15 febrúar 2024

Nr. 142/2024 Úrskurður

Hinn 15. febrúar 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 142/2024

í stjórnsýslumáli nr. KNU23090082

Kæra [...]

á ákvörðun Útlendingastofnunar

I. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 18. september 2023 kærði einstaklingur er kveðst heita [...], vera fæddur [...] og vera ríkisborgari Sómalíu (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 4. september 2023, um að synja honum um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Kærandi krefst þess aðallega að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að honum verði veitt alþjóðleg vernd á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Til vara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun Útlendingastofnunar verði felld úr gildi og að honum verði veitt viðbótarvernd á grundvelli 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Til þrautavara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að honum verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Til þrautaþrautavara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að honum verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Fyrrgreind ákvörðun er kærð á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

II. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi lagði fyrst fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi 12. september 2020. Með umsókn framvísaði kærandi ferðaskilríkjum útgefnum af ítölskum yfirvöldum til handa handhöfum alþjóðlegrar verndar. Hinn 5. október 2020 var beiðni um upplýsingar um stöðu kæranda beint til yfirvalda á Ítalíu. Í svari frá ítölskum yfirvöldum, dags. 4. nóvember 2020, kom fram að kærandi væri með gilt dvalarleyfi þar í landi til 13. mars 2021. Samkvæmt upplýsingum frá ítölskum stjórnvöldum hefur dvalarleyfi kæranda á grundvelli viðbótarverndar hans á Ítalíu verið framlengt til 14. mars 2026. Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 6. október 2020 ásamt löglærðum talsmanni sínum. Útlendingastofnun ákvað 17. nóvember 2020 að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að honum skyldi vísað frá landinu. Með úrskurði kærunefndar nr. 69/2021, dags. 4. mars 2021, var ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest. Hinn 16. september 2021 lagði kærandi fram beiðni um endurupptöku. Með úrskurði kærunefndar nr. 573/2021, dags. 18. nóvember 2021, var beiðni kæranda hafnað. Hinn 16. ágúst 2022 lagði kærandi fram beiðni um endurupptöku á úrskurði kærunefndar að nýju. Með úrskurði kærunefndar nr. 362/2022, dags. 22. september 2022, var beiðni kæranda hafnað. Kærandi lagði fram endurtekna umsókn hjá kærunefnd í þriðja sinn 18. október 2022. Hinn 8. nóvember 2022 var kærandi fluttur til Ítalíu með aðstoð stoðdeild Ríkislögreglustjóra. Með úrskurði kærunefndar nr. 474/2022, dags. 1. desember 2022, var fallist á beiðni kæranda um endurupptöku. Ákvörðun Útlendingastofnunar var felld úr gildi og lagt fyrir Útlendingastofnun að taka mál kæranda til efnismeðferðar.

Kærandi kom í viðtal hjá Útlendingastofnun ásamt löglærðum talsmanni sínum 19. janúar 2023 og til framhaldsviðtals hjá stofnuninni 10. ágúst 2023. Með ákvörðun, dags. 4. september 2023, synjaði Útlendingastofnun kæranda um alþjóðlega vernd ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Var framangreind ákvörðun kærð til kærunefndar útlendingamála 18. september 2023. Hinn 4. október 2023 barst kærunefnd greinargerð kæranda.

III. Ákvörðun Útlendingastofnunar

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi byggi umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hann sé í hættu í heimaríki vegna ofsókna meirihlutaættbálks og hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab vegna aðildar að sérstökum þjóðfélagshóp.

Niðurstaða ákvörðunar Útlendingastofnunar í máli kæranda var sú að kærandi væri ekki flóttamaður og honum skyldi synjað um alþjóðlega vernd á Íslandi samkvæmt ákvæðum 37. og 40. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt synjað um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga. Þá taldi stofnunin að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga stæði endursendingu til heimaríkis ekki í vegi.

Kæranda var brottvísað frá landinu og honum ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Kæranda var veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið. Fram kom að yfirgæfi kærandi landið sjálfviljugur innan frestsins yrði endurkomubannið fellt niður.

Útlendingastofnun tilkynnti kæranda jafnframt að kæra frestaði réttaráhrifum ákvörðunarinnar, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga um útlendinga.

IV. Málsástæður og rök kæranda

Kærandi vísar til efnisviðtals síns hjá Útlendingastofnun hvað málsatvik varðar. Kærandi gerir athugasemd við trúverðugleikamat Útlendingastofnunar og andmælir því sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að gögn sem hafi borist frá ítölskum yfirvöldum dragi verulega úr trúverðugleika heildarfrásagnar hans. Kærandi vísar til framhaldsgreinargerðar sinnar til Útlendingastofnunar þar sem hann hafi greint frá því að sá hluti ákvörðunar frá ítölskum stjórnvöldum sem sé ekki í samræmi við frásögn kæranda í viðtölum hjá Útlendingastofnun sé rangur. Kærandi vekur athygli á því að Útlendingastofnun hafi ekki viðtalið sem fram hafi farið á Ítalíu undir höndum og geti því ekki rengt afstöðu kæranda. Auk þess liggi ekki fyrir hvort viðtalið hafi verið undirritað af kæranda og hvort kærandi hafi notið viðunandi túlkunar- og lögfræðiaðstoðar. Ekki sé hægt að sannreyna að kærandi hafi raunverulega gefið ítölskum stjórnvöldum þessar upplýsingar og ekki liggi fyrir nein gögn þar sem kærandi votti fyrir að þær séu réttar og hafi verið aflað með aðstoð lögfræðings og túlks. Þá vísar kærandi til þess hann hafi að öllum líkindum verið ólögráða barn þegar viðtal við hann á Ítalíu hafi farið fram. Kærandi gerir athugasemd við að ekki sé minnst á það í ákvörðun Útlendingastofnunar og telur það fela í sér alvarlegan annmarka á rannsóknarreglu stjórnsýslulaga að Útlendingastofnun gefi ákvörðun ítalskra stjórnvalda svo mikið vægi í máli kæranda, án þess að vísa til þess hvenær ákvörðun ítalskra stjórnvalda hafi verið birt og hvort kærandi hafi verið barn við meðferð máls hans hjá ítölskum stjórnvöldum. Með vísan til lögmætisreglunnar hafi þær upplýsingar þurft að vera skilmerkilega greindar í hinni kærðu ákvörðun. Aðeins liggi fyrir munnlegar fullyrðingar fulltrúa Útlendingastofnunar um að viðtalið hafi farið fram árið 2015 og því verði að leggja til grundvallar að kærandi hafi verið barn í samskiptum hans við ítölsk stjórnvöld. Ekki liggi fyrir gögn um að kærandi hafi fengið leiðbeiningar í samræmi við aldur hans og þroska í ljósi stöðu hans sem fylgdarlaust barn. Með vísan til framangreinds eigi misræmi í frásögn kæranda hjá Útlendingastofnun annars vegar og knappri samantekt í ódagsettri ákvörðun ítalskra stjórnvalda hins vegar ekki að draga úr trúverðugleikamati kæranda að verulegu leyti.

Kærandi byggir á því að hafa mátt þola mismunun eða áreiti á grundvelli aðildar hans að ættbálknum Madhibaan, undirættbálknum Reer Hilowle og Reer Coraate, undirættbálks Reer Yirsi Lagoodi og að hann sé í hætti í heimaríki vegna ofsókna meirihlutaættbálks. Kærandi mótmælir mati Útlendingastofnunar um að honum hafi ekki tekist að sína fram á að hann tilheyri minnihlutaættbálknum. Kærandi vísar til þess að hann hafi greint með skilmerkilegum hætti frá því hvernig ættbálkur hans sæti mismunun sem eigi sér stoð í landaupplýsingum. Kærandi telur að það eigi ekki að draga úr trúverðugleika hans þó undirættbálkur sem hann hafi greint frá finnist ekki í þeim rithætti sem hann hafi gefið upp í þeim landaupplýsingum sem Útlendingastofnun líti til. Kærandi vísar til þess að það séu yfir 500 undirættbálkar í Sómalíu og því verði að láta kæranda njóta vafans.

