Nr. 89/2024 Úrskurður

Hinn 15. febrúar 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 89/2024

í stjórnsýslumáli nr. KNU23050115

 

Kæra [...]

á ákvörðun Útlendingastofnunar

 

I.       Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 17. maí 2023 kærði einstaklingur er kveðst heita [...], vera fæddur [...] og vera ríkisborgari Sómalíu (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 8. maí 2023, um að synja honum um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Kærandi krefst þess aðallega að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að honum verði veitt alþjóðleg vernd á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga en til vara á grundvelli 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.  Til þrautavara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að honum verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Fyrrgreind ákvörðun er kærð á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

II.      Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi 19. september 2022. Kærandi kom í viðtal hjá Útlendingastofnun ásamt löglærðum talsmanni sínum 6. febrúar 2023. Með ákvörðun, dags. 8. maí 2023, synjaði Útlendingastofnun kæranda um alþjóðlega vernd ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Var framangreind ákvörðun kærð til kærunefndar útlendingamála 17. maí 2023. Hinn 31. maí 2023 barst kærunefnd greinargerð kæranda. Þá barst kærunefnd viðbótargreinargerð 27. október 2023.

III.    Ákvörðun Útlendingastofnunar

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi byggi umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hann sé í hættu í heimaríki vegna aðildar að sérstökum þjóðfélagshóp vegna tilrauna hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab til að fá hann til að ganga til liðs við samtökin og vegna þess að hann tilheyri ættbálknum Sheqaal.

Niðurstaða ákvörðunar Útlendingastofnunar í máli kæranda var sú að kærandi væri ekki flóttamaður og honum skyldi synjað um alþjóðlega vernd á Íslandi samkvæmt ákvæðum 37. og 40. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt synjað um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga. Þá taldi stofnunin að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga stæði endursendingu til heimaríkis ekki í vegi.

Kæranda var brottvísað frá landinu og honum ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Kæranda var veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið. Fram kom að yfirgæfi kærandi landið sjálfviljugur innan frestsins yrði endurkomubannið fellt niður.

Útlendingastofnun tilkynnti kæranda jafnframt að kæra frestaði réttaráhrifum ákvörðunarinnar, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga um útlendinga.

IV.    Málsástæður og rök kæranda

Í greinargerð kæranda sem barst kærunefnd 31. maí 2023 kemur fram að hann komi frá bænum Tawakal sem sé staðsettur við bæinn Janaale í neðra-Shabelle. Kærandi tilheyri ættbálknum Sheqaal og undirættbálknum Lobage. Kærandi vísar til þess að ítök hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab á neðra-Shabelle svæðinu séu veruleg. Samtökin stundi það að neyða unga drengi til að ganga til liðs við sig ellegar séu þeir réttdræpir. Kærandi andmælir því sem komi fram í hinni kærðu ákvörðun um að sómölsk stjórnvöld fari með yfirráð á neðra-Shabelle landsvæðinu. Vopnuð átök fari fram á svæðinu og vísar kærandi til fréttar frá því í maí 2023 þess efnis að 130 hermenn sómalskra yfirvalda hafi verið drepnir í árás Al-Shabaab. Þá vísar kærandi til heimilda þess efnis að landsvæðið sé hrjáð átökum á milli stríðandi fylkinga og yfirráð svæðisins hafi verið á höndum Al-Shabaab til lengri tíma en árið 2022 hafi sómölsk yfirvöld reynt að yfirtaka svæðið á ný. Neðra-Shabeele sé mikilvægt landsvæði í efnahags- og landfræðilegu samhengi og því fyrirséð að átökum muni ekki ljúka í bráð. Þá komi fram í skýrslu EUAA að meta þurfi aðstæður í neðra-Shabelle með hliðsjón af öðrum nærliggjandi svæðum, einkum mið-Shabelle og vísar kærandi til úrskurðar kærunefndar útlendingamála nr. 138/2023 frá 16. mars 2023 um aðstæður í mið-Shabelle. Kærandi byggir á því að með vísan til framangreindra upplýsinga og alþjóðlegra skýrslna um ástandið á neðra-Shabelle landsvæðinu hafi hann ástæðuríkan ótta við að snúa aftur til heimaríkis. Frásögn kæranda um að Al-Shabaab hafi tekið hann og reynt að neyða hann til að ganga til liðs við sig fái stoð í heimildum. Þá liggi fyrir að samtökin séu með umsvifamikla starfsemi á neðra-Shabelle svæðinu og berjist um yfirráð. Auk þess telji kærandi raunhæfa ástæðu til að ætla að kærandi eigi í hættu á að verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum á heimasvæði sínu þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka.

