda og þær samræmist öllu því sem hún hafi tjáð í viðtali. Kærandi vísar til þess að engum athugasemdum hafi verið skilað inn af hálfu talsmanns vegna framhaldsviðtals hennar og kærandi hafi þar með ekki fengið að nýta andmælarétt sinn, nema munnlega í viðtalinu sjálfu, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga.

Kærandi andmælir því að í hinni kærðu ákvörðun sé vísað til fordæmisgildis úrskurðar kærunefndar útlendingamála nr. 235/2023. Í því máli hafi misræmi í frásögn kæranda varðað kjarna málsástæðna og grundvöll umsóknar, þ.e. ástæðu þess að umsækjandi flúði heimaríki sitt. Misræmi í frásögn kæranda breyti litlu um grundvöll umsóknar hennar, nema að því leyti að breytt frásögn bæti við einum ofsóknaraðila. Kærandi byggir á því að niðurstaða hinnar kærðu ákvörðunar um meint misræmi í frásögn kæranda sé réttlætanlegt eða í öllu falli smávægilegt og því hafi verið veitt vægi fram úr hófi við úrlausn málsins. Verði fallist á að um misræmi sé að ræða, sé það svo smávægilegt að það ætti ekki að draga úr heildartrúverðugleika frásagnarinnar, heldur vera í hlutfallslegu samræmi við þann hluta sem misræmið eigi við, m.t.t. meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar.

Kærandi vísar til þess sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að hún hafi ekki lagt fram gögn sem sýni fram á eða leitt geti líkur að því að hún búi við ástæðuríkan ótta við ofsóknir í heimaríki. Kærandi mótmælir framangreindu og vísar til fyrri fordæma kærunefndar útlendingamála, jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga, og meginreglunnar um samræmi og jafnræði við lagaframkvæmd. Í því sambandi vísar kærandi til úrskurðar kærunefndar nr. 208/2022 frá 2. júní 2022. Þá vísar kærandi til þess að heimildir um heimaríki kæranda styðji þá staðhæfingu kæranda um að hún hafi sem ung stúlka verið þvinguð í hjúskap og þurft að líða gróft heimilisofbeldi af hálfu fjölskyldumeðlima. Smávægilegt misræmi í frásögn kæranda, sem hún hafi eytt vafa um, geti ekki leitt til þess að svo þungar kröfur séu gerðar til sönnunar af hennar hálfu. Þá verði að túlka vafa um málsatvik og ofsóknir kæranda í hag. Auk þess séu líkurnar á því að hún geti safnað sönnunum um heimilisofbeldi nær engar. Sönnunarbyrgði sem lögð sé á kæranda sé í ósamræmi við túlkun á 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga og í þversögn við hugtakið „ástæðuríkur ótti“, sem sé skýrt á þá leið að það feli í sér hvoru tveggja hlutlæga og huglæga þætti.

Kærandi fjallar um bágar aðstæður kvenna í Sómalíu og vísar til alþjóðlegra heimilda máli sínu til stuðnings. Kærandi vísar til þess að sem ung kona án ættbálksstuðningsnets í landinu upplifi hún sérstaklega slæma öryggisstöðu í landinu. Auk þess sé hún þolandi kynbundins ofbeldis, hafi flúið nauðungarhjónaband og uni ekki hefðbundnum kynhlutverkum í Sómalíu sem geri hana útsetta fyrir ofsóknum í landinu samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Varðandi ættbálk kæranda vísar hún til þess að jafnvel þó Mobleen Cismann ættbálkurinn sem hún tilheyri heyri undir Hawiye ættbálkinn sé auðsjáanlega ekki um meirihlutaættbálk að ræða. Útlendingastofnun hafi ekki sett fram heimildir sem hnekki frásögn kæranda heldur látið þögn um heimildir ráða för við úrlausn málsins. Kærandi vísar til þess að ef heimildir finnist ekki um hagi ættbálksins verði að meta vafa kæranda í hag. Þá vísar kærandi til heimilda þess efnis að ættbálkurinn sé ekki meirihlutaættbálkur.

Kærandi gerir jafnframt athugasemd við niðurstöðu hinnar kærðu ákvörðunar með vísan til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Ekki sé vikið að eðli kynbundinna ofsókna á hendur kæranda sem sé í bága við þá framkvæmd sem ráða megi af nýlegum málum kærunefndar. Í því samhengi vísar kærandi til úrskurðar kærunefndar útlendingamála nr. 57/2023 frá 2. febrúar 2023 sem hafi einnig varðað kynbundnar ofsóknir og hafi kæranda í því máli verið veitt alþjóðleg vernd á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Fjallað hafi verið ítarlega um stöðu kvenna og að þær standi frammi fyrir margvíslegum áskorunum, m.a. þvinguðum hjónaböndum, kynfæralimlestingum, heimilisofbeldi, kynferðis- og kynbundnu ofbeldi. Þá vísar kærandi til þess að í framangreindum úrskurði hafi verið lögð sérstök áhersla á að kærandi málsins myndi hugsanlega vera einstæð móðir í heimalandi sínu, enda væri eiginmaður hennar einnig á flótta. Hið sama eigi við um kæranda í þessu máli. Kærandi vísar til þess að hún njóti ekki stuðnings fjölskyldu sinnar enda hafi hún flúið nauðungarhjónaband sem fjölskyldumeðlimir hafi komið henni í. Þá vísar kærandi einnig til úrskurðar kærunefndar útlendingamála nr. 208/2022 frá 2. júní 2022 með vísan til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar.

Vísar kærandi til hagsmuna barns kæranda og þess að stjórnvöldum sé skylt að hafa það sem sé barni fyrir bestu í forgangi í þeim ákvörðunum sem teknar séu um málefni þeirra, sbr. 2. mgr. 1. gr. barnalaga og 1. mgr. 3. gr. samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þá vísar kærandi til 1. mgr. 22. gr. sama samnings, 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga og 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga. Kærandi gerir athugasemd við að verulega takmarkaður hluti hinnar kærðu ákvörðunar varði réttindi barnsins og tilvonandi aðstæður þess í Sómalíu. Vísað sé til stjórnarskrár Sómalíu um réttindi barna en raunverulegri umfjöllun um stöðu barna í landinu sé áfátt. Kærandi telur framangreint varða við 10. gr. stjórnsýslulaga, 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga og 2. mgr. 1. gr. barnalaga og framangreind ákvæði í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.

Kærandi byggir í fyrsta lagi á því að hún búi við ástæðuríkan ótta á ofsóknum á grundvelli kyns í skilningi d-liðar 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, með vísan til heimilda og umfjöllunar um öryggi kvenna í Sómalíu. Þá liggi fyrir ofsóknir föður gagnvart kæranda, heimilisofbeldi og nauðungarhjónaband á barnsaldri með eldri manni, sem séu grundvallaðar af stöðu kæranda sem kona. Auk þess að vera þolandi kynbundins ofbeldis sé kærandi kona á flótta undan nauðungarhjónabandi sem marki henni sérstöðu í Sómalíu í skilningi d-liðar 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir í öðru lagi á því að ótti hennar sé á grundvelli þess að hún tilheyri minnihlutahópi sem meðlimur Mobleen Cismann undirættbálksins, sem þjóðarbrot eða þjóðerni í landinu, sbr. c-liður 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga og teljist til þjóðfélagshóps samkvæmt d-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Kærandi byggir á því að hún geti ekki hlotið vernd hjá yfirvöldum í Sómalíu enda séu yfirvöld sjálf valdur að ofsóknum með ýmsum hætti, sbr. a-liður 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Til að mynda ýti löggjöf og framkvæmd yfirvalda landsins undir mismunun kvenna sem hafi áhrif á viðkvæma stöðu kæranda í landinu. Aðrir aðilar sem séu valdur að ofsóknum í garð kæranda komi fram í c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, þ.e. fyrrum eiginmaður hennar og faðir hennar. Kærandi mótmælir því sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að hún hafi ekki sýnt fram á að stjórnvöld í Sómalíu geti ekki eða vilji ekki veita kæranda vernd gegn ofbeldi og að kærandi hafi möguleika á að leita ásjár stjórnvalda telji hún sig þurfa þess. Kærandi vísar til þess að heimilisofbeldi og nauðungarhjónabönd séu samkvæmt menningu í heimaríki kæranda álitin einkamál heimilisins. Þá hafi fyrrum eiginmaður kæranda tengsl við stjórnvöld sem dragi úr verndarmöguleikum kæranda. Í þessu samhengi vísar kærandi til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og úrskurðar kærunefndar nr. 331/2020 frá 8. október 2020, þar sem lagt hafi verið til grundvallar að í mið- og suðurhluta Sómalíu sé réttarvörslukerfið veikburða og óskilvirkt og einstaklingar geti ekki notið verndar yfirvalda vegna hættu sem tengist átökum milli ættbálka eða vegna minnihlutahópa. Sama komi fram í úrskurði nefndarinnar nr. 217/2022 frá 2. júní 2022.