Kærandi andmælir því sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að þekking hans á staðháttum á heimasvæði hans sé almenn og þekking hans á svæðinu í kring sé takmörkuð. Kærandi vísar til þess að þekking hans sé í fullu samræmi við að hann hafi veri ungur og óskólagengið barn þegar hann flúði heimaríki sitt. Trúverðugleikamat verði alltaf að taka mið af einstaklingsbundnum þáttum, s.s. aldri og menntunarstigi. Þá vísar kærandi til þess að tólf ár séu liðin frá því hann flúði heimaríki sitt. Byggir kærandi á því að mállýska hans sé sannarlega töluð í heimabæ hans, Sablaale, og að í hinni kærðu ákvörðun skorti fullnægjandi rökstuðning til að rengja þá staðreynd. Til séu áreiðanleg og aðgengileg gögn sem staðfesti að undirmállýska kæranda Xamari, sem tilheyri mállýskunni Benadiri sé töluð í Suður-Sómalíu þar sem heimahérað kæranda sé staðsett. Kærandi telur niðurstöðu Útlendingastofnunar hvað varðar mállýsku hans ekki vera rökstudda og feli í sér brot á rannsóknar- og lögmætisreglu stjórnsýslulaga. Kærandi vísar til þess að í hinni kærðu ákvörðun sé hann látinn bera hallann af því í trúverðugleikamati stofnunarinnar að hann hafi ekki lagt fram nein gögn til stuðnings frásögn sinni. Kærandi byggir á því að sú krafa stofnunarinnar sé í beinni mótsögn við mat stofnunarinnar sjálfrar gagnvart áreiðanleika sómalskra skjala. Þá hafi kærandi greint frá því að hann hafi aldrei séð neina stofnun í heimabæ sínum og með tilliti til viðhorfs stofnunarinnar til sómalskra gagna megi álykta að þau yrðu dregin í efa tækist kæranda að tefla þeim fram. Auk þess sé órökrétt að ætla að það sé tilefni til að gera ríkari kröfur til kæranda til öflunar sönnunargagna á flóttasögu sinni þar sem svo mörg ár séu liðin frá því hann hafi flúið heimaríki sitt. Kærandi ítrekar að hann hafi verið barn þegar hann flúði heimaríki sitt og byggir á því að kröfur stofnunarinnar hvað varði framlagningu gagna séu bæði óraunhæfar og ósanngjarnar. Frásögn kæranda njóti stuðnings almennra heimilda og sé að öllu leyti trúverðug.

Með vísan til alls framangreinds byggir kærandi aðallega á því að ákvörðun Útlendingastofnunar verði felld úr gildi vegna alvarlegra annmarka á trúverðugleikamati og honum verði veitt alþjóðlega vernd með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Verði ekki fallist á það krefst kærandi þess til vara að honum verði veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga vegna ómannúðlegrar og vanvirðandi meðferðar í Sómalíu og hættu á alvarlegum skaða í vopnuðum átökum á heimasvæði hans. Kærandi vísar til þess að líta verði til einstaklingsbundinna þátta í máli hans í ljósi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Sökum kyns, aldurs, búsetu og aðildar að þjóðfélagshóp þ.m.t. ættbálks kæranda verði talið að kærandi eigi í raunverulegri hættu á ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga af hálfu ættbálksins Habar Gidir. Kærandi hafi lýst því að hann hafi orðið fyrir ofsóknum og að fjölskyldumeðlimir hans hafi sætt líkamsárásum og verið myrtir af hálfu ættbálks hans. Hættan á ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð aukist vegna jaðarsettrar stöðu ættbálks hans. Kærandi vísar til alþjóðlegra heimilda um almennt öryggisástand í Sómalíu og þess að minnihlutaættbálkar hafi ekki nauðsynlega vernd og verði fyrir mikilli mismunun þar sem nær engin aðstoð sé í boði í nærsamfélaginu. Þá hafi heimasvæði kæranda orðið hvað verst fyrir barðinu á Al-Shabaab samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023. Með vísan til framburðar kæranda og fyrirliggjandi landaupplýsinga séu líkur á því að kærandi verði fyrir alvarlegum skaða á heimasvæði sínu af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Samkvæmt upplýsingum frá EUAA geti aðeins nærvera í neðra-Shabelle umdæmi skapað raunverulega hættu á alvarlegum skaða á svæðinu. Þá vísar kærandi til þess að jafnvel þó miðað sé við að kærandi sé frá Mógadisjú sé ljóst að öryggisástand þar hafi farið hnignandi árið 2023 vegna vopnaðra átaka. Kærandi vísar til rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar um að rannsaka beri mál eins og unnt sé í samvinnu við umsækjanda um alþjóðlega vernd. Kærandi telur að slíku hafi verið áfátt um einstaklingsbundna stöðu kæranda og öryggisástand í Sómalíu almennt. Auk þess beri stjórnvöldum að túlka vafa kæranda í hag sé frásögn hans trúverðug og eigi stoð í hlutlægum gögnum. Þá vísar kærandi til jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og telur að föst framkvæmd sé fyrir því að veita umsækjendum frá mið- og suður Sómalíu viðbótarvernd, uppfylli þeir ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Í því samhengi vísar kærandi til ákvarðana Útlendingastofnunar nr. 2020-00910 frá 28. september 2020 og nr. 2021-05682 frá 1. mars 2022.

Kærandi byggir á því að almennt sé ekki efni til að kanna möguleika til flótta innan heimaríkis ef ljóst sé að ríkið skorti vilja eða getu til að vernda einstaklinga gegn ofsóknum. Það eigi því ekki við í máli kæranda. Þá geti kærandi ekki treyst á aðstoð eða vernd frá sómölskum yfirvöldum. Flutningur innanlands sé því hvorki viðeigandi né sanngjörn krafa á hendur kæranda. Auk þess vísar kærandi til þess, með vísan til leiðbeininga Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, að hann tilheyri minnihlutahópi og sé ekki viss um hagi fjölskyldu sinnar í Sómalíu, þ.m.t. um búsetu.

Kærandi byggir á því til þrautavara að hann búi við ríka þörf á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að landaupplýsingar beri með sér að almennar aðstæður í heimaríki kæranda séu erfiðar. Kærandi vísar m.a. til þess að lengstu og alvarlegustu þurrkar í Sómalíu hafi leitt til þess að landið sé orðið gróðursnautt. Líta verði til þess með tilliti til ríkrar verndarþarfar kæranda sem sé af minnihlutaættbálki sem reiði sig á búskap. Ástandið í Sómalíu hafi ekki verið eins alvarlegt lengi en Útlendingastofnun hafi ekki séð tilefni til þess að hafa þær landaupplýsingar í hinni kærðu ákvörðun. Hvað varðar félagslegar aðstæður vísar kærandi til þess að hann sé ungur að aldri, ómenntaður og af jaðarsettum ættbálk. Hann og fjölskylda hans hafi orðið fyrir grófum ofbeldisbrotum af hálfu meirihlutaættbálks og verði því að telja að verndarþörf kæranda sé sérstaklega rík og að hann eigi á hættu útskúfun eða ofbeldi í heimaríki. Kærandi gerir athugasemd við það sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að landaupplýsingar beri með sér að sjaldgæft sé að ríkisborgarar landsins séu algerlega án tengslanets, fjölskyldu eða ættingja þar í landi. Kærandi hafi greint frá andláti foreldra sinna, hvernig hann hafi týnt systur sinni á flótta frá Sómalíu og hvernig hann viti ekkert um afdrif bróður síns og hafi ekki séð hann frá því árið 2011.

Kærandi byggir á því til þrautaþrautavara að hann uppfylli skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærandi hafi lagt fram umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi 12. september 2022 og hafi ekki enn fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi en á þessum tímapunkti séu liðin meira en 3 ár síðan hann lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi. Útlendingastofnun hafi metið það sem svo að ekki væri talið að kærandi hafi veitt upplýsingar og aðstoð við úrlausn málsins fyrir stjórnvöldum sbr. d-lið 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærandi mótmælir því með vísan til umfjöllunar hans í greinargerð og þeirra verulegu annmarka sem trúverðugleikamat kæranda sé haldið.

V. Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Auðkenni

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi hafi lagt fram flóttamannavegabréf og dvalarleyfiskort, útgefin af ítölskum yfirvöldum. Var talið að kærandi hefði ekki sannað hver hann væri með fullnægjandi hætti. Var því leyst úr auðkenni kæranda á grundvelli mats á trúverðugleika og komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að kærandi væri frá Sómalíu þó auðkenni hans væri að öðru leyti óupplýst. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærandi sé sómalskur ríkisborgari þó að öðru leyti sé auðkenni hans óþekkt.

Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Sómalíu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2021 Report on International Religious Freedom: Somalia (US Department of State, 2. júní 2022);
2022 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 20. mars 2023);
2021 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 12. apríl 2022);
Amnesty International Report 2022/23 – Somalia (Amnesty International, 27. mars 2023);
BTI 2022 Country Report – Somalia (Bertelsmann Stiftung, 23. febrúar 2022);
Benadir Regional Report 2020, Somali Health and Demographic Survey (SHDS) (Somalia National Bureau of Statistics, júlí 2021);
Challenges Facing the Health System in Somalia and Implications for Achieving the SDGs (European Journal of Public Health, 30. september 2020);
Clans in Somalia (Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and Documentation (ACCORD), desember 2009);
Country Background Note – Somalia (UK Home Office, desember 2020);
Country Guidance: Somalia (EUAA, 11. ágúst 2023);
Country of Origin Information – Somalia: Health System (Danish Immigration Service, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Al-Shabaab (UK Home Office, nóvember 2020);
Country Policy and Information Note – Somalia: Majority clans and minority groups in south and central Somalia (UK Home Office, júní 2017);
Country Policy and Information Note: Security and humanitarian situation in Mogadishu, Somalia (UK Home Office, maí 2022);
Country Reports on Terrorism 2020 – Somalia (US Department of State, 16. desember 2021);
EASO COI Report: Somalia Actors (EUAA, 1. júlí 2021);
EASO Country of Origin Information Report: Somalia – Targeted profiles (EUAA, 19. september 2021);
Freedom in the World 2023 – Somalia (Freedom House, 2023);
Heightened Political Violence in Somalia (ACLED, 3. mars 2023);
International Protection Considerations with Regard to People Fleeing Somalia (UNHCR, september 2022);
Key socio-economic indicators (EUAA, september 2021);
Query response on Somalia: Al-Shabaab (2021 - March 2023) (leadership, objectives, structure; recruitment; areas of operation and activities; financing; attacks; targets; capacity to track individuals; state response) (Immigration and Refugee Board of Canada, 7. mars 2023);
Reply by the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) in response to request for guidance on the application of the internal flight or relocation alternative, particularly in respect of Mogadishu, Somalia (UNHCR, 25. september 2013);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 17. febrúar 2021);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 19. maí 2021);
Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 8. febrúar 2022);
Somalia. Al-Shabaab areas in Southern Somalia (Landinfo, 21. maí 2019);
Somalia: Al-Shabaab Regains Lost Territories as Tax Dispute Halts Counter-Insurgency Operation (ACLED, 2. júní 2023);
Somalia: Basisinfo (Landinfo, 22. mars 2021);
Somalia: Counter-Insurgency Operation Gains Regional Support in Phase Two as al-Shabaab Attacks and Political Differences Persist (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia country profile (BBC, 20. desember 2022);
Somalia: Defection, desertion and disengagement from Al-Shabaab (EUAA, 13. febrúar 2023);
Somalia: Fact-Finding Mission to Mogadishu in March 2020 – Security situation and humanitarian conditions in Mogadishu (Finnish Immigration Service, 7. ágúst 2020);
Somalia: Det generelle voldsbildet og al-Shabaabs aktivitet i ulike deler av landet (Landinfo, 3. júní 2021);
Somalia: Health system (The Danish Immigration Service, nóvember 2020);
Somalia. Key crises to watch in 2023 (Acaps, 14. apríl 2023);
Somalia: Klan, familie, migrasjon og bistand ved (re)etablering (Landinfo, 24. júní 2020);
Somalia – Rekruttering til al-Shabaab (Landinfo, 17. október 2022);
Somalia – Reaksjoner mot personer mistankes for tilknytning til al-Shabaab (Landinfo, 2. desember 2022);
Somalia – Reaksjoner mot al-Shabaab avhoppere (Landinfo, 20. júní 2023);
Somalia – Security situation (EUAA, 21. febrúar 2023);
Somalia – Security situation update (EUAA, 25. apríl 2023):
Somalia Situation Update: April 2023 (ACLED, 21. apríl 2023);
Somalia: Violence in Mogadishu and developments since 2012 (Landinfo, 30. október 2020);
Somalia: UN expert warns health care standards “dangerously low“ (UNHRC, 5. apríl 2022);
Somalia. COI Query. Security situation update, 1 December 2022 to 14 April 2023 (EUAA, 25. apríl 2023);
South and Central Somalia – Security Situation, Al-Shabaab Presence, and Target Groups (Danish Refugee Council, mars 2017);
South and Central Somalia – Security situation, forced recruitment, and conditions for returnees (The Danish Immigration Service, júlí 2020);
The World Factbook – Somalia (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 9. janúar 2024);
UNHCR Eligibility Guidelines for Assessing the International Protection Needs of Asylum -Seekers from Somalia (UNHCR, 5. maí 2010);
UNHCR Position on Returns to Southern and Central Somalia (Update I) (UNHCR, maí 2016);
Vefsíða Minority Rights Group – Somalia (https://minorityrights.org/country/somalia/, síðast uppfært í maí 2018);
Voices Somalia – A Qualitative Assessment (UNFPA, september 2021) og
World Report 2024 – Somalia: Events of 2023 (Human Rights Watch, 11. janúar 2024);
Somalia: Identification documents, including national identity cards, passports, driver´s licences, and any other document required to access government services; information on the issuing agencies and the requirements to obtain documents (2013-July 2015) (Immigration and Refugee Board of Canada, 17. mars 2016);
Somalia: Birth registration, including requirements and procedures: issuance of brith certificates and marriage certificates from the Benadir, Regional Administration (2021 – March 2023) (Immigration and Refugee Board of Canada, 2. mars 2023);
Somalia – Folkbokföring, medborgarskap och identitetshandlingar (Lifos, 9. apríl 2019);
The Swedish Migration Agency´s assessment of identity documents (Migrationsverket, https://www.migrationsverket.se/Privatpersoner/Bli-svensk-medborgare/Medborgarskap-for-vuxna/Styrkt-identitet/Migrationsverkets-bedomning-av-identitetsdokument.html sótt 2. september 2020);
Temanotat – Somalia, Identitetsdokumenter, sivilregistering og offentlig forvaltning (Landinfo, 6. mars 2020) og
The Somalia Civil Registration and Vital Statistics (CRVS) country profile (United Nation Fund for Population Activities (UNFPA), desember 2021);
2022 Country Reports on Human Rights Practices: Italy (United States Department of State, 20. mars 2023);
Amnesty International Report 2022/2023 – Italy (Amnesty International, 27. mars 2023);
Asylum Information Database. Country Report – Italy (European Council on Refugees and Exiles, 31. maí 2023).

Sómalía er sambandslýðveldi með tæplega 13 milljónir íbúa. Ríkið lýsti yfir sjálfstæði frá Bretum og Ítölum 1. júlí 1960. Hinn 20. september 1960 gerðist Sómalía aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1990. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um afnám alls kynþáttamisréttis árið 1975 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1990. Sómalía fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 2015 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2019.

Í skýrslu EUAA frá árinu 2016 kemur fram að árið 1991 hafi brotist út borgarastyrjöld í Sómalíu eftir að vopnaðir andspyrnuhópar hafi steypt þáverandi forseta landsins, Siad Barre, og ríkisstjórn hans af stóli. Næstu ár hafi einkennst af miklum átökum og lögleysu í landinu án þess að starfhæf ríkisstjórn væri við völd. Í ágúst 2012 hafi fyrsta varanlega alríkisstjórnin verið mynduð frá því borgarastyrjöldin hafi hafist. Frá árinu 2009 hafi átök verið bundin við mið- og suðurhluta Sómalíu á milli ríkisstjórnar landsins og bandamanna þeirra annars vegar og íslamskra öfgahópa hins vegar, einkum Al-Shabaab, sem hafi náð stjórn á nokkrum svæðum í landinu. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 bera hryðjuverkasamtökin Al-Shabaab m.a. ábyrgð á fjölda hryðjuverkaárása síðustu ár í Sómalíu sem kostað hefur hundruð óbreyttra borgara lífið. Samkvæmt skýrslu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá því í maí 2020 sé almennt öryggisástand í Sómalíu sveiflukennt. Megi rekja það til aukningar hryðjuverkaárása í landinu, fjölgunar glæpa og vopnaðra átaka sem hafi verið viðvarandi frá því í janúar 2020. Al-Shabaab hafi aukið árásir sínar í Mógadisjú og í Boosasoo í Bari héraði í Puntlandi. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023 var mánaðarlegt meðaltal svokallaðra öryggisatvika, þ.e. bardaga, sprenginga og ofbeldis gagnvart almennum borgurum, um 240 á tímabilinu janúar 2022 til nóvember 2022.

Fram kemur í skýrslu EUAA frá júní 2022 að Al-Shabaab séu sómölsk herská samtök íslamskra súnnísalafi jihadista sem hafi myndast upp úr síðustu aldamótum. Sameiginleg hugmyndafræði samtakanna sé að berjast á móti ríkisstjórn landsins sem sé studd af vestrænum öflum. Hafi samtökin áður fyrr farið með yfirráð yfir Mógadisjú en hafi með hervaldi verið þröngvað í burtu frá helstu þéttbýliskjörnum borgarinnar. Samtökin stjórni í reynd svæðum við Juba og Shabelle-dölum, svæðum í kringum Harardhere, El Dher og El Buur í mið-Sómalíu og stórum hluta af landsvæðum annars staðar í landinu. Til að fjármagna samtökin haldi þau úti skattheimtu við eftirlitsstöðvar, kúgi fé af fyrirtækjum, leggi á innflutningsskatt í helstu höfnum og á fasteignafélög. Þá skattleggi samtökin einnig búfé, landbúnaðarafurðir og áveitu, auk þess að innheimta svonefnt zakat sem sé árleg trúarleg skylda til að greiða tiltekið hlutfall af auði einstaklings til fátækra. Þá skattleggi Al-Shabaab embættismenn sem láti samtökunum eftir hluta af launum sínum til að verða ekki skotmark þeirra.

