Nr. 410/2024 Úrskurður

Hinn 24. apríl 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 410/2024

í stjórnsýslumáli nr. KNU23060083

 

Kæra [...]

á ákvörðun Útlendingastofnunar

 

I.       Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 8. júní 2023 kærði einstaklingur er kveðst heita [...], vera fæddur [...] og vera ríkisborgari Sómalíu (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 23. maí 2023, um að synja honum um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Kærandi krefst þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir Útlendingastofnun að taka mál hans til meðferðar á ný, aðallega á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga en til vara á grundvelli 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr., 40. gr. og 1. mgr. 42. gr. sömu laga.

Fyrrgreind ákvörðun er kærð á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

II.      Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi 2. nóvember 2022. Kærandi kom í viðtal hjá Útlendingastofnun ásamt löglærðum talsmanni sínum 14. og 16. desember 2022. Með ákvörðun, dags. 23. maí 2023, synjaði Útlendingastofnun kæranda um alþjóðlega vernd ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Var framangreind ákvörðun kærð til kærunefndar útlendingamála 8. júní 2023. Hinn 21. júní 2023 barst kærunefnd greinargerð kæranda ásamt fylgigögnum. Þá bárust frekari upplýsingar frá kæranda 18. apríl 2024.

III.    Ákvörðun Útlendingastofnunar

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi byggi umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hann sé í hættu í heimaríki vegna mismununar á grundvelli þess ættbálks sem hann tilheyri og ofsókna af hálfu hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab.

Niðurstaða ákvörðunar Útlendingastofnunar í máli kæranda var sú að kærandi væri ekki flóttamaður og honum skyldi synjað um alþjóðlega vernd á Íslandi samkvæmt ákvæðum 37. og 40. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt synjað um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga. Þá taldi stofnunin að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga stæði endursendingu til heimaríkis ekki í vegi.

Kæranda var brottvísað frá landinu og honum ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Kæranda var veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið. Fram kom að yfirgæfi kærandi landið sjálfviljugur innan frestsins yrði endurkomubannið fellt niður.

Útlendingastofnun tilkynnti kæranda jafnframt að kæra frestaði réttaráhrifum ákvörðunarinnar, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga um útlendinga.

IV.    Málsástæður og rök kæranda

Í greinargerð kæranda kemur fram að kærandi hafi komið hingað til lands án skilríkja eftir að hafa flúið heimaríki sitt. Þrátt fyrir skort á persónuskilríkjum hafi kærandi leitt verulegar líkur að því að hann sé sá sem hann segist vera. Kærandi hafi getað gefið greinargóðar lýsingar á heimaríki sínu í viðtali hjá Útlendingastofnun auk þess sem niðurstöður úr tungumála- og staðháttaprófi sem hann hafi farið í hjá Útlendingastofnun bendi til þess að meiri en minni líkur séu á því að hann tilheyri sómalska tungumálasamfélaginu Benadiri, en Mógadisjú, borgin sem kærandi sé frá sé hluti af því svæði. Þá sé ljóst af niðurstöðum prófsins að sómalska sé móðurtunga kæranda auk þess sem kærandi hafi getað gefið greinargóðar lýsingar á staðháttum í Mógadisjú, þ. á m. hverfum, sjúkrahúsum, mörkuðum, moskum, skólum, ættbálkum og vegamótum. Árangur kæranda á tungumála- og staðháttaprófinu beri að meta kæranda í hag, enda renni þær styrkum stoðum undir trúverðugleika hans. Auk þess hafi kærandi framvísað gögnum sem sýni fram á að hann hafi stundað nám, bæði í menntaskóla og háskóla í Sómalíu, þ. á m. námsskírteini vegna BA-gráðu hans í banka- og fjármálafræði við Benadir háskóla sem sé staðsettur í Mógadisjú. Á námsskírteini kæranda úr sómölskum menntaskóla sé áföst mynd af honum og ekki fari á milli mála að um sé að ræða sama einstakling. Kærandi vísar til 1. mgr. 14. gr. laga um útlendinga þar sem fram komi að útlendingi sé skylt að kröfu lögreglu að sýna skilríki og veita upplýsingar ef þörf sé á, svo að ljóst sé hver hann sé og hvort dvöl hans í landinu sé lögmæt. Af lögskýringargögnum með ákvæðinu megi ráða að skilríkin geti verið af ýmsum toga og hvergi sé gerð sú krafa að þau séu í gildi eða að frumriti sé framvísað. Kærandi vísar til þess að hann hafi lagt fram fyrrnefnd námsskírteini, þ. á m. námsskírteini með andlitsmynd af honum og telur kærandi sig því hafa sannað með fullnægjandi hætti auðkenni sitt.

Kærandi byggir á því að hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í heimaríki eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð þar í landi. Kærandi falli því undir bann samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga við því að senda útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir og því sé óheimilt að senda hann aftur til heimaríkis. Kærandi byggir á því að heimaríki hans falli undir skilgreiningu 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga með vísan til stjórnleysis og borgarastyrjaldar sem einkennt hafi landið síðustu áratugi auk stanslausra hryðjuverkaárása. Endursending kæranda til heimaríkis myndi því brjóta gegn ákvæðum 2. mgr. 42. gr., sbr. 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Máli sínu til stuðnings vísar kærandi til dóms Evrópudómstólsins í máli nr. C-255/19 frá 20. janúar 2021 en í því máli hafi staðið til að hafna umsókn um alþjóðlega vernd sómalsks einstaklings og brottvísa honum frá Bretlandi. Niðurstaðan hafi verið sú að sýna þyrfti fram á að hann myndi njóta raunverulegrar verndar í Sómalíu frá þeim aðilum sem honum stafaði ógn af og taldi dómstólinn ekki nóg að vísa í því samhengi til þess að fjölskylda viðkomandi gæti veitt honum skjól. Kærandi bendir auk þess á dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Sufi og Elmi gegn Bretlandi, þar sem dómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að breskum stjórnvöldum væri óheimilt að brottvísa hópi sómalskra umsækjenda um alþjóðlega vernd til Sómalíu enda ættu þeir í hættu á að verða fyrir ofsóknum og vanvirðandi meðferð af hálfu Al-Shabaab.