Kærandi krefst þess aðallega að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að honum verði veitt alþjóðleg vernd hér á landi með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. einnig 38. gr. sömu laga, enda hafi hann mátt sæta ofsóknum af hálfu Al-Shabaab í heimaríki. Þá hafi kærandi ástæðuríkan ótta um að verða fyrir ofbeldi og vera fangelsaður eða drepinn, verði honum gert að snúa aftur til Sómalíu. Kærandi vísar til heimilda þess efnis að samtökin stundi það að neyða menn til að ganga til liðs við þau ellegar sé þeim refsað með ofbeldi gegn þeim eða fjölskyldum þeirra, þeir pyntaðir eða drepnir. Kærandi geti ekki leitað aðstoðar hjá lögreglu eða yfirvöldum í heimaríki og því séu grundvallarmannréttindi hans ekki tryggð af hálfu stjórnvalda.

Kærandi krefst þess til vara að honum verði veitt viðbótarvernd með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Raunhæf ástæða sé til að ætla að kærandi verði fyrir alvarlegum skaða, þ.e. ofbeldi, pyndingum, frelsissviptingu og jafnvel tekinn af lífi í Sómalíu, verði honum gert að snúa þangað aftur. Kærandi vísar til þess að Al-Shabaab fari með umfangsmikil ítök á svæðinu og beiti einstaklinga og almenna borgara ofbeldi og vopnuðum árásum. Þá séu vopnuð átök um yfirráð á landsvæðinu. Útilokað sé fyrir kæranda að leita öryggis eða verndar hjá stjórnvöldum eða öðrum aðilum, sökum ættbálkastöðu sinnar og kæranda sé ekki kleift að leita öryggis og verndar í öðrum landshlutum Sómalíu. Þá sé hætta á því að kærandi verði fyrir skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka.

Til þrautavara krefst kærandi þess að honum verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Félagslegar aðstæður kæranda í heimaríki séu erfiðar þar sem hann tilheyri minnihlutaættbálki og faðir hans sé látinn, sem geri stöðu hans í samfélaginu verri enda hafi hann ekkert stuðningsnet. Þá viðgangist gróf mannréttindabrot gegn einstaklingum sem tilheyri minnihlutaættbálkum og því eigi kærandi á hættu að verða fyrir ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð verði honum gert að snúa aftur.

Telur kærandi að með endursendingu hans til Sómalíu yrði brotið gegn meginreglunni um bann við því að vísa fólki brott eða endursenda þangað sem líf þess eða frelsi kunni að vera í hættu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Slík ákvörðun muni jafnframt brjóta í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

Í viðbótargreinargerð sem barst kærunefnd 27. október 2023 ítrekar kærandi fyrri kröfur sínar og reifar málsatvik. Þá gerir kærandi athugasemdir við hina kærðu ákvörðun með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að í hinni kærðu ákvörðun komi fram að það hafi verið metið honum til ótrúverðugleika að hafa greint frá því í upphafi efnisviðtals að hann hafi ekki gengið í skóla, en stuttu síðar byggt á því að hann hafi verið beittur þrýstingi af hálfu kennara. Kærandi telur að skýringin á þessu meinta ósamræmi sé misskilningur á hugtakinu skólaganga. Kærandi hafi tekið skýrt fram að hann hafi hlotið trúarlega fræðslu. Trúarleg fræðsla af hálfu kennara sem sé viðriðinn Al-Shabaab þurfi ekki að merkja það sama og hefðbundin skólaganga. Þá hafi kærandi ekki fengið tækifæri til að útskýra misræmi. Kærandi vísar jafnframt til þess að það sé rangfærsla í hinni kærðu ákvörðun að kærandi hafi ekki getað greint frá því hvar neðra-Shabelle sé, enda hafi hann sagst geta bent á það á korti. Þá hafnar kærandi meintu innbyrðis misræmi milli efnisviðtals kæranda og skýrslu lögreglu vegna umsóknar hans um alþjóðlega vernd. Í umsókninni hafi kærandi greint frá því að fjölskylda hans hafi náð að losa hann úr haldi hryðjuverkasamtakanna en í viðtali hafi hann greint frá því að hann hafi flúið sjálfur. Kærandi vísar til þess að hann tali litla og bjagaða ensku og ekkert í skýrslu lögreglu sýni fram á að túlkur hafi verið til staðar við skýrslutökuna. Ljóst sé að kærandi hafi nefnt hlutverk fjölskyldu sinnar í flótta hans í efnisviðtali en óljóst sé af skýrslu lögreglunnar á hvaða tímapunkt flóttans hann hafi verið að vísa til. Því fari fjarri að hægt sé að jafngilda frásögnum kæranda við ósamræmi. Hið rétta sé að kærandi hafi verið handtekinn 12. júní 2022 og haldið föngnum í tvo daga en þá hafi honum tekist að flýja ásamt öðrum sem hafi verið í haldi Al-Shabaab.