Í skýrslu Landinfo frá árinu 2019 kemur fram að Al-Shabaab hafi tekið yfir stjórn stærsta hluta Suður-Sómalíu árin 2008 til 2010. Á árunum 2011 til 2015 hafi friðargæsla Afríkuþjóða í Sómalíu (The African Union Mission in Somalia (AMISOM)) studd m.a. af Sameinuðu þjóðunum, og fleiri samtök stjórnvalda tekist að ná stjórn á Mógadisjú og í kjölfarið öðrum bæjum Suður-Sómalíu. Markmið AMISOM sé m.a. að draga úr hættunni sem stafi af Al-Shabaab og öðrum vopnuðum hópum og koma á stöðugleika og öryggi í landinu undir stjórn sómölsku ríkisstjórnarinnar. Þrátt fyrir það hafi Al-Shabaab náð yfirráðum yfir nokkrum bæjum í suðurhluta landsins að nýju á árunum 2016 og 2017 og hafi einnig viss áhrif á þeim svæðum þar sem samtökin hafi ekki varanlega viðveru. Sterkir ættbálkar hafi ákveðið svigrúm til að semja við samtökin en flestir hræðist hefndaraðgerðir þeirra. Al-Shabaab hafi umfangsmikið net uppljóstrara og bandamanna sem fari tiltölulega frjálslega um á svæðum þar sem sómölsk yfirvöld hafi ekki yfirtekið. Hópar Al-Shabaab starfi í litlum hreyfanlegum hópum sem hægt sé að safna saman þegar þörf krefji t.d. til þess að gera árásir eða ráðast gegn fólki sem sé á móti þeim. Heimildir bendi til þess að slíkir hópar séu sérstaklega virkir í kringum svæði sem sómölsk yfirvöld og stuðningsmenn þeirra hafi yfirráð yfir. Í skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá september 2022, sem fjallar um mat á umsóknum einstaklinga um alþjóðlega vernd frá Sómalíu, kemur fram að þeir sem tilheyri áhættuhópi vegna ofsókna af hálfu Al-Shabaab séu m.a. einstaklingar sem tengist eða taldir séu tengjast sómölskum yfirvöldum á einhvern hátt, einstaklingar sem taldir séu brjóta gegn sharía lögum eða tilskipunum sem Al-Shabaab hafi sett fram, þ. á m. þeir sem hafi yfirgefið Al-Shabaab, fjölmiðlamenn, einkum þeir sem gagnrýni Al-Shabaab, baráttufólk fyrir mannréttindum og einstaklingar sem Al-Shabaab hafi kúgað fé út úr.

Í skýrslu Landinfo frá október 2022 er fjallað um nýliðunaraðferðir Al-Shabaab samtakanna. Fram kemur í skýrslunni að Al-Shabaab samtökin noti ýmsar aðferðir til að ráða hermenn og stuðningsmenn. Séu aðferðir við ráðningar mismunandi eftir tíma og stað og endurspegli hernaðarþarfir hópsins sem og hver styrkur samtakanna sé gegn hersveitum ættbálka og öðrum sem séu tryggir yfirvöldum. Landinfo greinir frá því í skýrslunni að heimildir gefi til kynna að samtökin reyni aðallega að fá unglinga og unga karlmenn til liðs við þau á svæðum þar sem samtökin hafi ákveðna stjórn á eða eru virk. Í borgum undir stjórn stjórnvalda, þar sem Al-Shabaab sé ekki með virka starfsemi reyni samtökin síður að ráða nýja meðlimi. Fari nýliðun í þeim borgum í gegnum fjölmiðlarásir samtakanna og samfélagsmiðla. Þá kemur fram í skýrslunni að þvingaðar ráðningar eigi sér stað en séu mjög sjaldgæfar og eigi sér þá aðallega stað þegar samtökin hafa orðið fyrir hernaðarlegu- eða efnahagslegu tjóni og séu örvæningarfull í að fá nýliða. Í skýrslunni er vísað til þess að samkvæmt rannsóknum um atferli Al-Shabaab samtakanna séu þvingaðar ráðningar dýrkeypt ráðningarferli. Hafi rannsakendur bent á það að óbreyttir borgarar sem þvingaðir séu til liðs við samtökin séu lélegir hermenn þar sem hvatinn til að taka þátt í bardaga sé lítill og líkurnar á því að þeir gerist liðhlaupar séu miklar. Þá sé hætta á því að á þeim svæðum þar sem margir séu þvingaðir til liðs við samtökin gefi það heimamönnum þess svæðis ástæðu til að starfa með yfirvöldu

Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá árinu 2020 er árangursrík vernd stjórnvalda á yfirráðasvæðum Al-Shabaab ekki tiltæk. Ríkisstjórn landsins hafi leitast við að bæta öryggisþjónustu sína með aðstoð AMISOM. Í höfuðborg Sómalíu, Mógadisjú, og á öðrum þéttbýlisstöðum þar sem ríkisstjórnin sé við völd séu öryggissveitir veikburða sökum skorts á fjármagni, fullnægjandi búnaði og skorts á þjálfun starfsmanna. Í skýrslu Landinfo frá árinu 2018 kemur fram að sómalska lögreglan (e. Somali Police Force) sé virk og sýnileg í höfuðborginni Mógadisjú. Megináhersla lögreglunnar sé að vernda stofnanir ríkisins gegn árásum Al-Shabaab. Aftur á móti ber heimildum saman um að lögreglan hafi takmarkaða getu til að vernda einstaklinga gegn ofbeldi, þ.m.t. að rannsaka, ákæra og refsa fyrir ofbeldisbrot. Þá kemur fram að spilling sé útbreidd meðal lögreglu og hjá dómstólum. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að öryggisástand í Sómalíu sé sveiflukennt og Al-Shabaab fremji flest brot gegn óbreyttum borgurum í Suður- og Mið-Sómalíu. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 hafi Al-Shabaab borið ábyrgð á um 60% dauðsfalla almennra borgara á tæplega 9 mánaða tímabili árin 2020 og 2021.

Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá því í janúar 2019 kemur fram að ættbálkakerfið sé mikilvægur hluti af auðkenni íbúa Sómalíu og að kerfið hafi áhrif á alla þætti samfélagsins. Ættbálkakerfið sé stigskipt en neðst í stigskiptingunni séu fátækir ættbálkar og minnihlutahópar sem tilheyri ekki ættbálkasamfélaginu. Í skýrslunni kemur fram að í Sómalíu séu fjórir stærstu ættbálkarnir Darod, Hawiye, Isaaq og Dir. Samkvæmt UNHCR eru þeir ættbálkar sem eru í minnihluta í Sómalíu; Bantu/Jareer Bravense, Rerhamar, Bajuni, Eeyle, Jaaji/Reer Maanyo, Barawani, Galgala, Tumaal, Yibir/Yibron og Midgan/Gaboye. Það að tilheyra ættbálki sem sé í minnihluta leiði ekki sjálfkrafa til þess að einstaklingur sé í hættu á að verða fyrir ofsóknum. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2021 kemur fram að Madhibaan og Muuse Diriye hafi verið nefndir Midgan en því hafi síðan verið skipt út fyrir Gabooye. Í dag sé Gabooye notað sem samheiti yfir hópana tvo, Madhibaan og Muuse Diriye. Fram kemur að þjóðfélagshópurinn sé fjölmennasti minnihlutahópur atvinnulífsins í norðvestur hluta Sómalíu. Meðlimir þjóðfélagshópsins séu jafnframt búsettir í Eþíópíu, Puntlandi, Sómalílandi og suðurhluta Sómalíu, aðallega í Mógadisjú. Þjóðfélagshópurinn teljist til viðkvæmra hópa í landinu og flestir meðlimir hans séu verkafólk, t.d. skósmiðir, sútarar og hárskerar. Þá hafi þeir verið bendlaðir við tiltekin atvinnuverkefni sem meirihlutaættbálkar hafi fyrirlitið, s.s. veiði á villtum dýrum, framleiðslu á leðri og skóm, hárskerar, leirgerð og konur sem heilarar og ljósmæður. Meðlimir þjóðfélagshópsins njóti takmarkaðrar verndar um alla Sómalíu og sæti áreitni og kúgun í skjóli refsileysis, einkum í Sómalílandi og Suður-Sómalíu. Þá skorti meðlimi Gabooye aðgang að formlegri menntun, efnahagslegum auðlindum og séu að mestu útilokaðir frá stjórnmálum. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2022 er hjónaband á milli meðlima minnihlutahópa, m.a. Madhibaan, og meðlima meirihlutaættbálka forboðinn. Eigi það sér stað leiði það oft til ofbeldisfullra átaka. Hjónabönd milli meirihlutaættbálka og minnihlutahópa í Mógadisjú og Kismayo valdi ekki eins miklum erfiðleikum eins og annars staðar í Sómalíu. Í átökum við meirihlutahópa sé Gabooye í veikari stöðu alls staðar í Sómalíu. Opinberar stofnanir sem sé stjórnað af meirihlutaættbálkum veiti meðlimum minnihlutahópanna ekki vernd gegn óréttlæti eða brotum sem þeir hafi mátt þola.