Þá byggir kærandi á því að verði ekki fallist á ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sé ljóst að Útlendingastofnun hafi ekki lagt mat á hvort um sé að ræða samansafn athafna í máli kæranda sem geti haft sömu áhrif og ofsóknir. Sé litið til fyrri reynslu kæranda og aðstæður virtar í heild, s.s. í ljósi öryggisástands í Sómalíu með tilliti til hugarástands kæranda og hlutlægrar reynslu af mismunandi ástæðum verði að telja að kærandi hafi lögmætt tilkall til alþjóðlegrar verndar á grundvelli samansafns athafna. Með vísan til framangreinds byggir kærandi á ótta við að sæta ofsóknum vegna aðildar að þjóðfélagshópi og þjóðarbroti, sbr. 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Með vísan til alls framangreinds byggir kærandi á því að hún sé í annarri og verri stöðu en almennir íbúar í Sómalíu vegna samtvinnunar á ástæðum sem leiði til þess að hún uppfylli skilyrði alþjóðlegrar verndar, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, 1., 2., 3. og 4. mgr. 38. gr. og 1. mgr. 40. gr. sömu laga.

Kærandi krefst þess til vara að henni og barni hennar verði veitt viðbótarvernd í samræmi við 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Í því samhengi verði að líta til öryggisástands í Sómalíu, fyrri reynslu kæranda og aðstandenda og hættu á ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð í hennar garð í heimaríki. Kærandi eigi á hættu ómannúðlega og vanvirðandi meðferð verði henni gert að snúa aftur til heimaríkis og því beri að veita henni viðbótarvernd. Kærandi byggir á því að föst framkvæmd sé komin í málum einstaklinga sem komi frá Mið- og Suður-Sómalíu um að þeir fái almennt viðbótarvernd uppfylli þeir ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Í því samhengi vísar kærandi til ákvörðunar Útlendingastofnunar frá 28. september 2020 í máli nr. 2020-00910. Kærandi byggir á því að Útlendingastofnun sé bundin af þeim ákvörðunum sem hafi einkennt framkvæmdina í málum umsækjenda frá Sómalíu nema ef mögulega sé hægt að sýna fram á að ástandið á svæðinu hafi breyst til muna. Af þeim heimildum sem liggi fyrir telji kærandi ekkert sýna fram á að ástæða sé til að breyta stjórnsýsluframkvæmd. Kærandi vísar til þess að hætta steðji að almennum borgurum vegna handahófskenndra árása og hryðjuverkaárása í landinu. Þá beri nýjustu heimildir með sér hækkað öryggisstig í Shaqalaha og Kismayo. Flest öryggisatvik í neðra-Juba eigi sér stað í Kismayo og viðvera Al-Shabaab þar sé ótvíræð. Þá leiði persónubundnir þættir í máli kæranda til þess að skilyrði viðbótarverndar séu uppfyllt. Þá gerir kærandi athugasemd við að ekki sé vikið með neinum hætti að einstaklingsbundnum þáttum kæranda í hinni kærðu ákvörðun varðandi þörf á viðbótarvernd og vísar kærandi til 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga hvað það varðar. Kærandi byggir á því að innri flutningur í Sómalíu sé ekki mögulegur fyrir hana enda hafi hún áður reynt innri flutning þegar hún hafi dvalið hjá vinafólki. Kærandi vísar jafnframt til þess að stjórnvöld séu meðal þeirra sem séu valdur að þeim margvíslegu mannréttindabrotum sem framin séu í landinu. Kærandi muni því eiga á hættu að verða fyrir ómannúðlegri meðferð sama hvar hún sé stödd í landinu.

Kærandi krefst þess til þrautavara að henni verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Ljóst sé að kærandi komi úr aðstæðum þar sem viðvarandi mannréttindabrot séu við lýði og hún geti ekki treyst á vernd yfirvalda gegn ofbeldi eða glæpum, einkum þeim sem séu kynbundnir og varði grundvöll umsóknar hennar. Staða kæranda heyri því til almennra aðstæðna samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Þá búi kærandi við erfiðar félagslegar aðstæður sem verði að meta heildstætt með hliðsjón af verndarþörf þjóðfélagshóps hennar, sem kona. Kærandi njóti ekki stuðnings fjölskyldu sinnar í þeirri ákvörðunartöku að flýja úr nauðungarhjónabandi og hafi með þeirri háttsemi markað sér stöðu sem kona sem unir sér ekki við hefðbundin kynhlutverk í Sómalíu. Staða kæranda sem þolandi langvarandi kynbundins ofbeldis falli að erfiðum félagslegum aðstæðum eins og þeim sé lýst í lögskýringargögnum og 43. gr. reglugerðar um útlendinga. Verndarþörf kæranda sé rík og verndin sé enn takmarkaðri í hennar tilviki sem ung kona sem tilheyri minnihlutaættbálki og njóti ekki stuðnings fjölskyldu sinnar í heimaríki. Kærandi sé með ungabarn á sýnu framfæri, atvinnulaus og hafi ekki hlotið menntun í heimaríki, ólíkt því sem haldið sé fram í hinni kærðu ákvörðun og sé röng forsenda við úrlausn málsins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. mgr. laga um útlendinga. Kærandi komi væntanlega til með að vera án eiginmanns síns í Sómalíu þar sem hann sé handhafi viðbótarverndar á Ítalíu. Í þessu samhengi ítrekar kærandi jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar með vísan til úrskurðar kærunefndar nr. 235/2023 frá 28. apríl 2023.

Að lokum telur kærandi að með endursendingu hennar og barns hennar til Sómalíu yrði brotið gegn meginreglunni um bann við því að vísa fólki brott eða endursenda þangað sem líf þess eða frelsi kunni að vera í hættu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Þá muni slík ákvörðun brjóta í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

V. Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Lagagrundvöllur

Í máli þessu koma einkum til skoðunar ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Auðkenni

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi hafi ekki lagt fram neitt til þess fallið að sanna á henni deili og því ekki sannað hver hún sé með fullnægjandi hætti. Var því leyst úr auðkenni kæranda á grundvelli mats á trúverðugleika og lagði Útlendingastofnun uppgefið nafn og fæðingardag kæranda til grundvallar og komst að þeirri niðurstöðu að kærandi væri frá Sómalíu. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar hvað varðar heimasvæði og þjóðerni kæranda. Verður því lagt til grundvallar að kærandi sé sómalskur ríkisborgari. Við meðferð málsins hefur kærandi lagt fram ljósmyndir af vegabréfi og nafnskírteini sínu. Af gögnum málsins verður ekki séð að kærandi hafi lagt fram fullnægjandi gögn til að sanna á sér deili og er það því mat kærunefndar að auðkenni hennar sé að öðru leyti óupplýst. Barn kæranda er fætt hér á landi. Af gögnum um heimaríki kæranda er ljóst að barn kæranda öðlast ríkisfang foreldra sinna við fæðingu og er því lagt til grundvallar að það sé sómalskur ríkisborgari líkt og móðir þess og faðir.

Réttarstaða barns kæranda

Staða barna á flótta ræðst af viðeigandi reglum í þjóðarétti og landsrétti. Í 22. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, segir í fyrsta lagi að aðildarríki skuli gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leiti eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið sé flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum eða starfsháttum þjóðaréttar eða landslaga, fái, hvort sem það sé í fylgd foreldra eða annarra eða ekki, viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð við að nýta sér þau réttindi sem við eigi og kveðið sé á um í samningnum.

Í 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 segir að ákvarðanir sem varði barn skuli teknar með hagsmuni þess að leiðarljósi, því tryggður réttur til að tjá skoðanir sínar í málum sem það varði og tekið tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Í 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga kemur fram að við ákvörðun sem sé háð mati stjórnvalds skuli huga að öryggi barns, velferð þess og félagslegum þroska og möguleika þess til að sameinast fjölskyldu sinni.

Sérstaklega er fjallað um mat stjórnvalda á umsóknum barna um alþjóðlega vernd í 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þar segir að við mat á því hvort barn teljist flóttamaður samkvæmt lögunum skuli það sem barninu sé fyrir bestu haft að leiðarljósi. Við mat á því hvað barni sé fyrir bestu skuli stjórnvöld líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis þess, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skuli tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Við ákvörðun í máli er varðar hagsmuni barns skuli stjórnvöld taka skriflega afstöðu til þessara atriða.