Kærandi gerir jafnframt athugasemd við umfjöllun í hinni kærðu ákvörðun um að það sé ótrúverðugt að kærandi hafi verið þvingaður til að ganga til liðs við Al-Shabaab þar sem heimasvæði hans sé undir stjórn sómalskra stjórnvalda. Kærandi vísar til þess að samkvæmt skýrslu EUAA um öryggisaðstæður í Sómalíu árið 2023 sé virkni Al-Shabaab í neðra-Shabelle ein sú mesta í Sómalíu. Samkvæmt skýrslu Landinfo um nýliðun Al-Shabaab sé ljóst að þeir afli sér ekki bara meðlima á svæðum sem þeir fari með yfirráð heldur einnig á svæðum sem þeir njóti áhrifa á. Í ljósi virkni samtakanna í neðra-Shabelle verði að telja verulegar líkur á að kærandi kunni að vera þvingaður til aðildar. Þá vísar kærandi til þess að heimabær hans sé í dreifbýli en teljist ekki til stórborgar sem hafi þýðingu við samlestur. Kærandi byggir á því að kröfur til þess að hann sanni þvingaða aðild hans að Al-Shabaab séu óraunhæfar og í ósamræmi við sönnunarkröfur flóttamannaréttar og framkvæmd kærunefndar. Því til stuðnings vísar kærandi til úrskurðar kærunefndar frá 2. febrúar 2023 í máli nr. 57/2023 og 11. gr. stjórnsýslulaga.

Kærandi fjallar um að í hinni kærðu ákvörðun sé vísað til þess að kærandi „gæti“ tilheyrt Sheqaal ættbálknum en hann hafi hins vegar ekki sýnt fram á að hann búi við ástæðuríkan ótta við ofsóknir í heimaríki. Kærandi telur að Útlendingastofnun hafi beint úrlausn og framsetningu í hinni kærðu ákvörðun að því að ættbálkurinn hafi tengsl við meirihlutaættbálkinn Hawiye, en litið fram hjá því að í sömu heimild og stofnunin vísi til, komi fram að um minnihlutahóp sé að ræða. Framangreint sé annmarki sem hafi áhrif á úrlausn stofnunarinnar, enda sé ekkert sem gefi til kynna að Útlendingastofnun hafi tekið tillit til þess að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna líti á ættbálk kæranda sem minnihlutahóp. Þá vísar kærandi til skýrslu EUAA sem hafi komist að þeirri niðurstöðu að meðlimir Sheqaal geti orðið fyrir ofsóknum og að leysa verði úr slíkum málum með einstaklingsmati en ekkert slíkt mat hafi farið fram í hinni kærðu ákvörðun.