Í framangreindum gögnum, m.a. skýrslu danskra útlendingayfirvalda frá árinu 2020, kemur fram að heilbrigðiskerfi Sómalíu sé í grunninn einkavætt og þó svo að það hafi tekið töluverðum framförum á undanförnum árum séu töluverðar áskoranir um landið allt, sérstaklega í dreifbýli þar sem aðgengi sé slæmt og skortur sé á heilbrigðisvörum. Ekkert miðlægt heilbrigðiskerfi sé í Sómalíu og sérhæfðar læknismeðferðir takmarkaðar. Þá sé aðgengi að lyfjum takmarkað og engin umsjón eða eftirlit með gæðum og öryggi þeirra. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að í Mógadisjú hafi almennir borgarar aðgengi að heilbrigðisþjónustu og sé ekki mismunað á grundvelli þjóðernis eða ættbálks. Í borginni sé aðgengi að sérhæfðri heilbrigðisþjónustu og apótekum.

Í skýrslu UNFPA frá desember 2021 kemur fram að öll skjalasöfn og opinberar skrifstofur í Sómalíu hafi verið eyðilagðar í borgarastyrjöldinni 1991, sem hafi gert það að verkum að Sómalía átti engar skrár, afrit eða frumrit eftir sem hægt væri að nota til að bera saman eða vísa til skjala og vottorða. Eftir 16 ára hlé á skráningu og útgáfu opinberra skjala í Sómalíu, hóf bráðabrigðaríkisstjórn landsins árið 2007 að gefa út vegabréf á ný. Í skýrslu frá kanadíska innflytjenda- og flóttamannaráðinu (e. Immigration and Refugee Board of Canada) frá mars 2016 kemur fram að sækja þurfi um vegabréf í Sómalíu í eigin persónu. Þá segir að vegabréf sem sögð séu útgefin af sómölskum yfirvöldum séu ekki talin áreiðanleg og því sé ekki hægt að nota þau til að koma til Kanada. Þá viðurkenni ríkisstjórn Kanada ekki sómölsk vegabréf þar sem engir trúverðugir eða sannanlegir skráningaraðilar séu skráðir fyrir útgáfu aðalskjala, s.s. fæðingarvottorða. Í skýrslu Lifos frá apríl 2019 kemur fram að umsækjendur um vegabréf í Sómalíu þurfi að fara í viðtal, leggja fram gögn og gefa fingrafar. Þá segir að í ljósi þeirrar spillingar sem ríki í tengslum við útgáfu skjala sem séu grundvöllur vegabréfa sé ekki talið unnt að treysta skjölum sem þaðan komi. Á heimasíðu sænska innflytjendayfirvalda (s. Migrationsverket) kemur fram að sómölsk vegabréf sem gefin séu út eftir janúar 1991 uppfylli ekki öryggiskröfur. Sómalíu hafi skort lögbær yfirvöld síðan í janúar 1991 til að gefa út löggild skjöl. Þá sé einnig þekkt að mikil viðskipti séu með sómölsk vegabréf og aðrar tegundir skjala. Þá uppfylli önnur persónuskilríki sem gefin séu út í Sómalíu ekki öryggiskröfur sænskra innflytjendayfirvalda. Í skýrslu Landinfo frá árinu 2020 kemur fram að yfirvöld í Sómalíu hafi hafið endurreisn stjórnsýslunnar frá árinu 2012. Þá hafi einhver ríki sambandsins komið á fót staðbundnum borgaraskrám og hafið útgáfu persónuskilríkja. Þar sem engin þjóðskrá eða miðlæg íbúaskrá sé til staðar sé ekki um samræmda starfshætti þessara stofnana að ræða og mismununandi geti verið á hverju slíkar skráningar byggist. Þá dragi skortur á viðeigandi skrásetningarbúnaði, víðtæk spilling og frændhygli ennfremur úr trúverðugleika og gildi almannaskráningar og útgefinna persónuskilríkja. Í skýrslu Landinfo kemur fram að þau gögn sem umsækjendur um sómölsk vegabréf þurfi að leggja fram séu; umsókn, passamyndir, sakavottorð (frá umsækjendum staðsettum í Sómalíu en aðrir séu teknir í viðtal í sendiráðum af aðilum með heimild frá öryggisþjónustu Sómalíu (e. National Intelligence and Security Agency, NISA)), staðfesting á fæðingu/fæðingarvottorð en krafa er um að slíkt stafi frá sómölskum stjórnvöldum, kenniskírteini eða staðfesting á ríkisfangi frá stjórnvöldum í Sómalíu eða næsta sómalska sendiráði. Þá eru teknar myndir og fingraför af viðkomandi, auk þess sem umsækjandi þarf að gefa undirskrift og greiða umsóknargjald. Umsækjandi þarf að koma sjálfur á staðinn annaðhvort til viðeigandi stjórnvalda í Sómalíu eða sendiráðs Sómalíu.

Ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir skv. 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir skv. 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök skv. b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á með heildstæðri og trúverðugri frásögn af atburðum, og eftir atvikum með trúverðugum gögnum, sem eru í samræmi við áreiðanlegar og hlutlægar upplýsingar um almennt ástand í heimaríki hans, að hann hafi orðið fyrir ofsóknum í skilningi laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis. Í þeim tilvikum hvílir það á stjórnvöldum að eyða öllum vafa um slíka hættu, t.d. með vísan til þess að aðstæður í heimaríki hans hafi breyst.

Kærunefnd hefur við mat sitt á umsókn kærenda haft til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2011). Þá hefur aðferðarfræði trúverðugleikamats kærunefndar tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Kærandi byggir á því að hann tilheyri minnihlutahópnum Madhibaan og hann hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir af hálfu meirihlutaættbálksins Habir Gidir vegna hefnda fyrir morð sem bróðir kæranda hafi framið. Þá óttist kærandi að vera handsamaður af meðlimum Al-Shabaab og vera neyddur til að ganga til liðs við samtökin.

Mat á trúverðugleika frásagnar kæranda er byggt á endurriti af viðtölum hans hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki kæranda.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að vera fæddur í Mógadisjú en hafa flutt mjög ungur til Sablaale í umdæmi neðra-Shabelle í suðurhluta Sómalíu. Kærandi hafi verið búsettur þar þangað til hann hafi yfirgefið heimaríki sitt árið 2012. Kærandi hafi verið búsettur með foreldrum sínum, systur og bróður. Móðir kæranda hafi látist vegna veikinda og í kjölfarið hafi bróðir kæranda glímt við andleg veikindi. Bróðir kæranda hafi myrt tvo aðila af meirihlutaættbálknum Habar Gidir. Í kjölfarið hafi fjölskyldumeðlimir þeirra látnu myrt föður kæranda í skólanum þar sem hann hafi unnið sem öryggisvörður. Þá hafi þeir komið að heimili kæranda og ráðist á systur hans. Þeir hafi jafnframt leitað að kæranda til þess að hefna fyrir gjörðir bróður þeirra. Framangreindur atburður hafi átt sér stað í lok árs 2011. Kærandi og systir hans hafi falið sig hjá nágrönnum sínum og í kjölfarið flúið til Eþíópíu. Kærandi viti ekki um afdrif bróður síns en hann hafi heyrt að hann hafi verið handsamaður af fjölskyldumeðlimum þeirra látnu. Kærandi greindi jafnframt frá því að hann óttist hryðjuverkasamtökin Al-Shabaab sem hafi haft yfirráð yfir heimasvæði kæranda þegar hann hafi flúið. Þeir hafi leitað kæranda vegna gjörða bróður hans. Kærandi telji að hann hefði verið látinn bera ábyrgð á gjörðum bróður síns í heimaríki hefði hann ekki flúið. Kærandi hafi verið á [...] og hafi því jafnframt óttast að Al-Shabaab myndi neyða hann til þess að ganga til liðs við samtökin. Kærandi geti ekki leitað annað innan Sómalíu og sómölsk yfirvöld geti ekki verndað hann fyrir ofsóknum af hálfu meirihlutaættbálka og Al-Shabaab. Kærandi greindi frá því að hann og systir hans hafi dvalið í flóttamannabúðunum í Eþíópíu í eitt ár en farið þaðan til Súdan þar sem leiðir þeirra hafi skilið. Kærandi hafi farið áfram til Líbíu þar sem hann hafi verið handsamaður og vistaður í fangelsi. Eftir að kærandi hafi losnað úr haldi hafi hann farið til Ítalíu þar sem hann hafi dvalið til ársins 2017. Kærandi hafi þá farið til Möltu, aftur til Ítalíu og loks hingað til lands og lagt fram umsókn um alþjóðlega vernd í september 2020.