Kærandi byggir á því að hann hafi orðið vitni að morði 1. september 2022 þegar frændi hans hafi verið myrtur af vígamanni sem tilheyri hryðjuverkasamtökunum Al-Shabaab. Kærandi hafi verið við störf ásamt frænda sínum í verslun sem frændi hans hafi átt í bænum Wanlaweyn þegar umræddur vígamaður hafi gengið inn í verslunina og skotið frænda kæranda til bana. Vígamaðurinn hafi jafnframt reynt að skjóta kæranda en hafi ekki tekist það. Kærandi vísar til viðtals síns hjá Útlendingastofnun varðandi nánari málsatvik. Þá vísar kærandi til þess að lögreglan í bænum hafi rætt við tvö vitni vegna málsins, kæranda og verslunareiganda í nágrenninu sem hafi einnig verið vitni að morðinu. Verslunareigandinn hafi náð að bera kennsl á ökumann bifhjóls sem hafi hjálpað vígamanninum að flýja vettvang og umræddur ökumaður sé ættingi kæranda. Þremur dögum eftir morðið hafi kærandi fengið fréttir af því að verslunareigandinn hafi einnig verið myrtur í kjölfar þess að hafa rætt við lögregluna. Síðan þá hafi kærandi fengið hótanir frá Al-Shabaab sem hafi borist símleiðis og honum hafi verið tjáð að þeir viti að hann hafi talað við lögregluna, viti hvar hann eigi heima og að hann sé sá næsti sem verði myrtur. Kærandi hafi verið skelkaður vegna þessara hótana og flúið til frænku sinnar en Al-Shabaab hafi einnig tekist að hafa upp á honum þar og hafi hringt á heimili hennar og hótað honum. Þá hafi systkini kæranda sem séu einnig búsett í Mógadisjú verið stöðvuð á götum úti af meðlimum Al-Shabaab og verið hótað ofbeldi gæfu þau ekki upp dvalarstað kæranda. Í kjölfar þessarar atburðarásar hafi kærandi flúið í húsnæði í eigu vinar föður síns og eftir að honum hafi verið útvegað vegabréf hafi kærandi flúið landið. Í greinargerð kæranda er að finna umfjöllun um hryðjuverkasamtökin Al-Shabaab með vísan til alþjóðlegra heimilda. Al-Shabaab falli undir þá hópa, samtök og aðila sem skilgreindir séu í ákvæðum b. og c. liðar 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Þá sé ljóst að kærandi hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í formi líkamlegs ofbeldis og sennilega líflát snúi hann aftur til heimaríkis, í skilningi 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 37. gr. sömu laga, enda tilheyri hann þeim þjóðfélagshóp sem Al-Shabaab hafi gjarnan beint árásum sínum gegn sem einstaklingur frá norðurhluta Sómalíu auk þess sem sagan sýni að hryðjuverkasamtökin hafi ekki veigrað sér við að ráðast gegn óbreyttum borgurum og ítök þeirra í landinu séu víðtæk. Þá sé þekkt að samtökin beiti fyrir sig fjárkúgunum sem fjármögnunaraðferð og talið sé nær ómögulegt að reka verslun í Mógadisjú eða nágrenni borgarinnar án þess að greiða verndarfé til Al-Shabaab. Kærandi byggir jafnframt á því að ítök Al-Shabaab séu mun meiri en hin kærða ákvörðun gefi til kynna og vísar kærandi til heimilda máli sínu til stuðnings. Kærandi vísar til þess að heimabær hans Wanlaweyn sé staðsettur í neðri-Shabelle og heimildir bendi til þess að 95% skotmarka Al-Shabaab á því svæði séu óbreyttir borgarar.

Kærandi byggir á því að hann geti hvorki leitað skjóls og aðstoðar hjá ættbálki sínum né sé ættbálkur hans í stöðu til að veita kæranda slíka vernd, ólíkt því sem byggt sé á í hinni kærðu ákvörðun. Kærandi tilheyri undirættbálki, Shanta Caleemood, sem sé hluti af Digil ættbálknum. Ættbálkurinn samanstandi mestmegnis af friðsælum bændum og dýraræktendum og sé að mestu óvopnaður og friðsæll. Hluti ættbálksins tilheyri þó hryðjuverkasamtökunum Al-Shabaab sem auki enn á óöryggi kæranda og geri það að verkum að hann geti ekki leitað til ættbálks síns. Sumir fjölskyldumeðlimir kæranda séu hluti af Al-Shabaab og sem dæmi hafi einn ættingi kæranda átt hlutdeild í morðinu á frænda hans. Viðkomandi hafi ekið á brott á bifhjóli með árásarmanninn líkt og kærandi hafi greint frá í viðtali hjá Útlendingastofnun. Því sé ómögulegt fyrir kæranda að vita hverjum hann geti treyst innan ættbálks síns og hverjum ekki. Þá sýni rannsóknir að fólk sem tilheyri ættbálki kæranda sé í sérstakri hættu á að verða fyrir ofsóknum enda sé litið niður á það sem fátækan almúga. Þjóðfélagsstaða ættbálksins sé það lág að karlmönnum úr ættbálknum sé ekki heimilt að eiga í ástarsamböndum við konur úr stærri ættbálkum. Kærasta kæranda tilheyri einmitt meirihluta ættbálki, Gaaljecel-Hawiye, sem ýti enn frekar undir líkurnar á því að kærandi verði fyrir ómannúðlegri meðferð og ofsóknum í heimaríki. Kærandi bendir á að ættbálkur hans hafi nýlega átt í átökum við þann ættbálk í Wanlaweyn sem hafi verið afar blóðug og kostað fjölda fólks lífið, þ. á m. óbreytta borgara og vísar kærandi til fréttagreina máli sínu til stuðnings.

Kærandi byggir á því að Útlendingastofnun hafi ekki gætt að rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga enda bendi heimildir til þess að ýmsar fullyrðingar stofnunarinnar í hinni kærðu ákvörðun um ástandið í heimaríki kæranda eigi ekki við rök að styðjast. Helst megi þar nefna fullyrðingar sem snúi að því að skotmörk Al-Shabaab séu almennt ekki óbreyttir borgarar, fullyrðingar um að kærandi geti leitað verndar hjá ættbálki sínum, sem þó sé í minnihluta, njóti ekki virðingar og hafi tengsl við Al-Shabaab, fullyrðingar um að Al-Shabaab séu ekki mjög virk á því svæði þar sem kærandi hafi verið búsettur og fleira. Fréttir, bæði úr alþjóðlegum og sómölskum fjölmiðlum, og skýrslur af hálfu alþjóðlegra mannréttindasamtaka og Sameinuðu þjóðanna, bendi til þess að Al-Shabaab séu ekki aðeins virk á því svæði sem kærandi hafi verið búsettur heldur séu óbreyttir borgarar stór hluti skotmarkanna á því svæði. Telja verði að hér sé um slíkan ágalla á hinni kærðu ákvörðun að ræða að ekki sé annað fært en að ógilda umrædda ákvörðun og leggja fyrir stofnunina að taka mál kæranda aftur til meðferðar.

V.      Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Auðkenni

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að kærandi hafi ekki lagt fram neitt sem sé til þess fallið að sanna á honum deili og því ekki sannað hver hann sé með fullnægjandi hætti. Var því leyst úr auðkenni kæranda á grundvelli mats á trúverðugleika og komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að kærandi væri frá Sómalíu þó auðkenni hans væri að öðru leyti óupplýst.