Almennt er viðurkennt að eðlilegur þroski barns sé best tryggður með því að vernda fjölskylduna. Sé ólögráða barn í fylgd annars eða beggja foreldra sinna eða annars úr fjölskyldunni sem hefur það á framfæri sínu og sá fer fram á réttarstöðu flóttamanns, ber að fara með málin í samræmi við meginregluna um einingu fjölskyldunnar. Ljóst er að barn það sem hér um ræðir er í fylgd móður sinnar og haldast úrskurðir fjölskyldunnar því í hendur.

Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Sómalíu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2021 Report on International Religious Freedom: Somalia (US Department of State, 2. júní 2022);
2022 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 20. mars 2023);
2021 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 12. apríl 2022);
2022 UNICEF Somalia Annual Report (UNICEF Somalia, febrúar 2023);
Amnesty International Report 2022/23 – Somalia (Amnesty International, 27. mars 2023);
BTI 2022 Country Report – Somalia (Bertelsmann Stiftung, 23. febrúar 2022);
Benadir Regional Report 2020, Somali Health and Demographic Survey (SHDS) (Somalia National Bureau of Statistics, júlí 2021);
Challenges Facing the Health System in Somalia and Implications for Achieving the SDGs (European Journal of Public Health, 30. september 2020);
Clans in Somalia (Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and Documentation (ACCORD), desember 2009);
Country Background Note – Somalia (UK Home Office, desember 2020);
Country Guidance: Somalia (EUAA, júní 2022);
Country of Origin Information – Somalia: Health System (Danish Immigration Service, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Al-Shabaab (UK Home Office, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Majority clans and minority groups in south and central Somalia (UK Home Office, júní 2017);
Country Policy and Information Note: Security and humanitarian situation in Mogadishu, Somalia (UK Home Office, maí 2022);
Country Policy and Information Note – Somalia: Women fearing gender-based violence (UK Home Office, apríl 2018);
Country Reports on Terrorism 2020 – Somalia (US Department of State, 16. desember 2021);
DFAT Country Information Report Somalia (DFAT, 13. júní 2017);
EASO COI Report: Somalia Actors (EUAA, 1. júlí 2021);
EASO Country of Origin Information Report: Somalia – Targeted profiles (EUAA, 19. september 2021);
Freedom in the World 2023 – Somalia (Freedom House, 2023);
Forms and prevalence of repeated FGM/C (EUAA, 21. apríl 2023);
Humanitarian Needs Overview 2023 – Somalia (OCHA, 8. febrúar 2023);
International Protection Considerations with Regard to People Fleeing Somalia (UNHCR, september 2022);
Key socio-economic indicators (EUAA, september 2021);
‘On a rampage’: the African women fighting to end FGM

(https://www.theguardian.com/global-development/2021/jun/08/on-a-rampage-the-african-women-fighting-to-end-fgm, 9. júní 2021);

Overview of Gender-Based Violence in Somalia – Advocacy Brief, 2021 (UNFPA Somalia, 5. mars 2021);
Protection of Civilians: Building the Foundation for Peace, Security and Human Rights in Somalia (OHCHR, UNSOM, 10. desember 2017);
Query response on Somalia: Al-Shabaab (2021 - March 2023) (leadership, objectives, structure; recruitment; areas of operation and activities; financing; attacks; targets; capacity to track individuals; state response) (Immigration and Refugee Board of Canada, 7. mars 2023);
Reply by the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) in response to request for guidance on the application of the internal flight or relocation alternative, particularly in respect of Mogadishu, Somalia (UNHCR, 25. september 2013);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 19. maí 2021);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 8. febrúar 2022);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 15. júní 2023);
Somalia. Al-Shabaab areas in Southern Somalia (Landinfo, 21. maí 2019);
Somalia: Al-Shabaab and local employees of AMISOM, the UN and other international organisations (Landinfo, 2. júní 2015);
Somalia: Al-Shabaab Regains Lost Territories as Tax Dispute Halts Counter-Insurgency Operation (ACLED, 2. júní 2023);
Somalia: Basisinfo (Landinfo, 22. mars 2021);
Somalia: Counter-Insurgency Operation Gains Regional Support in Phase Two as al-Shabaab Attacks and Political Differences Persist (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia country profile (BBC, 20. desember 2022);
Somalia: Defection, desertion and disengagement from Al-Shabaab (EUAA, 13. febrúar 2023);
Somalia: Fact-Finding Mission to Mogadishu in March 2020 – Security situation and humanitarian conditions in Mogadishu (Finnish Immigration Service, 7. ágúst 2020);
Somalia: Det generelle voldsbildet og al-Shabaabs aktivitet i ulike deler av landet (Landinfo, 3. júní 2021);
Somalia: Health system (The Danish Immigration Service, nóvember 2020);
Somalia: Kampene i Mogadishu den 25. April 2021 og sikkerhetssituasjonen i byen etter dette (Landinfo, 15. júní 2021);
Somalia. Key crises to watch in 2023 (Acaps, 14. apríl 2023);
Somalia: Klan, familie, migrasjon og bistand ved (re)etablering (Landinfo, 24. júní 2020);
Somalia – Security situation (EUAA, 21. febrúar 2023);
Somalia – Security situation update (EUAA, 25. apríl 2023):
Somalia Situation Update: April 2023 (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia Situation Reports 2023 (UNICEF, september 2023);
Somalia: Violence in Mogadishu and developments since 2012 (Landinfo, 30. október 2020);
Somalia: UN expert warns health care standards “dangerously low“ (UNHRC, 5. apríl 2022);
South and Central Somalia – Security Situation, Al-Shabaab Presence, and Target Groups (Danish Refugee Council, mars 2017);
South and Central Somalia – Security situation, forced recruitment, and conditions for returnees (The Danish Immigration Service, júlí 2020);
The World Factbook – Somalia (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 9. janúar 2024);
UNHCR Eligibility Guidelines for Assessing the International Protection Needs of Asylum -Seekers from Somalia (UNHCR, 5. maí 2010);
UNHCR Position on Returns to Southern and Central Somalia (Update I) (UNHCR, maí 2016);
Vefsíða Minority Rights Group – Somalia (https://minorityrights.org/country/somalia/, síðast uppfært í maí 2018);
Voices Somalia – A Qualitative Assessment (UNFPA, september 2021) og

World Report 2023 – Somalia: Events of 2022 (Human Rights Watch, 12. janúar 2023).

Sómalía er sambandslýðveldi með tæplega 13 milljónir íbúa. Ríkið lýsti yfir sjálfstæði frá Bretum og Ítölum þann 1. júlí 1960. Hinn 20. september 1960 gerðist Sómalía aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1990. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um afnám alls kynþáttamisréttis árið 1975 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1990. Sómalía fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 2015 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2019.

Í skýrslu EUAA frá árinu 2016 kemur fram að árið 1991 hafi brotist út borgarastyrjöld í Sómalíu eftir að vopnaðir andspyrnuhópar hafi steypt þáverandi forseta landsins, Siad Barre, og ríkisstjórn hans af stóli. Næstu ár hafi einkennst af miklum átökum og lögleysu í landinu án þess að starfhæf ríkisstjórn væri við völd. Í ágúst 2012 hafi fyrsta varanlega alríkisstjórnin verið mynduð frá því borgarastyrjöldin hafi hafist. Frá árinu 2009 hafi átök verið bundin við mið- og suðurhluta Sómalíu á milli ríkisstjórnar landsins og bandamanna þeirra annars vegar og íslamskra öfgahópa hins vegar, einkum Al-Shabaab, sem hafi náð stjórn á nokkrum svæðum í landinu. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 beri hryðjuverkasamtökin Al-Shabaab m.a. ábyrgð á fjölda hryðjuverkaárása síðustu ár í Sómalíu sem kostað hafi hundruð óbreyttra borgara lífið. Samkvæmt skýrslu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá því í maí 2020 sé almennt öryggisástand í Sómalíu sveiflukennt. Megi rekja það til aukningar hryðjuverkaárása í landinu, fjölgunar glæpa og vopnaðra átaka sem hafi verið viðvarandi frá því í janúar 2020. Al-Shabaab hafi aukið árásir sínar í Mógadisjú og í Boosasoo í Bari héraði í Puntlandi. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023 var mánaðarlegt meðaltal svokallaðra öryggisatvika, þ.e. bardaga, sprenginga og ofbeldis gagnvart almennum borgurum, um 240 á tímabilinu janúar 2022 til nóvember 2022.