Í hinni kærðu ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að þar sem kærandi hafi ekki lagt fram gögn til staðfestingar á auðkenni sínu hafi stofnunin ákveðið að láta kæranda þreyta tungumála- og staðháttapróf 25. janúar 2023. Í prófinu hafi mállýska kæranda verið borin saman við þá mállýsku sem helst sé einkennandi fyrir talsmáta þeirra einstaklinga sem komi frá sama svæði og kærandi kveðst koma frá, þ.e. frá Sablaale í umdæmi neðra-Shabelle. Hafi mállýska kæranda þannig verið borin saman við mállýsku að nafni Benadiri. Niðurstaða prófsins hafi verið sú að allar líkur væru á að því að mállýska kæranda væri ósamrýmanleg tungumálasamfélaginu Benadiri og þar með því tungumálasamfélagi sem helst sé einkennandi í Sablaale, en kærandi fékk lægstu mögulegu einkunn, -3. Í viðtali hjá Útlendingastofnun 19. janúar 2023 var kærandi beðinn um að lýsa staðháttum á heimasvæði sínu. Kærandi greindi frá nokkrum nærliggjandi borgum auk þess sem hann greindi frá því að í borginni væru moskur og einn skóli. Þá rynni áin Shabelle í gegnum borgina. Í tungumála- og staðháttaprófi greindi kærandi réttilega frá þorpi í nærliggjandi umhverfi og nefndi ættbálka á svæðinu. Í viðtali hjá Útlendingastofnun, dags. 10. ágúst 2023, var kæranda gefinn kostur á að andmæla niðurstöðu tungumála- og staðháttaprófsins. Kærandi greindi frá því að hann hafi verið ungur þegar hann hafi yfirgefið heimaríki sitt. Kærandi hafi dvalið í flóttamannabúðum í Eþíópíu og átt í samskiptum við samlanda sína og fólk frá öðrum þjóðernum sem geti skýrt niðurstöður úr tungumálaprófi. Að mati kærunefndar er þekking kæranda á staðháttum á heimasvæði hans nokkuð almenn. Hins vegar verður að leggja til grundvallar ungan aldur kæranda og þann tíma sem hefur liðið frá því hann var síðast búsettur í heimaríki. Þá verður niðurstaða prófs eða athugunar á því hvaða mállýsku einstaklingur talar ekki talin fela í sér afdráttarlausa niðurstöðu um uppruna eða búsetu viðkomandi einstaklings heldur verður að meta niðurstöðu prófsins í samhengi við önnur gögn máls.

Kærandi var kallaður til framhaldsviðtals hjá Útlendingastofnun 10. ágúst 2023 þar sem honum var bent á að mikið misræmi væri í frásögn hans hjá íslenskum stjórnvöldum annars vegar og ítölskum stjórnvöldum hins vegar. Kæranda var m.a. bent á að í ákvörðun ítalskra stjórnvalda frá 4. janúar 2016 komi fram að kærandi hafi greint frá því að hafa flúið heimaríki sitt árið 2009. Kærandi greindi hins vegar frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að atburðir sem leiddu til flótta hans frá heimaríki hafi átt sér stað í lok árs 2011 og að hann hafi yfirgefið heimaríki sitt árið 2012. Í ákvörðun ítalskra yfirvalda komi jafnframt fram að kærandi hafi greint frá því að hafa verið búsettur í Bula Haji í Gedo umdæmi í Suður-Sómalíu, en ekki Sablaale í umdæmi neðra-Shabelle. Aðspurður kvað kærandi framangreint misræmi skýrast á því að túlkurinn sem hann hafi fengið hjá ítölskum stjórnvöldum hafi ekki talað mikla ítölsku. Þá kvaðst kærandi aldrei hafa komið til Gedo og taldi það vera túlkunarmisskilning hjá ítölskum stjórnvöldum. Kæranda var jafnframt bent á að í ákvörðun ítalskra yfirvalda komi fram að kærandi hafi ekki gengið í skóla, ólíkt því sem hann hafi greint frá við meðferð máls hans hjá íslenskum stjórnvöldum. Aðspurður kvað kærandi það misræmi skýrast á því að hann hafi ekki gengið í hefðbundinn skóla heldur trúarskóla þar sem hann lærði kóraninn. Þá var kærandi inntur eftir svörum um misræmi á frásögn hans um ástæður flótta frá heimaríki. Samkvæmt ákvörðun ítalskra stjórnvalda hafi kærandi greint frá því að faðir hans hafi verið lögreglumaður, sem kærandi hafi aldrei kynnst, og hafi sætt hótunum af hálfu Al-Shabaab af þeim sökum. Samtökin hafi ætlað að verða kæranda og fjölskyldu hans að bana í hefndaraðgerðum vegna föður hans. Kærandi hafi flúið fyrir tilstilli móður hans sem hafi haft samband við frænda þeirra í Eþíópíu og upplýst um ofsóknir Al-Shabaab gegn þeim. Frændi kæranda hafi síðar tekið á móti kæranda og fjórum öðrum frændum sínum á heimili hans í Eþíópíu. Við meðferð máls kæranda hjá íslenskum stjórnvöldum greindi kærandi hins vegar frá því að móðir hans væri látin og kærandi hafi flúið ásamt systur sinni til Eþíópíu af ótta við hefndir af hálfu meirihlutaættbálks og Al-Shabaab, þar sem þau hafi dvalið í flóttamannabúðum. Kærandi kvað framangreint misræmi stafa af túlkunarörðugleikum hjá ítölskum stjórnvöldum. Þá greindi kærandi frá því að faðir kæranda hafi verið lögreglumaður fyrir borgarastyrjöldina en unnið síðar sem öryggisvörðu í skóla líkt og kærandi hafi greint frá í viðtali sínu hjá Útlendingastofnun. Kærandi kvaðst jafnframt hafa greint ítölskum yfirvöldum frá því að móðir hans hafi verið látin en þeir hafi mögulega túlkað það sem svo að hún væri á lífi. Þá kunni þeir að hafa misskilið að nágrannakona hans hafi aðstoðað hann við flóttann en ekki móðir hans.

Kærandi gerir ýmsar athugasemdir við trúverðugleikamat Útlendingastofnunar í hinni kærðu ákvörðun og telur að misræmi í frásögn hans hjá Útlendingastofnun annars vegar og ódagsettri ákvörðun ítalskra stjórnvalda hins vegar ekki eiga að draga úr trúverðugleikamati kæranda að verulegu leyti. Kærandi vekur athygli á því að Útlendingastofnun hafi ekki viðtal kæranda hjá ítölskum yfirvöldum undir höndum og geti því ekki rengt afstöðu kæranda. Ekki liggi fyrir hvort viðtalið hafi verið undirritað og hvort kærandi hafi notið viðeigandi túlkunar- og lögfræðiaðstoðar. Kærandi hafi að öllum líkindum verið ólögráða barn þegar viðtal við hann hafi farið fram hjá Ítölskum stjórnvöldum. Kærunefnd vísar til þess að ákvörðun ítalskra stjórnvalda, sem er dagsett 4. janúar 2016, byggi á viðtali við kæranda hjá ítölskum yfirvöldum. Þá hefur kærandi sjálfur greint frá því að túlkur hafi verið viðstaddur viðtal hans. Samkvæmt skýrslu European Council on Refugee and Exciles (ECRE) fyrir Ítalíu árin 2015 og 2016 er tekið einstaklingsviðtal við umsækjendur um alþjóðlega vernd á Ítalíu. Við meðferð máls umsækjenda, þ. á m. í persónulegu viðtali eigi umsækjendur rétt á túlki á sínu tungumáli eða á tungumáli sem þeir skilji. Í framkvæmd séu hins vegar ekki nægilega margir túlkar lausir og hæfir til að starfa með umsækjendum um alþjóðlega vernd. Þá kemur fram að venjulega séu löglærðir ráðgjafar eða sérhæfðir talsmenn, sem séu fjármagnaðir af frjálsum félagasamtökum, viðstaddir einstaklingsviðtöl umsækjenda. Þá séu fylgdarlausum börnum skipaður lögráðamaður innan 48 klukkustunda frá því að tilkynnt er um umsókn fylgdarlauss barns. Sá aðili sé með barninu í einstaklingsviðtali og viðtalið megi ekki fara fram án hans. Með vísan til landaupplýsinga og þeirra gagna sem liggja fyrir í máli kæranda telur kærunefnd unnt að leggja ákvörðun ítalskra stjórnvalda til grundvallar við mat á trúverðugleika kæranda.