Við meðferð máls kæranda hefur hann lagt fram námsskírteini úr þeim skólum sem hann kveðst hafa stundað nám við í heimaríki, m.a. námskírteini úr sómölskum menntaskóla með áfastri mynd og telur kærandi að með því hafi hann sannað með fullnægjandi hætti auðkenni sitt. Þar sem um er að ræða afrit er ekki unnt að meta trúverðugleika þess og þá er til þess að líta að opinber gögn frá Sómalíu eru almennt metin ótraust þar sem almanna skráningu þar í landi er verulega ábótavant og útgáfa falsaðra skjala er algeng, líkt og ítarlega var fjallað um í úrskurði kærunefndar nr. 297/2020, dags. 10. september 2020. Hafa alþjóðleg stjórnvöld, svo sem kanadíska innflytjendaráðið, metið það svo að vegabréf útgefin af sómölskum yfirvöldum séu ekki áreiðanleg, meðal annars þar sem engir trúverðugir eða sannanlegir skráningaraðilar séu til útgáfu aðalskjala, svo sem fæðingarvottorða eða skrá yfir staðfestingu á ríkisborgararétti. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um almannaskráningu í Sómalíu og áreiðanleika skjala útgefinna þar í landi almennt er það mat kærunefndar að afrit námsskírteinis kæranda sé ekki til þess fallið að styðja við auðkenni kæranda.

Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærandi sé sómalskur ríkisborgari þó að öðru leyti sé auðkenni hans óþekkt.

Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Sómalíu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

• ●2021 Report on International Religious Freedom: Somalia (US Department of State, 2. Júní 2022);
• ●2021 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 12. Apríl 2022);
• ●2022 Country Reports on Human Rights Practices – Somalia (US Department of State, 20. Mars 2023);
• ●Amnesty International Report 2022/23 – Somalia (Amnesty International, 27. Mars 2023);
• ●BTI 2022 Country Report – Somalia (Bertelsmann Stiftung, 23. Febrúar 2022);
• ●Benadir Regional Report 2020, Somali Health and Demographic Survey (SHDS) (Somalia National Bureau of Statistics, júlí 2021);
• ●Challenges Facing the Health System in Somalia and Implications for Achieving the SDGs (European Journal of Public Health, 30. September 2020);
• ●Clans in Somalia (Austrian Centre for Country of Origin and Asylum Research and Documentation (ACCORD), desember 2009);
• ●Country Background Note – Somalia (UK Home Office, desember 2020);
• ●Country Guidance: Somalia (EUAA, 11. Ágúst 2023);
• ●Country of Origin Information – Somalia: Health System (Danish Immigration Service, nóvember 2020);
• ●Country Policy and Information Note – Somalia: Al-Shabaab (UK Home Office, nóvember 2020);
• ●Country Policy and Information Note – Somalia: Majority clans and minority groups in south and central Somalia (UK Home Office, júní 2017);
• ●Country Policy and Information Note: Security and humanitarian situation in Mogadishu, Somalia (UK Home Office, maí 2022);
• ●Country Reports on Terrorism 2020 – Somalia (US Department of State, 16. Desember 2021);
• ●EASO COI Report: Somalia Actors (EUAA, 1. Júlí 2021);
• ●EASO Country of Origin Information Report: Somalia – Targeted profiles (EUAA, 19. September 2021);
• ●Freedom in the World 2023 – Somalia (Freedom House, 2023);
• ●Heightened Political Violence in Somalia (ACLED, 3. Mars 2023);
• ●International Protection Considerations with Regard to People Fleeing Somalia (UNHCR, september 2022);
• ●Key socio-economic indicators (EUAA, september 2021);
• ●Query response on Somalia: Al-Shabaab (2021 – March 2023) (leadership, objectives, structure; recruitment; areas of operation and activities; financing; attacks; targets; capacity to track individuals; state response) (Immigration and Refugee Board of Canada, 7. Mars 2023);
• ●Reply by the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) in response to request for guidance on the application of the internal flight or relocation alternative, particularly in respect of Mogadishu, Somalia (UNHCR, 25. September 2013);
• ●Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 17. Febrúar 2021);
• ●Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 19. Maí 2021);
• ●Situation in Somalia: Report of the Secretary-General (UN Security Council, 8. Febrúar 2022);
• ●Somalia. Al-Shabaab areas in Southern Somalia (Landinfo, 21. Maí 2019);
• ●Somalia: Al-Shabaab Regains Lost Territories as Tax Dispute Halts Counter-Insurgency Operation (ACLED, 2. Júní 2023);
• ●Somalia: Basisinfo (Landinfo, 22. Mars 2021);
• ●Somalia: Counter-Insurgency Operation Gains Regional Support in Phase Two as al-Shabaab ttack sand Political Differences Persist (ACLED, 21. Apríl 2023);
• ●Somalia country profile (BBC, 20. Desember 2022);
• ●Somalia: Defection, desertion and disengagement from Al-Shabaab (EUAA, 13. Febrúar 2023);
• ●Somalia: Fact-Finding Mission to Mogadishu in March 2020 – Security situation and humanitarian conditions in Mogadishu (Finnish Immigration Service, 7. Ágúst 2020);
• ●Somalia: Det generelle voldsbildet og al-Shabaabs aktivitet i ulike deler av landet (Landinfo, 3. Júní 2021);
• ●Somalia: Health system (The Danish Immigration Service, nóvember 2020);
• ●Somalia: Health care services in Mogadishu (The Danish Immigration Service, mars 2024);
• ●Somalia. Key crises to watch in 2023 (Acaps, 14. Apríl 2023);
• ●Somalia: Klan, familie, migrasjon og bistand ved (er)etablering (Landinfo, 24. júní 2020);
• ●Somalia – Rekruttering til al-Shabaab (Landinfo, 17. október 2022);
• ●Somalia – Reaksjoner mot personer mistankes for tilknytning til al-Shabaab (Landinfo, 2. desember 2022);
• ●Somalia – Reaksjoner mot al-Shabaab avhoppere (Landinfo, 20. júní 2023);
• ●Somalia – Security situation (EUAA, 21. febrúar 2023);
• ●Somalia – Security situation update (EUAA, 25. apríl 2023);
• ●Somalia Situation Update: April 2023 (ACLED, 21. apríl 2023);
• ●Somalia: Violence in Mogadishu and developments since 2012 (Landinfo, 30. október 2020);
• ●Somalia: UN expert warns health care standards “dangerously low“ (UNHRC, 5. apríl 2022);
• ●Somalia. COI Query. Security situation update, 1 December 2022 to 14 April 2023 (EUAA, 25. apríl 2023);
• ●South and Central Somalia – Security Situation, Al-Shabaab Presence, and Target Groups (Danish Refugee Council, mars 2017);
• ●South and Central Somalia – Security situation, forced recruitment, and conditions for returnees (The Danish Immigration Service, júlí 2020);
• ●The World Factbook – Somalia (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 9. janúar 2024);
• ●UNHCR Eligibility Guidelines for Assessing the International Protection Needs of Asylum -Seekers from Somalia (UNHCR, 5. maí 2010);
• ●UNHCR Position on Returns to Southern and Central Somalia (Update I) (UNHCR, maí 2016);
• ●Vefsíða Minority Rights Group – Somalia (https://minorityrights.org/country/somalia/, síðast uppfært í maí 2018);
• ●Voices Somalia – A Qualitative Assessment (UNFPA, september 2021) og
• ●World Report 2024 – Somalia: Events of 2023 (Human Rights Watch, 11. janúar 2024).