Í skýrslu Landinfo frá árinu 2019 kemur fram að Al-Shabaab hafi tekið yfir stjórn stærsta hluta Suður-Sómalíu árin 2008 til 2010. Á árunum 2011 til 2015 hafi friðargæsla Afríkuþjóða í Sómalíu (The African Union Mission in Somalia (AMISOM)) og fleiri samtök stjórnvalda tekist að ná stjórn á Mógadisjú og í kjölfarið öðrum bæjum Suður-Sómalíu. Þrátt fyrir það hafi Al-Shabaab náð yfirráðum yfir nokkrum bæjum í suðurhluta landsins að nýju á árunum 2016 og 2017 og hafi einnig viss áhrif á þeim svæðum þar sem samtökin hafi ekki varanlega viðveru. Sterkir ættbálkar hafi ákveðið svigrúm til að semja við samtökin en flestir hræðist hefndaraðgerðir þeirra. Al-Shabaab hafi umfangsmikið net uppljóstrara og bandamanna sem fari tiltölulega frjálslega milli landsvæða og séu hópar samtakanna sérstaklega virkir á svæðum þar sem ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar haldi sig. Í skýrslu dönsku flóttamannanefndarinnar frá árinu 2017 kemur fram að ýmsar ástæður geti legið að baki ofsóknum Al-Shabaab. Megi þar m.a. nefna alvarlegar refsiaðgerðir gegn óbreyttum borgurum sem ekki fari eftir reglum og hugmyndafræði samtakanna.

Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá árinu 2020 er árangursrík vernd stjórnvalda á yfirráðasvæðum Al-Shabaab ekki tiltæk. Ríkisstjórn landsins hafi leitast við að bæta öryggisþjónustu sína með aðstoð AMISOM. Í höfuðborg Sómalíu, Mógadisjú, og á öðrum þéttbýlisstöðum þar sem ríkisstjórnin sé við völd séu öryggissveitir veikburða sökum skorts á fjármagni, fullnægjandi búnaði og skorts á þjálfun starfsmanna. Í skýrslu Landinfo frá árinu 2018 kemur fram að sómalska lögreglan (e. Somali Police Force) sé virk og sýnileg í höfuðborginni Mógadisjú. Megináhersla lögreglunnar sé að vernda stofnanir ríkisins gegn árásum Al-Shabaab. Aftur á móti ber heimildum saman um að lögreglan hafi takmarkaða getu til að vernda einstaklinga gegn ofbeldi, þ.m.t. að rannsaka, ákæra og refsa fyrir ofbeldisbrot. Þá kemur fram að spilling sé útbreidd meðal lögreglu og hjá dómstólum. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að öryggisástand í Sómalíu sé sveiflukennt og Al-Shabaab fremji flest brot gegn óbreyttum borgurum í Suður- og Mið-Sómalíu. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 kemur fram að Al-Shabaab hafi borið ábyrgð á um 60% dauðsfalla almennra borgara á tæplega 9 mánaða tímabili árin 2020 og 2021.

Í skýrslu EUAA frá 2023 er vísað til korts Political Geography Now frá 30. nóvember 2022 sem sýnir að sómölsk stjórnvöld fari með yfirráð yfir borginni Kismayo. Þó sé Al-Shabaab með yfirráð yfir ýmsum bæjum og þorpum í neðra-Juba umdæmi, m.a. borginni Jamaame sem er rúmlega 60 kílómetra frá Kismayo. Þá hafi Al-Shabaab farið með stjórn yfir stærstum hluta dreifbýla í neðra-Juba umdæmi í september 2021. Í skýrslunni er vitnað til heimilda frá 2021 þar sem fram kom að sómölsk stjórnvöld væru með sterk yfirráð yfir Kismayo og nærumhverfi. Jafnframt hafi kenískar hersveitir viðveru í Kismayo. Átök eigi sér stað milli Al-Shabaab, sómalskra stjórnvalda og bandamanna stjórnvalda í neðra-Juba umdæmi, þ. á m. í tilteknum hverfum í Kismayo. Þá séu samtökin með viðveru m.a. í Kismayo og stjórni ýmsum vegum til og frá borginni. Á tímabilinu frá júlí 2021 til nóvember 2022 hafi 517 ofbeldisatvik, þ.e. átök, sprengjur og ofbeldi gagnvart óbreyttum borgurum, og 548 dauðsföll tengd þeim verið skráð í neðra-Juba umdæmi. Flest öryggisatvik, 244 talsins, hafi átt sér stað í Kismayo. Jafnframt hafi flest dauðsföll átt sér stað í Kismayo, 303 talsins, þar af 12 óbreyttir borgarar. Samkvæmt upplýsingum á vefsíðu ACLED frá júlí 2023 hafi 200 pólitísk ofbeldisatvik átt sér stað á tímabilinu 24. júní 2023 til 21. júlí 2023 í umdæmum neðra-Shabelle, Banadir og neðra-Juba í Sómalíu. Umdæmin hafi verið skjálftamiðja pólitísks ofbeldis á framangreindu tímabili vegna árása Al-Shabaab á sómalskar öryggissveitir. Neðra-Juba umdæmi hafi verið með hæsta fjölda skráðra dauðsfalla, rúmlega 150 tilfelli á umræddu tímabili, og hafi flest þeirra átt sér stað í átökum milli Al-Shabaab og sómalskra stjórnvalda. Sómalskar öryggissveitir og bandamenn þeirra hafi framið fjölda árása, þ. á m. loftárásir, á bækistöðvar Al-Shabaab í Kismayo, Jamame og Afmadow í neðra-Juba umdæmi í júní og júlí 2023. Þó kemur fram í skýrslu EUAA frá ágúst 2023 að viðvera einstaklings ein og sér í neðra-Juba umdæmi myndi ekki leiða til þess að hann teldist eiga á raunverulega hættu að sæta alvarlegum skaða í skilningi c-liðar 15. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2011/95/EB (e. Qualification Directive). Hins vegar nái handahófskennt ofbeldi á svæðinu háu stigi og því þurfi minna að koma til við mat á einstaklingsbundnum aðstæðum viðkomandi til að rökstuddar líkur verði taldar á því að viðkomandi muni eiga á raunverulega hættu að sæta alvarlegum skaða í skilningi ákvæðisins verði honum gert að fara aftur til neðra-Juba umdæmis.

Í skýrslu EUAA frá 2021 kemur fram að konur og stúlkur standi frammi fyrir margs konar áskorunum í Sómalíu, m.a. þvinguðum hjónaböndum á barnsaldri, kynfæralimlestingum, heimilisofbeldi, kynferðis- og kynbundnu ofbeldi, auk takmarkana á skólagöngu. Samkvæmt skýrslunni eru konur sérstaklega berskjaldaðar gagnvart kynbundnu ofbeldi. Sómölsk lög og réttarkerfið veiti takmarkaða vernd gegn mismunun á grundvelli kyns. Konur eigi erfitt uppdráttar á mörgum sviðum, m.a. á sviði húsnæðis, menntunar og atvinnu. Þá njóti þær ekki jafnréttis þegar komi að því að erfa eignir og sé þeim oft neitað um þær eignir sem þær eigi lagalegan rétt á vegna félagslegra viðhorfa sem mismuni konum. Þá séu nauðganir, og annað kynferðisofbeldi, mjög útbreiddar og algengar í Sómalíu, einkum í Suður- og Mið-Sómalíu og á svæðum innan Puntlands. Meirihluti brotanna sé ekki tilkynntur til lögreglu, einkum sökum víðtæks refsileysis innan réttarkerfisins og ótta og skömm þolenda. Heimilisofbeldi í garð kvenna í Sómalíu sé jafnframt lýst sem „hömlulausu“. Konur séu berskjaldaðar fyrir kynferðislegu ofbeldi á vinnumarkaði og sé algengt að karlmenn, sem sjái um ráðningar innan bæði einkageirans og hins opinbera, krefjist einhvers konar kynlífsþjónustu gegn ráðningu. Konur hafi litla möguleika á að kvarta yfir slíku ofbeldi, en nær öruggt sé að konur missi vinnuna geri þær það. Fyrir vikið neyðist margar konur til að þola kynferðislega misnotkun til að sjá fyrir fjölskyldu sinni. Þá sé þátttaka kvenna í stjórnmálastörfum takmörkuð vegna viðhorfa sem einkennist af mismunun og fjandskap í garð þeirra. Einstæðar konur séu almennt í viðkvæmari stöðu en giftar konur, en skortur á vernd í bland við viðhorf feðraveldisins í Sómalíu leiði til mismununar og útilokunar einstæðra kvenna. Einstæðar konur standi t.a.m. frammi fyrir erfiðleikum við að leigja eigið húsnæði þar sem þær þurfi karlmann til að ábyrgjast leigufyrirkomulagið. Þá eigi einstæðar konur sérstaklega á hættu að sæta kynbundnu ofbeldi þar sem þær neyðist til að vera á vinnumarkaði til að geta mætt grunnþörfum fjölskyldu sinnar og vegna staðalímynda í samfélaginu sem álíti konur og stúlkur veikburða. Almennt sé ætlast til þess af samfélaginu að konur gangi í hjúskap ungar, þ.e. á unglingsárunum, eignist mörg börn og sjái um uppeldi þeirra og sinni húsverkum innan heimilisins. Í skýrslu óháðs sérfræðings mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna um stöðu mannréttindamála í Sómalíu frá 14. júlí 2021 kemur m.a. fram að staða kvenna og barna hafi versnað vegna Covid-19 faraldursins og ofbeldi, einkum inni á heimilum, hafi aukist verulega. Einnig hafi orðið aukning í kynfæralimlestingum kvenna og stúlkna. Þá hafi aðgerðir stjórnvalda í málefnum kvenna ekki fengið þá framgöngu sem ætlað hafi verið og lagafrumvarp um glæpi tengda kynmökum boði afturför og fari gegn alþjóðlegum og svæðisbundnum skuldbindingum Sómalíu í þessum málaflokki.