Það var niðurstaða Útlendingastofnunar að kæranda hefði ekki tekist að sýna fram á að hann ætti uppruna sinn að rekja til Sablaale í umdæmi neðra-Shabelle. Horfði Útlendingastofnun einkum til frásagnar kæranda hjá ítölskum yfirvöldum þar sem hann kvaðst vera frá Bula Haji í Gedo umdæmi í Suður-Sómalíu. Þá leit stofnunin til niðurstöðu úr tungumála- og staðháttaprófi sem kærandi undirgekkst og taldi þekkingu kæranda á heimasvæði hans ekki vera yfirgripsmikla. Stofnunin lagði til grundvallar að kærandi ætti rætur sínar að rekja til Mógadisjú, höfuðborgar Sómalíu, þar sem kærandi hafi bæði greint frá því hjá íslenskum og ítölskum yfirvöldum að það hafi verið fæðingarstaður hans.

Umtalsvert misræmi er á milli frásagna kæranda hjá ítölskum stjórnvöldum annars vegar og íslenskum stjórnvöldum hins vegar. Gaf kærandi m.a. upp mismunandi upplýsingar um fjölskylduhagi, ástæður flótta, hvort foreldrar hans væru á lífi, skólagöngu og hvenær hann hafi flúið heimaríki sitt. Þótt misskilningur við túlkun á milli tungumála geti átt sér stað er misræmi í frásögn kæranda það umfangsmikið að ekki er unnt að fallast á að það eigi sér eðlilegar skýringar. Þá dregur enn fremur úr trúverðugleika kæranda að gætt hefur misræmis í frásögn kæranda í viðtölum hans hjá Útlendingastofnun vegna umsókna hans um alþjóðlega vernd. Í viðtali hjá Útlendingastofnun 6. október 2020 greindi kærandi frá því að hafa tvívegis verið handtekinn, annars vegar í Líbíu og hins vegar í Eþíópíu, ekki af yfirvöldum heldur af einstaklingum sem hafi kúgað af honum fé. Í Líbíu hafi kærandi verið fangaður af slæmum mönnum sem hafi beitt hann ofbeldi og krafið hann um greiðslur. Kærandi hafi náð að flýja þegar ráðist hafi verið á þá sem hafi haldið kæranda föngnum og flestir þeirra hafi látið lífið. Kærandi greindi hins vegar frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun 19. janúar 2023 að hann, ásamt öðrum, hafi verið handtekinn af hermönnum í Líbíu sem hafi ætlað að neyða þá til að ganga til liðs við sig til þess að berjast fyrir stjórnvöld í Líbíu. Í kjölfarið hafi stjórnvöld í Líbíu vistað þá í fangelsi. Í Líbíu kaupi menn fanga og kærandi hafi verið tekinn úr fangelsinu og haldið föngnum. Sá sem hafi haldið kæranda föngnum hafi orðið veikur og farið á spítala. Læknirinn á spítalanum hafi farið fram á það að hann sleppti föngum sínum til þess að fá aðstoð á spítalanum og af þeim sökum hafi kærandi sloppið. Þá eru tímasetningar jafnframt á reiki á milli viðtala, svo sem um hve lengi kærandi hafi dvalið í Eþíópíu. Þá greindi kærandi ekki frá því að hann hafi verið í fangelsi í Eþíópíu í viðtali 19. janúar 2023, aðeins að hann hafi dvalið í flóttamannabúðum og ferðast í gegnum höfuðborg landsins til Súdan. Með vísan til misræmis í frásögn kæranda varðandi uppruna, fjölskylduaðstæður og ástæðu flótta síns er það niðurstaða kærunefndar að frásögn hans varðandi framangreind atriði sé að öllu leyti ótrúverðug og verður hún ekki lögð til grundvallar í málinu.

Með vísan til framangreinds misræmis í frásögn kæranda varðandi uppruna hans í Sómalíu og fjölskylduaðstæður í heimaríki, framburðar kæranda hjá ítölskum stjórnvöldum og fyrirliggjandi gagna í málinu, s.s. tungumála- og staðháttapróf, er það jafnframt niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á að uppruna hans megi rekja til Sablaale í umdæmi neðra-Shabelle. Verður lagt til grundvallar, með hliðsjón af frásögn kæranda hjá ítölskum og íslenskum stjórnvöldum, að uppruna kæranda megi rekja til Mógadisjú. Þá er það mat kærunefndar í ljósi trúverðugleikamats að ekki verði útilokað að kærandi eigi fjölskyldu eða ættingja í heimaríki sem geti veitt honum stuðning. Verður því ekki talið ósanngjarnt að ætlast til að kærandi setjist þar að á ný kjósi hann það frekar en að fara til Ítalíu þar sem hann hefur dvalarleyfi. Er það niðurstaða kærunefndar að kæranda hafi ekki tekist að sýna fram á með rökstuddum hætti að hann hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir af hálfu meirihlutaættbálks eða Al-Shabaab í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Kærandi hefur einnig greint frá því, bæði fyrir íslenskum og ítölskum stjórnvöldum að tilheyra minnihlutahópnum Madhibaan, öðru nafni Gaboyee. Það var mat Útlendingastofnunar að kæranda hafi ekki tekist að sýna fram á með trúverðugum hætti að hann tilheyrði minnihlutahópnum. Að mati kærunefndar er ekki ástæða til að draga í efa að kærandi hafi tilheyrt minnihlutahópnum Madhibaan. Taka verði tillit til ungs aldurs kæranda þegar hann yfirgaf heimaríki sitt auk þess sem hann kvaðst jafnframt tilheyra þeim hópi hjá ítölskum stjórnvöldum. Þá hefur kærandi nefnt ýmis einkenni minnihlutahópsins. Frásögn kæranda um mismunun og áreiti í garð meðlima Madhibaan í Sómalíu fær einnig stoð í heimildum og er ekki ástæða til að draga þennan þátt frásagnar kæranda í efa. Kærandi greindi m.a. frá því að minnihlutahópurinn sætti mismunun þar sem hópurinn hafi ekki pólitísk völd, eigi ekki tiltekið landsvæði og þeir sem tilheyri hópnum séu ekki búsettir á ákveðnu svæði. Þá eigi þeir erfitt með að fá störf, bæði á almennum og opinberum vinnumarkaði. Verður sú meðferð sem kærandi kveðst hafa sætt í heimaríki vegna aðildar hans að minnihlutahópnum ekki talin ná því alvarleikastigi að teljast til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðstæður meðlima Madhibaan minnihlutahópsins er það mat kærunefndar að aðstæður hans séu ekki slíkar að þær geti talist til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Er það því mat kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi á hættu ofsóknir vegna aðildar sinnar að minnihlutaættbálkinum Madhibaan í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að kærandi hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í heimaríki af öðrum ástæðum er tilgreindar eru í framangreindu ákvæði.

Með vísan til framangreinds er það niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því að hann hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 38. gr. laganna.

Er því ljóst að kærandi uppfyllir ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

Ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. útlendingalaga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga ber að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram þegar metið er hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

Kærunefnd hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði lögð til grundvallar frásögn kæranda um að hann sé í hættu í heimaríki vegna hættu á ofsóknum af hálfu meðlima meirihlutaættbálks sem leiti hefnda eða af hálfu meðlima Al-Shabaab. Kærunefnd hefur lagt til grundvallar við úrlausn máls kæranda að uppruna kæranda megi rekja til Mógadisjú, þar sem hann kvaðst hafa fæðst, og að ekki sé ósanngjarnt að ætla honum að setjast að þar. Verður því horft til aðstæðna í Mógadisjú við mat á því hvort aðstæður kæranda geti fallið undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í máli K.A.B. gegn Svíþjóð (mál nr. 886/11) frá 17. febrúar 2014 og R.H. gegn Svíþjóð (mál nr. 4601/14) frá 1. febrúar 2016 kemur fram að almennt öryggisástand í Mógadisjú hafi farið batnandi á undanförnum árum eftir að stjórnvöld höfðu náð yfirráðum í borginni. Þá var það afstaða dómsins að aðgengilegar landaupplýsingar bentu ekki til þess að aðstæður í borginni væru slíkar að íbúar í borginni væru almennt í hættu á að sæta meðferð sem færi gegn 3. gr. mannréttindasáttmálans. Því myndi endursending einstaklinga til Sómalíu ekki brjóta gegn 3. gr. mannréttindasáttmálans. Þau gögn sem kærunefnd hefur yfirfarið við meðferð málsins benda ekki til þess að aðstæður í Mógadisjú hafi breyst til hins verra eða séu slíkar að kærandi muni eiga á hættu meðferð sem brjóti gegn 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þá er það jafnframt mat kærunefndar að með vísan til trúverðugleikamats að ekkert gefi tilefni til að ætla að sérstakar aðstæður kæranda leiði til þess að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingum, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð snúi hann til baka til heimaríkis.