Sómalía er sambandslýðveldi með tæplega 13 milljónir íbúa. Ríkið lýsti yfir sjálfstæði frá Bretum og Ítölum 1. júlí 1960. Hinn 20. september 1960 gerðist Sómalía aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1990. Ríkið fullgilti alþjóðasamning um afnám alls kynþáttamisréttis árið 1975 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1990. Sómalía fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 2015 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks árið 2019.

Í skýrslu EUAA frá árinu 2016 kemur fram að árið 1991 hafi brotist út borgarastyrjöld í Sómalíu eftir að vopnaðir andspyrnuhópar hafi steypt þáverandi forseta landsins, Siad Barre, og ríkisstjórn hans af stóli. Næstu ár hafi einkennst af miklum átökum og lögleysu í landinu án þess að starfhæf ríkisstjórn væri við völd. Í ágúst 2012 hafi fyrsta varanlega alríkisstjórnin verið mynduð frá því borgarastyrjöldin hafi hafist. Frá árinu 2009 hafi átök verið bundin við mið- og suðurhluta Sómalíu á milli ríkisstjórnar landsins og bandamanna þeirra annars vegar og íslamskra öfgahópa hins vegar, einkum Al-Shabaab, sem hafi náð stjórn á nokkrum svæðum í landinu. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 bera hryðjuverkasamtökin Al-Shabaab m.a. ábyrgð á fjölda hryðjuverkaárása síðustu ár í Sómalíu sem kostað hefur hundruð óbreyttra borgara lífið. Samkvæmt skýrslu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá því í maí 2020 sé almennt öryggisástand í Sómalíu sveiflukennt. Megi rekja það til aukningar hryðjuverkaárása í landinu, fjölgunar glæpa og vopnaðra átaka sem hafi verið viðvarandi frá því í janúar 2020. Al-Shabaab hafi aukið árásir sínar í Mógadisjú og í Boosasoo í Bari héraði í Puntlandi. Samkvæmt skýrslu EUAA frá 2023 var mánaðarlegt meðaltal svokallaðra öryggisatvika, þ.e. bardaga, sprenginga og ofbeldis gagnvart almennum borgurum, um 240 á tímabilinu janúar 2022 til nóvember 2022.

Fram kemur í skýrslu EUAA frá júní 2022 að Al-Shabaab séu sómölsk herská samtök íslamskra súnní salafi jihadista sem hafi myndast upp úr síðustu aldamótum. Sameiginleg hugmyndafræði samtakanna sé að berjast á móti ríkisstjórn landsins sem sé studd af vestrænum öflum. Hafi samtökin áður fyrr farið með yfirráð yfir Mógadisjú en hafi með hervaldi verið þröngvað í burtu frá helstu þéttbýliskjörnum borgarinnar. Samtökin stjórni í reynd svæðum við Juba og Shabelle-dölum, svæðum í kringum Harardhere, El Dher og El Buur í mið-Sómalíu og stórum hluta af landsvæðum annars staðar í landinu. Til að fjármagna samtökin haldi þau úti skattheimtu við eftirlitsstöðvar, kúgi fé af fyrirtækjum, leggi á innflutningsskatt í helstu höfnum og á fasteignafélög. Þá skattleggi samtökin einnig búfé, landbúnaðarafurðir og áveitu, auk þess að innheimta svonefnt zakat sem sé árleg trúarleg skylda til að greiða tiltekið hlutfall af auði einstaklings til fátækra. Þá skattleggi Al-Shabaab embættismenn sem láti samtökunum eftir hluta af launum sínum til að verða ekki skotmark þeirra.

Í skýrslu Landinfo frá árinu 2019 kemur fram að Al-Shabaab hafi tekið yfir stjórn stærsta hluta Suður-Sómalíu árin 2008 til 2010. Á árunum 2011 til 2015 hafi friðargæsla Afríkuþjóða í Sómalíu (The African Union Mission in Somalia (AMISOM)) studd m.a. af Sameinuðu þjóðunum, og fleiri samtök stjórnvalda tekist að ná stjórn á Mógadisjú og í kjölfarið öðrum bæjum Suður-Sómalíu. Markmið AMISOM sé m.a. að draga úr hættunni sem stafi af Al-Shabaab og öðrum vopnuðum hópum og koma á stöðugleika og öryggi í landinu undir stjórn sómölsku ríkisstjórnarinnar. Þrátt fyrir það hafi Al-Shabaab náð yfirráðum yfir nokkrum bæjum í suðurhluta landsins að nýju á árunum 2016 og 2017 og hafi einnig viss áhrif á þeim svæðum þar sem samtökin hafi ekki varanlega viðveru. Sterkir ættbálkar hafi ákveðið svigrúm til að semja við samtökin en flestir hræðist hefndaraðgerðir þeirra. Al-Shabaab hafi umfangsmikið net uppljóstrara og bandamanna sem fari tiltölulega frjálslega um á svæðum þar sem sómölsk yfirvöld hafi ekki yfirtekið. Hópar Al-Shabaab starfi í litlum hreyfanlegum hópum sem hægt sé að safna saman þegar þörf krefji t.d. til þess að gera árásir eða ráðast gegn fólki sem sé á móti þeim. Heimildir bendi til þess að slíkir hópar séu sérstaklega virkir í kringum svæði sem sómölsk yfirvöld og stuðningsmenn þeirra hafi yfirráð yfir. Í skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá september 2022, sem fjallar um mat á umsóknum einstaklinga um alþjóðlega vernd frá Sómalíu, kemur fram að þeir sem tilheyri áhættuhópi vegna ofsókna af hálfu Al-Shabaab séu m.a. einstaklingar sem tengist eða taldir séu tengjast sómölskum yfirvöldum á einhvern hátt, einstaklingar sem taldir séu brjóta gegn sharía lögum eða tilskipunum sem Al-Shabaab hafi sett fram, þ. á m. þeir sem hafi yfirgefið Al-Shabaab, fjölmiðlamenn, einkum þeir sem gagnrýni Al-Shabaab, baráttufólk fyrir mannréttindum og einstaklingar sem Al-Shabaab hafi kúgað fé út úr.

Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá árinu 2020 er árangursrík vernd stjórnvalda á yfirráðasvæðum Al-Shabaab ekki tiltæk. Ríkisstjórn landsins hafi leitast við að bæta öryggisþjónustu sína með aðstoð AMISOM. Í höfuðborg Sómalíu, Mógadisjú, og á öðrum þéttbýlisstöðum þar sem ríkisstjórnin sé við völd séu öryggissveitir veikburða sökum skorts á fjármagni, fullnægjandi búnaði og skorts á þjálfun starfsmanna. Í skýrslu Landinfo frá árinu 2018 kemur fram að sómalska lögreglan (e. Somali Police Force) sé virk og sýnileg í höfuðborginni Mógadisjú. Megináhersla lögreglunnar sé að vernda stofnanir ríkisins gegn árásum Al-Shabaab. Aftur á móti ber heimildum saman um að lögreglan hafi takmarkaða getu til að vernda einstaklinga gegn ofbeldi, þ.m.t. að rannsaka, ákæra og refsa fyrir ofbeldisbrot. Þá kemur fram að spilling sé útbreidd meðal lögreglu og hjá dómstólum. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2020 kemur fram að öryggisástand í Sómalíu sé sveiflukennt og Al-Shabaab fremji flest brot gegn óbreyttum borgurum í Suður- og Mið-Sómalíu. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 hafi Al-Shabaab borið ábyrgð á um 60% dauðsfalla almennra borgara á tæplega 9 mánaða tímabili árin 2020 og 2021.

Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá því í janúar 2019 kemur fram að ættbálkakerfið sé mikilvægur hluti af auðkenni íbúa Sómalíu og að kerfið hafi áhrif á alla þætti samfélagsins. Ættbálkakerfið sé stigskipt en neðst í stigskiptingunni séu fátækir ættbálkar og minnihlutahópar sem tilheyri ekki ættbálkasamfélaginu. Í skýrslunni kemur fram að í Sómalíu séu fjórir stærstu ættbálkarnir Darod, Hawiye, Isaaq og Dir. Samkvæmt UNHCR eru þeir ættbálkar sem eru í minnihluta í Sómalíu; Bantu/Jareer Bravense, Rerhamar, Bajuni, Eeyle, Jaaji/Reer Maanyo, Barawani, Galgala, Tumaal, Yibir/Yibron og Midgan/Gaboye. Það að tilheyra ættbálki sem sé í minnihluta leiði ekki sjálfkrafa til þess að einstaklingur sé í hættu á að verða fyrir ofsóknum. Samkvæmt skýrslu EUAA frá því í júní 2022 skiptist Rahanweyn ættbálkurinn upp í tvær stórar ættir, Digil og Mirifle. Meðlimir Rahanweyn séu aðallega staðsettir í umdæmum Bay, Bakool og Gedo á milli ánna Jubba og Shabelle og lifi að mestu af búskap. Að hluta til sé litið á Rahanweyn ættbálkinn sem lágt settan ættbálk af meðlimum annarra ættbálka, en hann tilheyri meirihlutaættbálkum. Ættbálkurinn sé fjölmennur og meðlimir hans geti gengið í hjónaband með meðlimum Hawiye og Darood. Þá hafi ættbálkurinn öðlast virðingu annarra meirihlutaættbálka þegar þeir hafi stofnað sína eigin hersveit og svæðisstjórn. Meðlimir Rahanweyn hafi jafnframt gegnt áhrifamiklum stöðum innan ríkisstjórnar Sómalíu. Meðlimir ættbálksins hafi þó mátt sæta mismunun af hálfu annarra meirihlutaættbálka þegar þeir hafi sest að á stöðum þar sem aðrir ættbálkar séu ríkjandi. Árið 2017 hafi um helmingur þeirra 396.000 einstaklinga sem dvalið hafi í Mógadisjú eftir að hafa lagt á flótta innan Sómalíu tilheyrt Rahanweyn eða Bantu ættbálknum. Þá séu meðlimir af ýmsum Rahanweyn ætternum hluti af Al-Shabaab samtökunum af efnahagslegum ástæðum. Heimildir benda til þess að Shanta Caleemo, einnig þekkt sem Shanta Alemo, sé ættbálkur sem sé að mestu búsettur í borginni Wanlaweyn og sé undirættbálkur Digil og Rahanweyn ættbálkanna.

Í framangreindum gögnum, m.a. skýrslu danskra útlendingayfirvalda frá árinu 2020, kemur fram að heilbrigðiskerfi Sómalíu sé í grunninn einkavætt og þó svo að það hafi tekið töluverðum framförum á undanförnum árum séu töluverðar áskoranir um landið allt, sérstaklega í dreifbýli þar sem aðgengi sé slæmt og skortur sé á heilbrigðisvörum. Ekkert miðlægt heilbrigðiskerfi sé í Sómalíu og sérhæfðar læknismeðferðir takmarkaðar. Þá sé aðgengi að lyfjum takmarkað og engin umsjón eða eftirlit með gæðum og öryggi þeirra. Í skýrslu danskra innflytjendayfirvalda frá 2024 kemur fram að í Mógadisjú hafi almennir borgarar aðgengi að heilbrigðisþjónustu og sé ekki mismunað á grundvelli þjóðernis eða ættbálks. Þá sé öll opinber heilbrigðisþjónusta gjaldfrjáls en þó geti einstaklingar þurft að greiða óformleg gjöld og greiðslur til starfsmanna. Í borginni hafi orðið aukning á einkarekinni heilbrigðisþjónustu og gæði slíkrar þjónustu séu almennt betri en á opinberum heilsustofnunum. Þrátt fyrir takmarkað aðgengi að lyfjum þá megi nálgast fjölda nauðsynlegra lyfja í apótekum í Mógadisjú.

Ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir skv. 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir skv. 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök skv. b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á með heildstæðri og trúverðugri frásögn af atburðum, og eftir atvikum með trúverðugum gögnum, sem eru í samræmi við áreiðanlegar og hlutlægar upplýsingar um almennt ástand í heimaríki hans, að hann hafi orðið fyrir ofsóknum í skilningi laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis. Í þeim tilvikum hvílir það á stjórnvöldum að eyða öllum vafa um slíka hættu, t.d. með vísan til þess að aðstæður í heimaríki hans hafi breyst.

Kærunefnd hefur við mat sitt á umsókn kærenda haft til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2011). Þá hefur aðferðarfræði trúverðugleikamats kærunefndar tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Kærandi byggir á því að hann óttist ofsóknir af hálfu hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab sem hafi myrt frænda hans. Þá hafi kærandi mátt þola mismunun á grundvelli þess að hann tilheyri minnihlutaættbálki og hann geti ekki leitað verndar hjá ættbálki sínum.