Samkvæmt skýrslu UNICEF frá 2023 er Sómalía eitt hættulegasta land í heimi fyrir börn. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 öðlast barn sómalskt ríkisfang við fæðingu ef faðir barnsins er sómalskur ríkisborgari. Börn sómalskra mæðra geti öðlast sómalskt ríkisfang eftir tvö ár. Lágt hlutfall fæðinga sé skráð í landinu. Samkvæmt skýrslunni mæla sómölsk lög fyrir um endurgjaldslausa grunnmenntun barna. Þrátt fyrir það sé menntun ekki endurgjaldslaus. Jafnframt séu börn ekki skyldug til að ganga í skóla og á mörgum svæðum innan Sómalíu hafi börn ekki aðgang að skóla. Nærri tveir þriðju hlutar barna á skólaaldri gangi ekki í skóla, m.a. af öryggisástæðum, vegna fátæktar og skorts á skólum. Þá þurfi börn oft að þola barnaþrælkun vegna fátæktar fjölskyldunnar, auk þess sem stúlkubörn séu þvinguð í hjónaband samkvæmt skýrslu UNICEF frá 2023. Barnaníð og kynferðisbrot gegn börnum, þ.m.t. nauðgun, sé alvarlegt vandamál. Engin lög séu í Sómalíu sem leggi bann við eða vinni gegn ofbeldi gagnvart börnum, þ.m.t. barnaníði. Ennfremur hafi sómölsk stjórnvöld ekki tekið nein skref til að berjast gegn misnotkun barna. Börn séu meðal helstu fórnarlamba samfélagslegs ofbeldis (e. societal violence) í Sómalíu. Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá 2022 eru börn á innri flótta í Sómalíu í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Börn og konur sem dvelji í flóttamannabúðum í Sómalíu eigi sérstaklega á hættu nauðganir af hálfu vopnaðra manna, þ. á m. hermanna.

Samkvæmt skýrslu aðalframkvæmdastjóra sem lögð var fyrir Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna, dags. 15. júní 2023, bitna þurrkar og átök í landinu verst á konum og börnum sem séu rúmlega 80% þeirra sem séu á innri flótta. Þá sé talið að um 1,7 milljón barna á skólaaldri séu á vergangi og að einungis 20% þeirra hafi aðgang að grunnmenntun. Frá 8. febrúar 2023 til 31. maí 2023 hafi 482 brot gegn 376 börnum verið tilkynnt til sérstaks starfshóps um eftirlit með alvarlegum brotum gegn börnum. Tilkynnt hafi verið um tólf árásir á skóla og tíu árásir á sjúkrahús. Þá hafi verið tilkynnt um 139 börn sem hafi verið þvinguð til liðs við ólöglega vopnaða hópa, 145 börn sem hafi verið rænt, 43 börn sem hafi verið myrt, 79 börn sem hafi verið limlest og 50 stúlkur sem beittar hafi verið kynferðisofbeldi. Samkvæmt skýrslu EUAA frá ágúst 2023 geta börn í Sómalíu sætt athöfnum sem eru svo alvarlegar í eðli sínu að þær jafngilda ofsóknum, t.a.m. kynferðisofbeldi, mansali og barnaþrælkun. Þegar athafnir séu hins vegar eingöngu mismunun í eðli sínu skuli einstaklingsbundið mat á því hvort slíkt geti talist ofsóknir taka mið af alvarleika og/eða endurtekningu athafnanna eða því hvort þær stafi af samsafni athafna. Einstaklingsbundið mat skuli m.a. taka mið af búsetusvæði barnsins innan Sómalíu, fjölskylduhögum þess og þeim stuðningi sem barninu standi til boða frá fjölskyldu og ættbálki. Svipaða umfjöllun er að finna í afstöðu Flóttamannastofnunar til fólks á flótta frá Sómalíu frá september 2022.

Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá janúar 2019 kemur fram að ættbálkakerfið sé mikilvægur hluti af auðkenni íbúa Sómalíu og að kerfið hafi áhrif á alla þætti samfélagsins. Ættbálkakerfið sé stigskipt en neðst í stigskiptingunni séu fátækir ættbálkar og minnihlutahópar sem tilheyri ekki ættbálkasamfélaginu. Í skýrslunni kemur fram að í Sómalíu séu fjórir stærstu ættbálkarnir Darod, Hawiye, Isaaq og Dir. Samkvæmt skýrslunni hafi mikilvægi aðildar að tilteknum ættbálki breyst á undanförnum árum í höfuðborginni Mógadisjú. Hlutverk ættbálksins hafi í auknum mæli færst frá því að verja stöðu ættbálksins yfir í hlutverk félagslegrar aðstoðar og stuðnings. Þá sé lítið um ættbálkaerjur í Mógadisjú og afkoma meðlima minnihlutaættbálka ráðist ekki af aðild þeirra að ættbálkinum.

Í framangreindum gögnum kemur fram að heilbrigðiskerfi Sómalíu sé í grunninn einkavætt og þó svo að það hafi tekið töluverðum framförum á undanförnum árum séu töluverðar áskoranir um landið allt, sérstaklega í dreifbýli þar sem aðgengi sé slæmt og skortur sé á heilbrigðisvörum. Ekkert miðlægt heilbrigðiskerfi sé í Sómalíu og sérhæfðar læknismeðferðir takmarkaðar. Þá sé aðgengi að lyfjum takmarkað og engin umsjón eða eftirlit með gæðum og öryggi þeirra. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að í Mógadisjú hafi almennir borgarar aðgengi að heilbrigðisþjónustu og sé ekki mismunað á grundvelli þjóðernis eða ættbálks. Í borginni sé aðgengi að sérhæfðri heilbrigðisþjónustu og apótekum.

Ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki, verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Kærunefnd hefur við mat sitt á umsókn kæranda haft til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá hefur aðferðarfræði trúverðugleikamats kærunefndar tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Mat á trúverðugleika frásagnar kæranda er byggt á endurritum af viðtölum hennar hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki kæranda.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að vera fædd og uppalin í Kismayo. Kærandi hafi búið í hverfi sem nefnist Shaqalah og hafi gengið í skóla í nágrenninu. Síðar greindi kærandi frá því að hún hafi alist upp í hverfi sem nefnist Farjano í Kismayo en hafi nýlega flutt í Shaqalah hverfið og hafi verið búsett þar áður en hún yfirgaf Sómalíu í mars 2020. Kærandi kvaðst tilheyra Moobleen Cismann ættbálknum sem sé undirættbálkur Hawyiye ættbálksins. Ættbálkurinn sé í minnihluta þar sem hann hafi ekki mikið landsvæði og ekki mikil pólitísk ítök. Kærandi hafi ekki upplifað mismunun sem barn en mætt munnlegri mismunun eftir því sem hún varð eldri og hafi ekki getað stundað daglegar athafnir.