Í ljósi þess sem að framan er rakið og þeirra gagna sem liggja fyrir um heimaríki kæranda telur kærunefnd að aðstæður hans þar séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laganna. Er því ljóst að kærandi uppfyllir heldur ekki skilyrði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærunefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að kærandi uppfylli ekki skilyrði 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga á kærandi ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða skv. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu. Með vísan til niðurstöðu kærunefndar að framan verður ekki talið að aðstæður kæranda nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að hann finni reglulega fyrir verk fyrir brjósti síðan hann dvaldi í Líbíu. Þá líði kæranda stundum illa andlega vegna atburða í lífi hans og hann eigi erfitt með að muna hluti. Kærandi hefur ekki lagt fram nein heilbrigðisgögn eftir að hann lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi að nýju 2. febrúar 2023. Á meðal gagna málsins eru heilbrigðisgögn frá Ítalíu og vottorð frá Göngudeild sóttvarna, dags. 23. mars 2023 þar sem fram kemur að læknisskoðun hafi farið fram í máli kæranda í samræmi við ákvæði sóttvarnarlaga. Þá liggja fyrir heilbrigðisgögn vegna fyrri umsóknar kæranda, frá Göngudeild sóttvarna og frá Ítalíu, þar sem m.a. kemur fram að kærandi hafi verið greindur með berkla. Samkvæmt þeim gögnum sem kærunefnd hefur skoðað stendur kæranda til boða heilbrigðisþjónusta í heimaríki. Heilbrigðisþjónusta í Sómalíu sé í grunninn einkavædd en í því samhengi bendir kærunefnd á að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Verður því ekki talið að kærandi hafi sýnt fram á ríka þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Þá er ljóst af gögnum málsins að kærandi getur fengið heilbrigðisþjónustu á Ítalíu þar sem hann hefur gilt dvalarleyfi á grundvelli viðbótarverndar sem hann nýtur þar.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli. Kærandi er karlmaður og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að hann sé vinnufær og fær um að framfleyta sjálfum sér. Við meðferð málsins hefur kærandi greint frá því að hann hafi stundað nám og starfað við að pússa skó. Þá hafi foreldrar hans verið með atvinnu. Frásögn kæranda um fjölskylduhagi hans hefur verið metin ótrúverðug og liggur því ekki fyrir hve stóra fjölskyldu kærandi eigi eða hvort þau séu á lífi. Það er þó mat kærunefndar með hliðsjón af landaupplýsingum um heimaríki kæranda að ólíklegt sé að kærandi eigi ekki aðra ættingja í heimaríki en nánustu fjölskyldu sína. Þrátt fyrir að kærandi tilheyri minnihlutahópi verður frásögn kæranda um mismunun af þeim sökum ekki talin falla undir að félagslegar aðstæður kæranda við komu til heimaríkis séu slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar upplýsingar um heimaríki kæranda og gögn málsins eru virt í heild er það niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að hann teljist hafa ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Því er fallist á það með Útlendingastofnun að aðstæður kæranda í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kæranda dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Í 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kemur fram að heimilt er að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt ákvæðinu. Frekari skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis í þeim tilvikum koma fram í a- til d-lið 2. mgr. 74. gr. laganna en þau eru að tekin hafi verið skýrsla af umsækjanda um alþjóðlega vernd, ekki leiki vafi á því hver umsækjandi er, ekki liggi fyrir ástæður sem geta leitt til brottvísunar umsækjanda og að útlendingur hafi veitt upplýsingar og aðstoð við úrlausn máls.

Kærandi sótti upphaflega um alþjóðlega vernd hér landi 12. september 2020. Frá því kærandi sótti fyrst um alþjóðlega vernd hér á landi þar til úrskurður þessi er kveðinn upp, 15. febrúar 2024, er liðinn rúmlega 41 mánuður. Kærandi telst því ekki hafa fengið niðurstöðu í máli sínu innan þeirra tímamarka sem getið er í 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Eins og að framan greinir hefur kærunefnd komist að þeirri niðurstöðu að auðkenni kæranda sé ekki upplýst. Leikur því vafi á hver kærandi er, sbr. b-liður 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Þá er það mat kærunefndar, í ljósi framangreinds trúverðugleikamats og skorts á samstarfsvilja kæranda, að skilyrði d-liðar 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga um að útlendingur hafi veitt upplýsingar og aðstoð við úrlausn máls sé ekki heldur uppfyllt.

Skilyrði b- og d-liðar 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga eru samkvæmt framansögðu ekki uppfyllt. Þar sem kærandi uppfyllir ekki framangreind skilyrði verður honum ekki veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laganna. Þá verður ekki talið að ástæða sé til þess að falla frá framangreindum skilyrðum, sbr. 4. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kæranda telur kærunefnd að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til ekki eiga við í máli hans. Kærunefnd telur því að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga standi ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda þangað.

Í 5. mgr. 104. gr. útlendingalaga, þar sem fjallað er um framkvæmd ákvörðunar, kemur fram að ef útlendingur hefur gilda heimild til dvalar í öðru EES- eða EFTA-ríki skuli hann fluttur þangað. Við komuna hingað til lands lagði kærandi fram dvalarskírteini frá ítölskum stjórnvöldum og ferðaskírteini. Af skírteini kæranda má sjá að honum hafi verið veitt dvalarleyfi á Ítalíu á grundvelli viðbótarverndar. Telur kærunefnd rétt að taka sérstaka afstöðu til þess hvort ákvæði 42. gr. laga um útlendinga standi í vegi fyrir því að kærandi verði fluttur til Ítalíu.

Við mat á aðstæðum á Ítalíu hefur kærunefnd tekið mið af þeim upplýsingum sem liggja fyrir um Ítalíu og skoðaðar hafa verið vegna fyrri úrskurða kærunefndar í tengslum við endursendingar einstaklinga til Ítalíu. Meðal skýrslna sem kærunefnd hefur kynnt sér sérstaklega eru: Asylum Information Database. Country Report – Italy (European Council on Refugees and Exiles, 31. maí 2023); Amnesty International Report 2022/23 - Italy (Amnesty International, 28. mars 2023) og Italy 2022 Human Rights Report (U.S. State Department, 15. maí 2023).

Kærandi er með gilt dvalarleyfisskírteini á Ítalíu og í svari frá ítölskum stjórnvöldum, dags. 29. maí 2023, er staðfest að hann njóti viðbótarverndar þar í landi og hafi framlengt dvalarleyfi sitt og sé gildistími þess nú 14. mars 2026. Með vísan til upplýsinga sem áður hefur verið tekin afstaða til um aðstæður á Ítalíu og nýlegra heimilda um aðstæður einstaklinga sem hafa alþjóðlega vernd og heimild til dvalar á Ítalíu er það niðurstaða nefndarinnar að 42. gr. laga um útlendinga standi ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda til Ítalíu.

Brottvísun og endurkomubann

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt gögnum málsins sótti kærandi upphaflega um alþjóðlega vernd hér á landi 12. september 2020. Eins og að framan greinir hefur umsókn hans um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hefur hann því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kæranda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa honum úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar.

Hinn 1. febrúar 2023 var kæranda tilkynnt að Útlendingastofnun væri með það til skoðunar hvort brottvísa bæri honum með endurkomubanni til tveggja ára. Var kæranda gefið færi á að tjá sig um það og hafa uppi andmæli. Í athugasemdum kæranda, dags. 27. apríl 2023, kvaðst kærandi ekki hafa tengsl við lönd á Schengen-svæðinu. Þá svaraði kærandi spurningu Útlendingastofnunar um hvort hann teldi brottvísun og endurkomubann hingað til lands og alls Schengen-svæðisins ósanngjarna ráðstöfun gagnvart sér eða fjölskyldumeðlimum sínum játandi.

Af þeim svörum sem kærandi gaf um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun hans og endurkomubann verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð hans eða nánustu aðstandenda hans, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærandi getur komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi hann Ísland innan þess frest sem honum er gefinn.

Í ákvörðunarorðum í ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda brottvísað og honum ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Var kæranda veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið og tekið fram að yfirgefi hann landið sjálfviljugur innan þess frests verði endurkomubannið fellt niður.

Að mati kærunefndar og með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kæranda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kæranda fellur niður yfirgefi kærandi landið sjálfviljugur innan framangreinds frests.

Samantekt

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinnar kærðu ákvörðunar er ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að skv. 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest. Endurkomubann kæranda verður fellt úr gildi fari hann sjálfviljugur frá Íslandi innan 15 daga.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed. If the appellant leaves Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Sindri M. Stephensen Valgerður María Sigurðardóttir