Mat á trúverðugleika frásagnar kæranda er byggt á endurriti af viðtölum hans hjá Útlendingastofnun, öðrum gögnum málsins og upplýsingum um heimaríki kæranda.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun 14. desember 2022 greindi kærandi frá því að vera fæddur og uppalinn í Mógadisjú í Sómalíu og hafa verið búsettur þar þegar hann yfirgaf heimaríki sitt 21. september 2022. Kærandi kvaðst tilheyra minnihlutaættbálknum Digil og undirættbálknum Shanta Caleemod. Kærandi kvaðst eiga níu systkini sem væru öll búsett á Dharkeynley svæðinu í Mógadisjú. Faðir kæranda hafi verið kennari og kærandi hafi gengið í skóla og útskrifast úr Benadir háskólanum árið 2018. Eftir útskrift hafi kærandi starfað sem heimakennari en hætt því vegna þess hve langt hann þurfti að fara og áhættunnar við að fara á milli svæða. Í gegnum háskólann hafi kærandi fengið tækifæri til þess að starfa sem aðstoðarkennari í skólanum en þegar stjórn skólans hafi verið breytt hafi öllum þeim sem hafi ekki tilheyrt meirihlutaættbálki verið gert að hætta, þ. á m. kæranda. Eftir þetta hafi kærandi verið að leita að atvinnu sem sé erfitt fyrir þá sem tilheyri ekki meirihlutaættbálki. Frændi kæranda hafi rekið fyrirtæki í Wanlaweyn Daafeed, sem sé bær í 90 kílómetra fjarlægð frá Mógadisjú og fjölskylda kæranda og ættbálkur hans komi þaðan. Frændi kæranda hafi boðið honum starf í matvöruverslun í bænum sem kærandi hafi þegið þar sem hann hafi verið atvinnulaus. Frændi kæranda hafi átt tvær fjölskyldur, eina í Mógadisjú og aðra í Wanlaweyn. Þá daga sem frændi kæranda hafi verið hjá fjölskyldu sinni í Wanlaweyn hafi kærandi einnig farið þangað til að starfa í versluninni. Kærandi hafi verið búinn að starfa fyrir frænda sinn í um fimm mánuði þegar frændi hans hafi verið myrtur 1. september 2022. Starf kæranda hafi almennt falist í því að koma og taka saman uppgjörið og láta frænda sinn vita ef uppgjörið stemmdi ekki. Daginn sem frændi kæranda hafi verið myrtur hafi frændi hans setið fyrir utan verslunina en kærandi hafi verið inni í versluninni að spila tölvuleik í símanum sínum. Maður hafi komið og skotið frænda kæranda og hafi jafnframt skotið í áttina að kæranda en hafi ekki hitt hann. Lögreglan hafi verið nálægt versluninni og komið á staðinn. Lögreglan hafi yfirheyrt kæranda en hann hafi verið í áfalli og ekki getað tjáð sig mikið. Lögreglan hafi einnig tekið skýrslu af verslunareiganda í nágrenninu sem hafi greint lögreglunni frá því hvernig árásarmaðurinn hafi litið út. Daginn eftir hafi frændi kæranda verið jarðaður og kærandi farið aftur til Mógadisjú. Einhverjum dögum síðar hafi verslunareigandinn sem hafði gefið lögreglu upplýsingar um árásarmanninn verið myrtur og kærandi hafi byrjað að fá hótanir frá Al-Shabaab. Meðlimir Al-Shabaab hafi hótað kæranda um að hann yrði næstur þar sem hann hafi verið vitni af morðinu og þeir hafi vitað að hann talaði við lögregluna. Þeir hafi jafnframt vitað að kærandi væri staddur í Mógadisjú. Kærandi hafi verið mjög óttasleginn og hafi ekki farið út úr húsi í viku. Þá hafi kærandi flutt til frænku sinnar sem hafi einnig verið búsett í Mógadisjú en þeir hafi einnig náð til hans þar en kærandi kvaðst ekki vita hvaðan þeir hafi fengið upplýsingar um hann. Kærandi greindi frá því að systkini hans hafi einnig verið stöðvuð á götum úti í Mógadisjú og beðin um upplýsingar um kæranda og hótað ofbeldi ef þau gæfu þær ekki. Kærandi hafi í kjölfarið flutt til vinar föður síns og loks flúið heimaríki sitt eftir að hann fékk vegabréf. Kærandi kvaðst ekki vita hver það var sem skaut frænda hans en að það hafi verið annar maður með árásármanninum sem hafi keyrt bifhjól sem þeir hafi verið á og sá maður væri skyldur kæranda. Kærandi hafi ekki verið vitni af því sjálfur en kvað verslunareigandann í nágrenninu sem hafi einnig verið vitni að morðinu hafa sagt sér það. Kærandi kvaðst ekki vita af hverju frændi hans hafi verið myrtur en hann hafi heyrt sögur um að Al-Shabaab hafi krafið hann um fé. Kærandi hafi ekki leitað til lögreglunnar af ótta við að vera myrtur líkt og frændi sinn og verslunareigandinn.

Í fyrirspurn kærunefndar til kæranda dags. 16. apríl 2024 var kærandi beðinn um frekari upplýsingar um ástæður flótta hans, t.a.m. hvernig hann vissi að þeir aðilar sem væru á eftir honum tengdust Al-Shabaab, hvernig þeir hafi þekkt systkini hans í sjón og komist yfir símanúmer kæranda. Í svörum kæranda sem bárust kærunefnd 18. apríl 2024 vísaði kærandi m.a. til þess sem hann hafi greint frá í viðtali hjá Útlendingastofnun að einn árásarmannanna, sá sem hafi ekið bifhjólinu, hafi verið frændi kæranda og þekkti hann og systkini hans því í sjón. Þá greindi kærandi frá því að hann hafi leitað til fjölskyldu sinnar eftir að honum hafi fyrst borist hótanir frá AL-Shabaab og fjölskylda hans hafi þá haft samband við öldunga ættbálks hans. Sumir þeirra hafi tengingu við Al-Shabaab og umræddir öldungar hafi haft samband við Al-Shabaab til að kanna hvort samtökin hafi staðið að baki morðinu á frænda kæranda og til að athuga hvers vegna þeir væru að hóta kæranda. Öldungarnir hafi fengið þau svör að Al-Shabaab hafi krafið frænda kæranda um pening sem hann hafi neitað að greiða og hafi því verið myrtur. Þá hafi Al-Shabaab sakað kæranda um njósnir og að hann hafi veitt lögreglu upplýsingar um tvo skæruliða á vegum Al-Shabaab og að eina refsingin við hæfi fyrir kæranda væri líflát. Al-Shabaab hafi þegar myrt einn af njósnurunum, þ.e. verslunareigandann í nágrenninu. Öldungunum hafi verið tjáð af Al-Shabaab að það gengi ekki að leyfa einum njósnara að lifa en myrða hinn.

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar er lagt til grundvallar að kærandi hafi verið fæddur og uppalinn í Mógadisjú og hafi verið búsettur þar þegar hann hafi yfirgefið heimaríki sitt og þykir ekki ástæða til að hnekkja því mati. Kærandi greindi frá því að hafa starfað um fimm mánaða skeið, nokkra daga vikunnar, í bænum Wanlaweyn staðsett um 90 kílómetra fyrir utan Mógadisjú. Samkvæmt skýrslum um heimaríki kæranda, m.a. korti á vefsíðu Political Geography Now bæði frá því í desember 2021 og frá því í janúar 2023, fara ATMIS eða sómölsk yfirvöld með yfirráð yfir Mógadisjú og svæðunum þar í kring. Þrátt fyrir það er ekki hægt að útiloka að Al-Shabaab fari með einhver ítök á svæðinu. Þá benda heimildir til þess að Al-Shabaab hafi ítök í Wanlaweyn og að átök hafi átt sér stað á milli Al-Shabaab og sómalskra hersveita á því svæði. Kærandi hefur m.a. lagt fram frétt þar sem fram kemur að Al-Shabaab hafi gert árás á svæðinu með þeim afleiðingum að níu létu lífið og sómalskar hersveitir hafi í kjölfarið verið með starfsemi í bænum.