Til viðbótar við fyrri kröfur sínar byggir kærandi á því að hann hafi ástæðuríkan ótta við að sæta ofsóknum af hálfu aðila sem nefndir séu í a- til c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga á grundvelli aðildar að þjóðfélagshóp, stjórnmálaskoðana, trúarbragða og þjóðernis. Alvarleikaþröskuldi 38. gr. laga um útlendinga sé fullnægt þar sem þvinguð vinna og mögulegar refsingar sem kærandi eigi yfir höfði sér séu gróf mannréttindabrot. Í tengslum við kröfu kæranda um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga vísar kærandi til úrskurðar kærunefndar nr. 138/2023 frá 16. mars 2023 og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Með vísan til jafnræðisreglunnar vísar kærandi jafnframt til þess að framkvæmd sé fyrir því að veita umsækjendum í Mið- og Suður-Sómalíu viðbótarvernd, sbr. úrskurð kærunefndar nr. 138/2023, frá 16. mars 2023 og nr. 374/2023 frá 6. júlí 2023. Þá vísar kærandi til skýrslu Human Right Watch frá 2022 sem flokki ofbeldi gagnvart borgurum í Sómalíu undir stríðsglæpi, sem kalli augljóslega á viðbótarvernd. Byggir kærandi á því, varðandi þrautavarakröfu hans um mannúðarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga, að félagslegum aðstæðum kæranda hafi ekki verið veitt nægileg athygli sem verði að telja annmarka í ljósi rannsóknarskyldu stjórnvalda. Kærandi hafi aðeins verið á framfæri móður sinnar vegna veikinda föður síns. Störf kæranda við að aðstoða móður sína, sem virðist hafa haft þýðingu við úrlausn málsins, séu ekki til þess fallin að veita kæranda öryggi í Sómalíu.

V.      Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 mælir fyrir um að stjórnvald afli þeirra gagna sem eru nauðsynleg svo mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Reglan gerir kröfu um rannsókn sem er fullnægjandi grundvöllur ákvörðunar stjórnvalds. Þá segir í 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga að við meðferð mála vegna umsókna um alþjóðlega vernd skuli Útlendingastofnun afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga. Mál telst nægilega rannsakað þegar þeirra upplýsinga hefur verið aflað sem nauðsynlegar eru til þess að hægt sé að taka efnislega rétta ákvörðun í því. Kröfur til rannsóknar í hverju máli ráðast af lagagrundvelli málsins og einstaklingsbundnum aðstæðum kæranda, þ.m.t. þeim málsástæðum sem hann ber fyrir sig.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun kvaðst kærandi vera fæddur og uppalinn í þorpinu Tawakal í neðra-Shabelle í Suður-Sómalíu. Ráða má af ákvörðun Útlendingastofnunar að það hafi verið lagt til grundvallar. Útlendingastofnun taldi kæranda hins vegar ekki hafa tekist að sýna fram á að hann ætti á hættu að sæta ofsóknum í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga né eiga á hættu að sæta meðferð sem félli undir 2. mgr. 37. gr. sömu laga. Í rökstuðningi Útlendingastofnunar er á því byggt að heimaþorp kæranda sé staðsett á milli borganna Marka og Qoryooley, þó nær borginni Qoryooley og á landakorti Politival Geography Now megi greina að borgirnar Marka og Qoryooley og svæði í kringum þær séu merktar með svörtum lit, sem feli í sér að umrætt svæði sé undir stjórn AMISOM eða sómalskra stjórnvalda. Þá er byggt á því með vísan til landaupplýsinga er varða nýliðaskráningar Al-Shabaab samtakanna og þeirra svæða sem Al-Shabaab fari með yfirráð yfir eða hafi áhrif í verði að teljast ólíklegt að kærandi hafi verið numin á brott af meðlimum Al-Shabaab á heimasvæði sínu sem sé undir stjórn sómalskra yfirvalda. Kærunefnd gerir athugasemd við framangreint mat Útlendingastofnunar og telur ekki unnt að útiloka að Al-Shabaab fari með yfirráð eða a.m.k. hafi talsverð ítök á heimasvæði kæranda. Samkvæmt rannsókn kærunefndar er heimabær kæranda í um 10 kílómetra akstursfjarlægð frá borginni Janale, 15 kílómetra akstursfjarlægð frá borginni Qoryooley og um 24,5 kílómetra akstursfjarlægð frá Marka. Samkvæmt skýrslum um heimaríki kæranda, m.a. korti á vefsíðu Political Geography Now bæði frá því í desember 2021 og frá því í janúar 2023, fara AMISOM eða sómölsk yfirvöld með yfirráð yfir Janale, Qoryooley og Marka. Svæðið í kringum borgirnar er hins vegar merkt með rauðu á kortinu sem gefur til kynna ítök Al-Shabaab samtakanna á svæðinu. Þá er ljóst að samkvæmt sama korti fer Al-Shabaab með yfirráð yfir borginni Mubaarak sem er í um 27 kílómetra fjarlægð frá heimabæ kæranda.