Í hinni kærðu ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að þar sem kærandi hafi ekki lagt fram gögn til staðfestingar á auðkenni sínu hafi stofnunin ákveðið að láta kæranda þreyta tungumála- og staðháttapróf 25. ágúst 2023. Í prófinu hafi mállýska kæranda verið borin saman við þá mállýsku sem helst sé einkennandi fyrir talsmáta þeirra einstaklinga sem komi frá sama svæði og kærandi kveðst koma frá, þ.e. frá Kismayo sem tilheyri neðri-Juba landsvæðinu í suðurhluta Sómalíu. Hafi mállýska kæranda þannig verið borin saman við mállýsku að nafni Benadiri. Kærandi hafi fengið hæstu mögulegu einkunn, +3. Þá hafi kærandi réttilega nefnt þorp í kringum heimaborg sína, nágrenni, skóla, moskur, markaði, spítala og vegi í Kismayo. Auk þess hafi kærandi nefnt hefðbundinn dans frá svæðinu og þekkta ættbálka. Í viðtali hjá Útlendingastofnun lýsti kærandi jafnframt staðháttum í Kismayo og nágrenni. Kærandi greindi m.a. frá því að Kismayo væri í neðri-Juba umdæmi og höfuðborg sambandsríkisins Jubaland. Þá lýsti kærandi fána Jubalands. Það er mat kærunefndar að niðurstöður úr tungumála- og staðháttaprófi, frásögn kæranda og landaupplýsingar um heimaríki kæranda, bendi til þess að kærandi hafi verið búsett í Kismayo áður en hún yfirgaf heimaríki sitt og það teljist því heimasvæði kæranda.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun 18. janúar 2023 greindi kærandi frá atburðum í lífi hennar sem hafi leitt til þess að hún hafi yfirgefið heimaríki sitt. Kærandi greindi frá því að hún væri uppalin af móður sinni en faðir hennar hafi látist þegar hún var ung. Móðir kæranda hafi rekið litla verslun fyrir framan húsnæði þeirra og kærandi hafi aðstoðað hana. Al-Shabaab hafi áður farið með yfirráð yfir heimasvæði kæranda en sómölsk stjórnvöld hafi tekið yfir stjórn borgarinnar. Eftir það hafi hópur hermanna dvalið nálægt húsnæði kæranda. Einn þeirra hafi neytt kæranda, sem þá hafi verið [...], til að ganga í hjónaband í lok árs 2014. Hann hafi hótað móður kæranda og kærandi hafi ekki haft um annað að velja en að giftast honum ella yrði hann kæranda að bana. Fyrrverandi eiginmaður kæranda hafi beitt hana líkamlegu, andlegu og kynferðislegu ofbeldi. Þá hafi hann veitt kæranda höfuðáverka og hún væri með skurð á höfðinu eftir að hann hafi slegið hana. Fyrrverandi eiginmaður kæranda hafi verið mun eldri en hún og þau hafi eignast tvö börn saman. Eftir að seinna barn kæranda hafi fæðst hafi kærandi leitað leiða til að flýja en mikil öryggisgæsla hafi verið í kringum húsnæði þeirra. Fyrrum eiginmaður kæranda hafi ferðast til annarrar borgar, Dhobley, og kærandi hafi þá náð að flýja til móður sinnar með syni sína tvo. Það hafi verið í fyrsta sinn sem hún hafi komist út úr húsnæði eiginmanns hennar eftir að þau hafi gifst. Móðir kæranda hafi tekið syni hennar en kærandi hafi farið til vinafólks móður kæranda. Eftir að eiginmaður kæranda hafi komist að því að kærandi hafi flúið hafi hann farið til móður kæranda og tekið börnin þeirra. Þá hafi hann greint móður kæranda frá því að ef hann fyndi kæranda myndi hann verða henni að bana. Kærandi hafi náð að flýja til Mógadisjú og þaðan til Tyrklands með aðstoð frænku sinnar sem búsætt væri í Suður-Afríku. Fyrrum eiginmaður kæranda hafi greint móður kæranda frá því að kærandi væri ekki lengur eiginkona hans, hann myndi skilja við hana og verða henni að bana. Aðspurð um starf fyrrum eiginmanns kæranda greindi kærandi frá því að hann hafi verið háttsettur og með marga undirmenn. Kærandi kvaðst fá upplýsingar um börnin sín í gegnum nágranna. Þá kvaðst kærandi vera í sambandi við móður sína og frænku. Kærandi kvað móður sína vera í hættu í heimaríki þar sem fyrrverandi eiginmaður kæranda hafi hótað þeim báðum lífláti. Þá geti sómölsk yfirvöld ekki veitt kæranda aðstoð þar sem fyrrum eiginmaður kæranda starfi fyrir sómölsk stjórnvöld.

Í framhaldsviðtali hjá Útlendingastofnun 21. september 2023 greindi kærandi frá því að hún hafi síðast heyrt frá sonum sínum fyrir sex mánuðum. Þeir séu búsettir hjá föður sínum í Kismayo. Kærandi hafi ekki haft samband við syni sína eða föður þeirra heldur frétt af því í gegnum móður sína að þeim vegni ágætlega. Þá greindi kærandi frá því að móðir hennar athugi með syni hennar þegar hún sé í nágrenninu en hún sé ekki í reglulegum samskiptum við þá. Aðspurð kvaðst kærandi ekki eiga nein systkini. Þá greindi kærandi frá því að hún hafi gengið í hjónaband með fyrrum eiginmanni sínum árið 2014 eða 2015. Kærandi hafi fengið fregnir af því þegar hún hafi verið komin til Tyrklands, í gegnum móður sína, að eiginmaður hennar hefði fengið skilnað. Kærandi telji ekki að fyrrum eiginmaður kæranda leiti hennar en að hann muni misþyrma henni snúi hún aftur til heimaríkis. Þá muni hann ekki leyfa kæranda að hafa samband við börnin sín. Kærandi hafi ekki haft samband við hann þar sem hún viti að hann muni ekki leyfa henni það. Þá greindi kærandi frá því að fyrrum eiginmaður hennar færi með stjórn yfir litlum her og ferðist reglulega til Dhobley. Aðspurð kvaðst kærandi ekki óttast neinn annan en fyrrum eiginmann sinn í heimaríki. Kærandi greindi frá því að hún hafi hitt núverandi eiginmann sinn í fyrsta skiptið á Ítalíu 3. ágúst 2022 en þau hafi gift sig 3. júní 2022 þegar kærandi hafi verið í Grikklandi. Frænka kæranda og bróðir eiginmanns kæranda hafi gert samkomulag um að þau gengju í hjónaband. Eiginmaður kæranda sé frá Jowhar og hafi verið búsettur þar allt sitt líf. Í viðtalinu var kærandi spurð um samfélagsmiðlanotkun sína og tiltekna mynd sem hún væri með á samskiptamiðlinum WhatsApp af henni og karlmanni. Kærandi kvað karlmanninn vera son frænku sinnar. Aðspurð um af hverju maðurinn bæri sama eftirnafn og hún á samfélagsmiðlinum Facebook, viðurkenndi kærandi að hann væri bróðir hennar. Hún hafi ekki greint frá því í upphafi þar sem hann hafi ekki búið með þeim en þau eigi sama föður. Aðspurð kvað kærandi föður sinn ekki vera á lífi. Kærandi greindi síðar í viðtalinu frá því að faðir hennar væri á lífi og hafi verið sá sem hafi neytt hana til að ganga í hjónaband með fyrrum eiginmanni sínum. Kærandi hafi ekki veitt réttar upplýsingar um föður sinn af því að hann væri ekki til fyrir henni. Faðir kæranda hafi jafnframt beitt kæranda ofbeldi og valdið henni höfuðáverkum.

Ljóst er af framansögðu að talsvert misræmi var í framburði kæranda milli viðtala hennar hjá Útlendingastofnun, s.s. varðandi hver hafi staðið að baki hjúskap hennar, hvort að hún ætti systkini og hvort að faðir hennar væri á lífi. Kæranda var gefinn kostur á að veita skýringar og andmæli við misræminu í framhaldsviðtali hjá Útlendingastofnun og í greinargerð til kærunefndar. Í greinargerð kæranda kom fram að misræmi vegna höfuðáverka væri til komið af því að bæði faðir hennar og fyrrverandi eiginmaður hafi beitt hana ofbeldi. Faðir kæranda hafi valdið öri fyrir ofan vinstra auga en fyrrverandi eiginmaður hennar hafi ítrekað beitt hana ofbeldi og m.a. valdið henni höfuðáverkum. Að mati kærunefndar eru skýringarnar ekki til þess fallnar að skýra framangreint misræmi þar sem í fyrra viðtali kæranda greindi hún skýrt frá því að fyrrverandi eiginmaður hennar hafi valdið skurði á höfði hennar. Þá kvaðst kærandi hafa greint frá því að faðir hennar væri látinn í viðtali hjá Útlendingastofnun vegna þess að hann væri látinn í hennar augum. Það væri merki um afneitun hennar á föður sínum eftir langvarandi heimilisofbeldi. Að mati kærunefndar skýtur það skökku við að kærandi hafi verið tilbúin til þess að greina frá ofbeldi af hálfu fyrrverandi eiginmanns síns en ekki af hálfu föður síns. Í viðtölum kæranda vísaði hún ítrekað til þess að faðir hennar væri látinn og að hún óttaðist aðeins fyrrum eiginmann sinn í heimaríki og var það ekki fyrr en fulltrúi Útlendingastofnunar ítrekaði spurningar um sannsögli hennar í lok framhaldsviðtals sem hún viðurkenndi að faðir hennar væri á lífi. Kærunefnd telur jafnframt að frásögn kæranda þess efnis að hermenn hafi dvalið fyrir utan húsnæði hennar og einn þeirra hafi hótað móður kæranda og farið fram á að kærandi gengi í hjónaband með sér sé þá ekki í samræmi við þá frásögn hennar um að faðir hennar hafi þvingað hana í hjónaband. Kærandi kvaðst hafa greint ranglega frá því að eiga engin systkini af því bróðir hennar hafi ekki búið hjá þeim en þau eigi aðeins sama föður. Þá kemur fram í greinargerð kæranda að hægt sé að nálgast upplýsingar um bróður kæranda á Facebook aðgangi kæranda og þær samræmist öllu því sem hún hafi tjáð í viðtali. Framangreind skýring kæranda verður ekki lögð til grundvallar, enda greindi kærandi sérstaklega frá því í viðtali að karlmaðurinn væri sonur frænku hennar en leiðrétti frásögn sína síðar eftir frekari spurningar af hálfu fulltrúa Útlendingastofnunar.