Samkvæmt skýrslu EUAA frá því í ágúst 2023 fer skattlagning Al-Shabaab að mestu fram á þeim svæðum sem eru undir stjórn samtakanna. Þó hafi skattlagning samtakanna breiðst út í Mógódisjú og á öðrum svæðum sem eru undir stjórn sómalskra stjórnvalda. Skattlagningarkerfi Al-Shabaab felist m.a. í skattheimtu við eftirlitsstöðvar, fjárkúgun fyrirtækjaeigenda, innflutningsskatti í helstu höfnum og á fasteignafélög. Þá skattleggi samtökin einnig búfé, landbúnaðarafurðir og áveitu. Skattheimtan samtakanna sé byggð á hótunum, ótta um áframhaldandi viðskipti og ofbeldi ef ekki sé unnið með samtökunum. Í skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá september 2022, sem fjallar um mat á umsóknum einstaklinga um alþjóðlega vernd frá Sómalíu, kemur fram að þeir sem tilheyri áhættuhópi vegna ofsókna af hálfu Al-Shabaab séu m.a. einstaklingar sem tengist eða taldir séu tengjast sómölskum yfirvöldum á einhvern hátt, einstaklingar sem taldir séu brjóta gegn sharía lögum eða tilskipunum sem Al-Shabaab hafi sett fram, þ. á m. þeir sem hafi yfirgefið Al-Shabaab, fjölmiðlamenn, einkum þeir sem gagnrýni Al-Shabaab, baráttufólk fyrir mannréttindum og einstaklingar sem Al-Shabaab hafi kúgað fé af. Með vísan til framangreindra heimilda og frásagnar kæranda í viðtölum hjá Útlendingastofnun er ekki hægt að útiloka að Al-Shabaab hafi krafið frænda kæranda um fjárgreiðslur vegna verslunarreksturs hans í Wanlaweyn. Auk þess er ekki hægt að útiloka að frændi kæranda hafi verið myrtur af samtökunum og kærandi hafi orðið vitni af því. Gögn málsins og frásögn kæranda benda þó ekki til þess að kærandi hafi verið sérstakt skotmark samtakanna heldur hafi tilviljun ráðið því að hann hafi verið vitni að því að frændi hans hafi verið myrtur. Kærandi hafi verið inni í versluninni þegar morðið hafi átt sér stað og hann hafi ekki getað gefið lögreglu neinar upplýsingar þar sem hann hafi verið í áfalli.

Að mati kærunefndar er frásögn kæranda um að honum og systkinum hans hafi borist hótanir frá Al-Shabaab í kjölfar atburðarins og að hann sé sérstakt skotmark samtakanna þar sem þeir telji hann vera njósnara ótrúverðug og ekki í samræmi við landaupplýsingar um starfshætti samtakanna. Frásögn kæranda bendir til þess að samtökin hafi ætlað að bana kæranda en hafi ekki beitt hann fjárkúgun eða öðrum þvingunum. Þá hafi meðlimir samtakanna ítrekað hringt í hann og vitað hvar hann væri staðsettur þrátt fyrir að hann hafi fært sig um set. Af frásögn kæranda verður ekki séð að kærandi eða systkini hans hafi orðið fyrir frekari afleiðingum af hálfu samtakanna. Er það mat kærunefndar að hafi samtökin ætlað sér að myrða kæranda verður að teljast ólíklegt að þeim hafi ekki tekist ætlunarverk sitt hafi þeir ávallt vitað hvar kærandi var staðsettur og haft persónuleg tengsl við kæranda og fjölskyldu hans. Samkvæmt landaupplýsingum um heimaríki kæranda er afar ólíklegt að almennum borgurum, sem tengist hvorki yfirvöldum né alþjóðasamtökum, stafi sérstök hætta af Al-Shabaab, m.a. á heimasvæði kæranda í Mógadisjú. Auk þess sé ástandið í Mógadisjú slíkt að stjórnvöld hafi almennt stjórn á svæðinu. Kæranda kunni að stafa almenn ógn af Al-Shabaab í Wanlaweyn með hliðsjón af ítökum samtakanna og átaka á því svæði en hann hefur greint frá því að hafa alla tíð verið búsettur í Mógadisjú ásamt fjölskyldu sinni. Með vísan til alls framangreinds er það niðurstaða kærunefndar að kæranda hafi ekki tekist að sýna fram á með rökstuddum hætti að hann hafi ástæðuríkan ótta við að sæta ofsóknum af hálfu Al-Shabaab í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Máli sínu til stuðnings hefur kærandi m.a. vísað til dóms Evrópudómstólsins í máli nr. C-255/19 frá 20. janúar 2021. Kærunefnd vísar til þess að dómar Evrópudómstólsins eru ekki bindandi fyrir íslenska ríkið. Auk þess eru málsatvik kæranda ekki sambærileg málsatvikum í framangreindu máli en í því máli hafði viðkomandi aðila verið veitt alþjóðleg vernd á grundvelli ofsókna í heimaríki sem fella átti niður á grundvelli breyttra aðstæðna í heimaríki hans. Í málinu hafði því verið lagt til grundvallar að aðilinn ætti á hættu ofsóknir í heimaríki, ólíkt því sem á við í máli kæranda. Kærandi hefur jafnframt vísað til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 8319/07 og 11449/07 frá 28. júní 2011 Sufi og Elmi gegn Bretlandi þar sem dómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að breskum stjórnvöldum væri óheimilt að brottvísa hópi sómalskra umsækjenda um alþjóðlega vernd til Sómalíu enda ættu þeir á hættu að verða fyrir ofsóknum og vanvirðandi meðferð af hálfu Al-Shabaab. Kærunefnd vísar til þess að dómurinn féll árið 2011 og vísar dómstóllinn til átaka sem áttu sér stað á þeim tíma í Mógadisjú og málsaðilum stafaði ógn af. Ljóst er að almennt öryggisástand í Mógadisjú hefur batnað á undanförnum árum eftir að stjórnvöld náðu yfirráðum í borginni. Þá vísar dómurinn til þess að aðilarnir hafi ekki átt neitt bakland í heimaríki og hefðu af þeim sökum þurft að dvelja í flóttamannabúðum. Með vísan til framangreinds er ljóst að aðstæður kæranda í því máli sem hér er til meðferðar eru ekki sambærilegar og í framangreindu máli.