Í ákvörðun Útlendingastofnunar er byggt á því að frásögn kæranda í viðtali hjá Útlendingastofnun annars vegar og í umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hjá lögreglu hins vegar sé ekki í innbyrðis samræmi hvað varðar meginatriði frásagnar hans. Útlendingastofnun vísar m.a. til þess að kærandi hafi greint frá því í umsókn hans um alþjóðlega vernd að hann hafi verið í haldi Al-Shabaab í þrjá sólarhringa en í viðtali hjá Útlendingastofnun hafi kærandi greint frá því að hann hafi verið í haldi í tvo til tvo og hálfan sólarhring. Þá hafi kærandi greint frá því að fjölskylda hans hafi losað hann úr haldi í umsókn kæranda um alþjóðlega vernd en í viðtali hjá Útlendingastofnun hafi kærandi greint frá því að hann hafi sjálfur flúið úr haldi samtakanna. Auk þess hafi kærandi greint frá því í umsókn hans um alþjóðlega vernd að ferðalag hans frá Sómalíu hafi hafist 12. júní 2022 en í viðtali hjá Útlendingastofnun hafi kærandi greint frá því að hafa yfirgefið heimabæ sinn 12. júní 2022 og farið til borgarinnar Afgooye. Kærunefnd bendir á að samkvæmt endurriti af viðtali við kæranda hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að meðlimir Al-Shabaab hafi handsamað hann 12. júní 2022. Síðar greindi kærandi frá því að hann hafi farið frá heimabæ sínum 12. júní 2022 og komið til Afgooye 16. júní 2022. Af gögnum málsins verður ekki séð að kæranda hafi verið gefið færi á að útskýra eða andmæla meintu ósamræmi. Að mati kærunefndar getur misræmi í frásögn kæranda átt sér eðlilegar skýringar, sérstaklega í ljósi þess að viðtal kæranda hjá lögreglu er ekki ítarlegt og þá verður ekki lesið af skýrslunni að kærandi hafi notið aðstoð túlks við það viðtal. Af þeim sökum og með vísan til niðurstöðu Útlendingastofnunar og þeirrar áherslu sem stofnunin leggur á misræmi í framburði kæranda hefði stofnuninni verið í lófa lagt að fá kæranda í framhaldsviðtal til að spyrja hann nánar út í meint misræmi. Að mati kærunefndar hefði jafnframt verið tilefni til að spyrja kæranda nánar út í tiltekin atriði er varða ástæður flótta hans, s.s. um skólagöngu hans og enskukunnáttu.

Meginmarkmið stjórnsýslukæru er að tryggja réttaröryggi borgara með því að gera þeim kleift að fá umfjöllun um mál sín á tveimur stjórnsýslustigum. Að mati kærunefndar bera framangreind vinnubrögð Útlendingastofunnar með sér að ekki hafi farið fram viðhlítandi mat á aðstæðum kæranda. Telur kærunefnd að annmarkar hafi verið á rannsókn stofnunarinnar. Málsmeðferð Útlendingastofnunar og rökstuðningur ákvörðunar í máli kæranda er, með vísan til framangreinds, að mati kærunefndar enn fremur ekki í samræmi við reglur stjórnsýsluréttar, m.a. 10. og 22. gr. stjórnsýslulaga.

Kærunefnd telur framangreinda annmarka á málsmeðferð Útlendingastofnunar verulega og að þeir kunni að hafa haft áhrif á efnislega niðurstöðu máls kæranda. Þá er það mat kærunefndar að ekki sé unnt að bæta úr þeim á kærustigi og því sé rétt að mál kæranda hljóti nýja meðferð hjá Útlendingastofnun.

Í ljósi framangreindrar niðurstöðu er ekki ástæða til umfjöllunar um aðra þætti ákvörðunar Útlendingastofnunar.

Samantekt

Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið er það niðurstaða kærunefndar að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi. Lagt er fyrir Útlendingastofnun að taka umsókn kæranda til nýrrar meðferðar. Í ljósi þessarar niðurstöðu er ekki ástæða til umfjöllunar um aðra þætti ákvörðunar Útlendingastofnunar.

 

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar í máli kæranda er felld úr gildi. Lagt er fyrir Útlendingastofnun að taka mál kæranda til meðferðar á ný.

The decision of the Directorate of Immigration is vacated. The Directorate is instructed to re-examine the case.

 

Þorsteinn Gunnarsson

 

Sindri M. Stephensen                                                Valgerður María Sigurðardóttir