Framangreint misræmi dregur verulega úr trúverðugleika frásagnar kæranda. Um er að ræða misræmi er varðar meginástæðu flótta kæranda frá heimaríki sem og fjölskylduaðstæður hennar. Að mati kærunefndar er misræmið það umfangsmikið að ekki er unnt að leggja frásögn kæranda um að hún hafi flúið heimaríki sitt vegna nauðungarhjónabands til grundvalla og eigi á hættu að sæta ofbeldi af hálfu fyrrverandi eiginmanns síns. Þá verður ekki lagt til grundvallar að kærandi eigi á hættu ofsóknir af hálfu sómalskra stjórnvalda vegna starfa þess manns fyrir þau.

Auk framangreinds byggir kærandi á því að hún eigi á hættu að sæta ofsóknum í Sómalíu þar sem hún tilheyri ættbálkunum Mobleen Cismaan sem sé í minnihluta. Samkvæmt landaupplýsingum um heimaríki kæranda er ættbálkurinn undirættbálkur Hawiye ættbálskins sem er meirihlutaættbálkur í Sómalíu. Ættbálkurinn Mobleen sé ekki stór og hafi verið lýst sem lítilli undirætt Hawiye. Heimildir benda til þess að dæmi hafi verið um átök á milli undirætta Hawiye ættbálksins. Ættbálkurinn sé staðsettur í mið- og neðri-Shabelle og meðlimir hans séu aðallega búsettir þar þó margir hafi flust annað í Suður- og Mið- Sómalíu. Mobleen ættbálkurinn eigi nokkra pólitíska fulltrúa í alríkisstjórninni, þar á meðal einn þingmann á alríkisþingi Sómalíu. Meðlimir ættarinnar hafi þó aldrei verið skipaðir í stöður hjá alríkisstjórninni líkt og stöður ráðherra, landstjóra, borgarstjóra, sýslumann o.fl. Meðlimir ættbálksins sé m.a. að finna í lögreglunni og hernum. Þá benda heimildir ekki til þess að átök hafi skapast á milli ættbálksins og yfirvalda. Aðalstarfsemi meðlima ættbálksins sé verslun/smáviðskipti, ræktun og búfjárrækt. Kærandi kvaðst í viðtali hjá Útlendingastofnun hafa mátt þola munnlega mismunun á þeim grundvelli að tilheyra ættbálkunum. Kærandi greindi ekki frá því að hafa sætt frekara áreiti eða mátt sæta áreiti eða meðferð sem náð getur því marki að teljast ofsóknir á grundvelli ættbálks síns. Er það því mat kærunefndar, með hliðsjón af frásögn kæranda og framangreindum landaupplýsingum, að kærandi hafi ekki sýnt fram á að hún eigi á hættu ofsóknir á grundvelli ættbálkar í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. d-lið 3. mgr. 38. gr. sömu laga.

Kærandi hefur jafnframt lýst slæmri stöðu kvenna í Sómalíu og að sem ung kona án ættbálkastuðnings í landinu upplifi hún sérstaklega slæma öryggisstöðu. Þá eigi kærandi tvö börn í heimaríki og hafi eignast eitt barn hér á landi. Kærandi hefur borið fyrir sig að hún muni vera einstæð móðir með ekkert stuðningsnet í heimaríki, þar sem eiginmaður hennar hafi heimild til að dvelja á Ítalíu. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2022 eru aðstæður í Sómalíu ekki slíkar að allar konur teljist hafa ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli kyns síns eða á grundvelli þess að þær hafi sætt kynfæralimlestingu. Samkvæmt skýrslunni geta konur og stúlkur í Sómalíu sætt athöfnum sem eru svo alvarlegar í eðli sínu að þær jafngilda ofsóknum. Þegar athafnir séu hins vegar eingöngu mismunun í eðli sínu, t.d. útskúfun, skuli einstaklingsbundið mat á því hvort slíkt geti talist ofsóknir taka mið af alvarleika og/eða endurtekningu athafnanna eða því hvort þær stafi af samsafni athafna. Í skýrslu EUAA frá 2021 kemur m.a. fram að konur og stúlkur standi frammi fyrir margs konar áskorunum í Sómalíu, m.a. þvinguðum hjónaböndum á barnsaldri, kynfæralimlestingum, heimilisofbeldi, kynferðis- og kynbundnu ofbeldi, auk takmarkana á skólagöngu. Samkvæmt skýrslunni séu konur sérstaklega berskjaldaðar gagnvart kynbundnu ofbeldi. Sómölsk lög og réttarkerfið veiti takmarkaða vernd gegn mismunun á grundvelli kyns. Þá eigi konur erfitt uppdráttar á mörgum sviðum, m.a. á sviði húsnæðis, menntunar og atvinnu. Kærandi er fædd og uppalin í Kismayo þar sem sómölsk stjórnvöld eru við stjórn. Frásögn kæranda bendir til þess að hún eigi a.m.k. í góðu sambandi við móður sína og bróður. Þá er það mat kærunefndar með hliðsjón af landaupplýsingum um heimaríki kæranda að ólíklegt sé að kærandi eigi ekki aðra ættingja í heimaríki en nánustu fjölskyldu sína. Við meðferð málsins greindi kærandi frá því að hún hafi gengið í einkarekinn skóla og tekið áfanga í tungumálum. Kærandi hafi jafnframt aðstoðað móður sína við að reka verslun. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðstæður kvenna er það mat kærunefndar að almennar aðstæður þeirra séu ekki slíkar að þær geti talist til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Er það því mat kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á að hún eigi á hættu ofsóknir á grundvelli kyns síns í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. d-lið 3. mgr. 38. gr. sömu laga. Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að kærandi hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í heimaríki af öðrum ástæðum er tilgreindar eru í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Varðandi málsástæðu kæranda um að hún muni koma til með að vera einstæð móðir í heimaríki þar sem eiginmaður hennar sé einnig á flótta og tilvísun kæranda til úrskurðar kærunefndar nr. 57/2023 frá 2. febrúar 2022 og jafnræðisreglu stjórnsýslulaga, vísar kærunefnd til þess að málsástæður séu ekki sambærilegar. Kærandi í því máli var talin tilheyra minnihlutaættbálki og eiga á hættu ofsóknir af hálfu Al-Shabaab. Þá vissi kærandi ekki hvar eiginmaður hennar væri niðurkominn. Í því máli sem hér er til meðferðar liggur fyrir að eiginmaður kæranda, sem er einnig frá Sómalíu, er með alþjóðlega vernd á Ítalíu og kom með kæranda hingað til lands.

Er því ljóst að kærandi uppfyllir ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

Samkvæmt 5. mgr. 37. gr. laga um útlendinga skal, við mat skv. 1. og 2. mgr. 37. gr. í málum sem varða börn, fylgdarlaus sem önnur, hafa það sem er barninu fyrir bestu að leiðarljósi. Í ákvæðinu kemur fram að við það mat beri að líta til möguleika barns á fjölskyldusameiningu, öryggis barnsins, velferðar og félagslegs þroska auk þess sem taka skal tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska.

Hinn 15. janúar 2024 óskaði kærunefnd eftir upplýsingum frá kæranda um hvort hún hafi mátt sæta kynfæralimlestingum í heimaríki og hver afstaða hennar og eiginmanns hennar væri gagnvart kynfæralimlestingum, með tilliti til stöðu dóttur þeirra. Í svörum kæranda sem bárust kærunefnd 17. janúar 2024 kemur fram að þau séu bæði alfarið á móti kynfæralimlestingum kvenna og muni ekki leyfa slíku að koma fyrir dóttur sína. Kærandi hafi sjálf mátt þola kynfæralimlestingar og hafi ekkert fengið um það að segja. Þá glími kærandi við ýmis vandamál sem rekja megi til þess.