Kærandi hefur jafnframt borið fyrir sig að hann tilheyri minnihlutaættbálki og hafi mátt þola mismunun af þeim sökum, hann hafi m.a. ekki mátt vera í sambandi með kærustu sinni sem tilheyri meirihlutaættbálk og ekki fengið atvinnu í tengslum við menntun hans. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um ættbálk kæranda er ættbálkur hans einn af meirihlutættbálkum Sómalíu. Jafnvel þó ættbálkur kæranda kunni að sæta mismunun og aðrir meirihlutaættbálkar hafi litið niður á hann á þeim svæðum þar sem aðrir meirihlutaættbálkar eru ríkjandi bendir frásögn kærandi ekki til þess að hann hafa orðið fyrir mismunun eða eigi á hættu mismunun sem nái því alvarleikastigi að teljast til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðstæður meðlima Digil ættbálksins er það mat kærunefndar að aðstæður hans séu ekki slíkar að þær geti talist til ofsókna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að kærandi hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í heimaríki af öðrum ástæðum er tilgreindar eru í ákvæðinu.Sama gildir þótt litið sé til samsafns athafna.

Kærandi uppfylli því ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

Ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. útlendingalaga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga ber að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram þegar metið er hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

Kærunefnd hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði lögð til grundvallar frásögn kæranda um að hann sé í hættu í heimaríki vegna hættu á ofsóknum af hálfu meðlima hryðjuverkasamtakanna Al-Shabaab. Kærunefnd hefur lagt til grundvallar við úrlausn máls kæranda að uppruna kæranda megi rekja til Mógadisjú og hann hafi verið búsettur þar þangað til hann hafi yfirgefið heimaríki sitt. Verður því horft til aðstæðna í Mógadisjú við mat á því hvort aðstæður kæranda geti fallið undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í máli K.A.B. gegn Svíþjóð (mál nr. 886/11) frá 17. febrúar 2014 og R.H. gegn Svíþjóð (mál nr. 4601/14) frá 1. febrúar 2016 kemur fram að almennt öryggisástand í Mógadisjú hafi farið batnandi á undanförnum árum eftir að stjórnvöld höfðu náð yfirráðum í borginni. Þá var það afstaða dómsins að aðgengilegar landaupplýsingar bentu ekki til þess að aðstæður í borginni væru slíkar að íbúar í borginni væru almennt í hættu á að sæta meðferð sem færi gegn 3. gr. mannréttindasáttmálans. Því myndi endursending einstaklinga til Sómalíu ekki brjóta gegn 3. gr. mannréttindasáttmálans. Þau gögn sem kærunefnd hefur yfirfarið við meðferð málsins benda ekki til þess að aðstæður í Mógadisjú hafi breyst til hins verra eða séu slíkar að kærandi muni eiga á hættu meðferð sem brjóti gegn 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þá er það jafnframt mat kærunefndar að með vísan til trúverðugleikamats að ekkert gefi tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda leiði til þess að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingum, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð snúi hann til baka til heimaríkis.

Í ljósi þess sem að framan er rakið og þeirra gagna sem liggja fyrir um heimaríki kæranda er það niðurstaða kærunefndar að aðstæður hans þar séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laganna. Er því ljóst að kærandi uppfyllir heldur ekki skilyrði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærunefnd hefur komist að þeirri niðurstöðu að kærandi uppfylli ekki skilyrði 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga á kærandi ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða skv. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu. Með vísan til niðurstöðu kærunefndar að framan verður ekki talið að aðstæður kæranda nái því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að hann finni fyrir verk í maga þegar hann hafi þvaglát. Þá hafi hann fundið fyrir skjálfta í hendi. Kærandi hafi farið í læknisskoðun hér á landi og tekin hafi verið þvagprufa. Varðandi andlega heilsu sína greindi kærandi frá því að vera stundum áhyggjufullur. Í máli kæranda liggur fyrir læknisvottorð frá Göngudeild sóttvarna, dags. 22. desember 2022 en engin frekari heilsufarsgögn. Samkvæmt þeim gögnum sem kærunefnd hefur skoðað stendur kæranda til boða heilbrigðisþjónusta í heimaríki. Heilbrigðisþjónusta í Sómalíu sé í grunninn einkavædd en í því samhengi bendir kærunefnd á að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Verður því ekki talið að kærandi hafi sýnt fram á ríka þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Auk þess hefur kærandi greint frá því við meðferð máls hans að á heimasvæði hans hafi verið heilsugæslustöðvar og apótek.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli. Kærandi er karlmaður og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að hann sé vinnufær og fær um að framfleyta sjálfum sér. Við meðferð málsins hefur kærandi greint frá því að hann sé háskólamenntaður í fjármálafræðum. Þá hefur kærandi greint frá því að hann eigi níu systkini og foreldra sem séu búsettir í Mógadisjú. Þá benda heimildir ekki til þess að ættbálkur kæranda sé minnihlutaættbálkur þrátt fyrir að hann sæti mismunun á sumum svæðum innan Sómalíu. Með vísan til alls framangreinds verður ekki talið að félagslegar aðstæður kæranda séu slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar upplýsingar um heimaríki kæranda og gögn málsins eru virt í heild er það niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að hann teljist hafa ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Aðstæður kæranda í heimaríki eru ekki með þeim hætti að veita beri kæranda dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd 2. nóvember 2022 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kæranda telur kærunefnd að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til ekki eiga við í máli hans. Kærunefnd telur því að ákvæði 42. gr. laga um útlendinga standi ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda þangað.

Brottvísun og endurkomubann  

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt gögnum málsins sótti kærandi um alþjóðlega vernd hér á landi 2. nóvember 2022. Eins og að framan greinir hefur umsókn hans um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hefur hann því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kæranda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa honum úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar.

Hinn 1. febrúar 2023 var kæranda tilkynnt að Útlendingastofnun væri með það til skoðunar hvort brottvísa bæri honum með endurkomubanni til tveggja ára. Var kæranda gefið færi á að tjá sig um það og hafa uppi andmæli. Í andmælum kæranda, dags. 6. febrúar 2023, kvaðst kærandi ekki hafa tengsl við lönd á Schengen-svæðinu. Þá taldi kærandi brottvísun og endurkomubann hingað til lands og alls Schengen-svæðisins gríðarlega ósanngjarna ráðstöfun enda yrði lífi hans og heilsu stefnt í hættu með því og vísaði kærandi til aðstæðna í heimaríki hans og þeirra atburða sem hann hafi mátt þola þar í landi.

Af þeim svörum sem kærandi gaf um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun hans og endurkomubann verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð hans eða nánustu aðstandenda hans, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærandi getur komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi hann Ísland innan þess frests sem honum er gefinn.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda brottvísað og honum ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Var kæranda veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið og tekið fram að yfirgefi hann landið sjálfviljugur innan þess frests verði endurkomubannið fellt niður.

Að mati kærunefndar og með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kæranda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kæranda fellur niður yfirgefi kærandi landið sjálfviljugur innan framangreinds frests.

Samantekt

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinnar kærðu ákvörðunar er ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að skv. 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

 

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest. Endurkomubann kæranda verður fellt úr gildi fari hann sjálfviljugur frá Íslandi innan 15 daga.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed. If the appellant leaves Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

 

Þorsteinn Gunnarsson

 

Sindri M. Stephensen                                                Þorbjörg I. Jónsdóttir