Í skýrslu EUAA frá því í júní 2022 kemur fram að kynfæralimlestingar kvenna eigi sér stað nánast um alla Sómalíu. Venjan hafi haldist útbreidd og hafi félagsleg áhrif þar sem slík aðgerð sé krafa fyrir hjónabandi stúlkna. Þá séu kynfæralimlestingar leið fyrir fjölskyldur til að öðlast félagslega viðurkenningu og trygging fyrir því að dætur þeirra gangi í hjónaband áður en þær verði þungaðar. Jafnvel þótt stjórnarskrá Sómalíu frá 2012 kveði á um að kynfæralimlestingar kvenna sé grimm og niðurlægjandi venja sem jafngildi pyndingum og að þær séu óheimilar, séu engin lög í Sómalíu sem geri þessa aðgerð refsiverða. Í skýrslu EUAA frá því í apríl 2023 kemur fram að rannsóknir hafi sýnt fram á að 99,2% sómalskra kvenna á aldrinum 15-49 ára hafi mátt þola kynfæralimlestingar, flestar hafi verið á aldrinum 5-9 ára þegar þær fóru fram. Kynfæralimlestingum í Sómalíu hefur verið skipt upp í þrjá flokka eftir alvarleika þeirra og rannsóknir sýna fram á að alvarlegasta tegund þeirra, Pharaonic, sé algengust á meðal sómalskra kvenna. Þá kemur fram í skýrslu óháðs sérfræðings mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna um stöðu mannréttindamála í Sómalíu frá 14. júlí 2021 að orðið hafi aukning í kynfæralimlestingum kvenna og stúlkna í Covid-19 faraldrinum.

Samkvæmt skýrslu EUAA frá því í júní 2022 jafngildir kynfæralimlesting kvenna í Sómalíu ofsóknum. Þegar um sé að ræða stúlkur sem hafi ekki mátt sæta kynfæralimlestingum eigi rökstuddur ótti um að sæta kynfæralimlestingum almennt við rök að styðjast. Við mat sitt á því hvort A, sem er fædd hér á landi [...], eigi á hættu kynfæralimlestingar verði henni gert að fara aftur til Sómalíu horfir kærunefnd til þess að móðir hennar, kærandi, hefur greint frá því að hún hafi mátt sæta kynfæralimlestingum í heimaríki. Þrátt fyrir að frásögn kæranda hafi að mestu verið metin ótrúverðug er með vísan til landaupplýsinga lagt til grundvallar að hún hafi mátt þola kynfæralimlestingar í heimaríki. Þá lítur kærunefnd til framangreindra landaupplýsinga sem benda til þess að 99,2% sómalskra kvenna á aldrinum 15-49 hafi mátt þola kynfæralimlestingar, flestar á aldrinum 5-9 ára. Þá telur kærunefnd að þrátt fyrir að foreldrar A hafi greint frá því að þau séu alfarið á móti kynfæralimlestingum kvenna sé ekki hægt að útiloka að A muni þurfa að sæta kynfæralimlestingum, með vísan til hárrar tíðni þeirra og útbreiddrar venju þar í landi og þrýstings frá samfélaginu. Telur kærunefnd, með vísan til aðstæðna kæranda, einkum hvað varðar félagslega stöðu hennar sem kona í Sómalíu, ekki hægt að leggja til grundvallar að kærandi hafi burði til þess að að veita A vernd gegn því að sæta kynfæralimlestingu snúi þær til baka til heimaríkis.

Með vísan til heildarmats á aðstæðum A og kæranda er það niðurstaða kærunefndar að rökstuddar líkur séu á því að A eigi á hættu að sæta kynfæralimlestingu verði henni gert að fara aftur til heimaríkis, sbr. d-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Uppfyllir A því skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

Mat á möguleika á flutningi innanlands

Þó svo að umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi sýnt fram á ástæðuríkan ótta við að verða fyrir ofsóknum á því landsvæði sem hann býr, er heimilt að synja umsókn um alþjóðlega vernd ef umsækjandi getur fengið raunverulega vernd í öðrum landshluta heimalands síns en hann flúði frá, viðkomandi getur ferðast þangað á öruggan og löglegan hátt og hægt er með sanngirni að ætlast til 11 þess af viðkomandi að hann setjist að á því svæði, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi til laga um útlendinga segir að niðurstaða um hvort útlendingur geti fengið raunverulega vernd í öðrum hluta heimalands skuli byggð á einstaklingsbundnu mati á persónulegum aðstæðum útlendingsins og þeim aðstæðum sem séu í því landi. Við mat á því hvort hægt sé með sanngirni að ætlast til þess að útlendingur setjist að á því svæði sem talið er öruggt samkvæmt ákvæði þessu skuli tekið tillit til ýmissa þátta, svo sem aldurs, kyns, heilsu, fjölskylduaðstæðna, trúar, menningar sem og möguleika viðkomandi útlendings á vinnu eða menntun. Við mat samkvæmt ákvæðinu skuli m.a. höfð hliðsjón af leiðbeiningum flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna (Guidelines on International Protection: „Internal Flight or Relocation Alternative“ within the Context og Article 1A(2) of the 1951 Convention and/or 1967 Protocol relating to the Status of Refugees, frá 23. júlí 2003).

Kærandi greindi frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að hún eigi fjölskyldu í Kismayo, þ. á m. móður bróður og tvö börn. Ekkert í gögnum málsins eða frásögn kæranda bendir til þess að hún hafi fjölskyldutengsl við aðra staði en Kismayo. Þá er ættbálkur kæranda að mestu staðsettur í mið- og neðri-Shabelle. Er það því mat kærunefndar að ekki sé hægt að ætla að kærandi njóti stuðnings fjölskyldu eða ættbálkar á öðrum stöðum í heimaríki sínu. Það er jafnframt mat kærunefndar með vísan til landaupplýsinga að A geti átt á hættu að sæta kynfæralimlestingum þrátt fyrir að hún setjist að annars staðar í Sómalíu. Við það mat er litið til þess hve útbreidd venja kynfæralimlestingar í Sómalíu eru og þess að aðgerðin er talin hafa félagsleg áhrif þar sem víðar er litið á hana sem skilyrði fyrir konur til að ganga í hjónaband. Er það því mat kærunefndar að ekki sé með sanngirni hægt að ætlast til þess að kærandi og A setjist að annars staðar Sómalíu, þar sem þær hafi ekki sterkan sjálfstæðan bakgrunn og traust tengslanet. Við það mat hefur verið litið til 2. mgr. 10. gr. og 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga sem mælir fyrir um að ákvörðun sem varðar barn skuli vera tekin með hagsmuni þess að leiðarljósi og að hugað sé að öryggi barns, velferð þess og félagslegum þroska. Það er mat kærunefndar að ekki sé raunhæft eða sanngjarnt að ætlast til þess af kæranda að hún og A setjist að annars staðar í Sómalíu, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Uppyllir A því skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga til að teljast flóttamaður hér á landi.

Samkvæmt 3. mgr. 45. gr. laga um útlendinga eiga foreldrar barns yngra en 18 ára sem nýtur alþjóðlegrar verndar jafnframt rétt til verndar enda þyki sýnt að þeir hafi farið með forsjá barnsins og hyggist búa með barninu hér á landi. Þá njóta þessa réttar systkini barnsins sem eru yngri en 18 ára, eru án maka og búa hjá foreldrunum eða foreldrinu. Með vísan til framangreinds er ljóst að kærandi uppfyllir skilyrði 3. mgr. 45. gr. laga um útlendinga og verður henni veitt dvalarleyfi hér á landi samkvæmt 73. gr. laganna.

Samantekt

Að öllu framangreindu virtu er fallist á hluta aðalkröfu kæranda um að fella úr gildi ákvarðanir Útlendingastofnunar og veita A alþjóðlega vernd á Íslandi á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðsamnings um stöðu flóttamanna. Þá er kæranda og A veitt dvalarleyfi hér á landi samkvæmt 73. gr. laga um útlendinga, sbr. 3. mgr. 45. gr. laga um útlendinga.

Í ljósi þess að kærunefnd útlendingamála hefur fallist á aðalkröfu kæranda verða varakrafa, þrautavarakrafa og þrautaþrautavarakrafa kæranda ekki teknar til umfjöllunar í máli þessu.

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru felldar úr gildi. Barni kæranda, A, er veitt alþjóðleg vernd á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 40. gr. s.l. Kæranda er veitt alþjóðleg vernd á grundvelli 3. mgr. 45. gr. laga um útlendinga. Lagt er fyrir stofnunina að veita kæranda og A dvalarleyfi á grundvelli 73. gr. laga um útlendinga.

The decisions of the Directorate of Immigration in the cases of the appellant and her child are vacated. The appellant’s child, A, is granted international protection in accordance with Article 37, paragraph 1, and Article 40, paragraph 1, of the Act on Foreigners. The Appellant is granted international protection in accordance with Article 45, paragraph 3 of the Act on Foreigners. The Directorate is instructed to issue them residence permit on the basis of Article 73 of the Act on Foreigners.

Valgerður María Sigurðardóttir

Sindri M. Stephensen Þorbjörg I. Jónsdóttir