05 september 2024

Úrskurður nr. 876/2024

Hinn 5. september 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 876/2024

í stjórnsýslumálum nr. KNU24020179 og KNU24020180

Kærur [...], [...]

og barna þeirra

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 23. febrúar 2024 barst kærunefnd útlendingamála sjálfkrafa kæra, samkvæmt 3. málsl. 7. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, á ákvörðunum Útlendingastofnunar um að taka ekki til efnismeðferðar hér á landi umsóknir [...], fd. [...], ríkisborgara Nígeríu (hér eftir M) og [...], fd. [...], ríkisborgaria Nígeríu (hér eftir K), og barna þeirra, [...], fd. [...] (hér eftir A), [...], fd. [...] (hér eftir B) og [...], fd. [...] (hér eftir C), ríkisborgarar Nígeríu, um alþjóðlega vernd og vísa þeim frá landinu. Kærendur lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd ásamt uppkomnum syni sínum. Voru mál fjölskyldunnar unnin saman en fjallað er um umsókn hans í úrskurði kærunefndar nr. 877/2024.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal nefndin meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju til þeirrar stofnunar sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðunum Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort taka eigi mál kærenda og barna þeirra til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 36. gr. laganna. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt.

Kærendur gera kröfu um að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi og að umsóknir þeirra verði teknar til efnismeðferðar samkvæmt ákvæðum 36. gr. laga um útlendinga. Til vara er gerð sú krafa að hinar kærðu ákvarðanir verði felldar úr gildi og að málum þeirra verði vísað til nýrrar meðferðar hjá Útlendingastofnun.

2 Málsmeðferð

Kærendur lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi 12. nóvember 2023. Við leit að fingraförum kærenda í Eurodac gagnagrunninum, sama dag, kom í ljós að fingraför K höfðu verið skráð í grunninn af yfirvöldum á Möltu. Þá framvísaði M afriti af dvalarleyfisskírteini útgefnu af yfirvöldum á Möltu með gildistíma til 10. desember 2023. Hinn 23. nóvember 2023 var beiðni um viðtöku kærenda og umsókna þeirra og barna þeirra um alþjóðlega vernd beint til yfirvalda á Möltu, sbr. 11. gr. og 1. eða 3. mgr. 12. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (hér eftir Dyflinnarreglugerðin). Í svari frá maltneskum yfirvöldum, dags. 18. janúar 2024, samþykktu þau viðtöku K og barnanna á grundvelli d-liðar 1. mgr. 18. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar og M á grundvelli 1. mgr. 12. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Kærendur komu til viðtals hjá Útlendingastofnun 24. janúar 2024, ásamt löglærðum talsmanni sínum. Útlendingastofnun ákvað 22. febrúar 2024 að taka umsóknir kærenda og barna þeirra um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að þeim skyldi vísað frá landinu. Útlendingastofnun taldi að kærendur og börn þeirra hefðu ekki slík tengsl við Ísland að nærtækast væri að þau fengju hér vernd eða að sérstakar ástæður mæltu annars með því að taka bæri umsóknir kærenda og barna þeirra til efnismeðferðar, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Það var mat stofnunarinnar að 42. gr. laga um útlendinga kæmi ekki í veg fyrir að kærendur og börn þeirra yrðu send til viðtökuríkis. Í ákvörðunum Útlendingastofnunar í málum A, B og C kom fram að það væri niðurstaða stofnunarinnar, með vísan til niðurstöðu í málum foreldra þeirra, að gættum ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, laga um útlendinga og barnaverndarlaga nr. 80/2002, að hagsmunum A, B og C væri ekki stefnt í hættu með því fylgja foreldrum sínum til viðtökuríkis. Ákvarðanirnar voru birtar fyrir kærendum 22. febrúar 2024 og barst greinargerð þeirra 12. mars 2024.

3 Greinargerð til kærunefndar

Farið hefur verið yfir greinargerð kærenda og mat lagt á öll sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð kærenda kemur m.a. fram að M þjáist af [...] og hafi miklar áhyggjur af fjölskyldunni sinni á Möltu en hann sofi illa og fái tíða höfuðverki. M hafi verið greindur með [...] en ekki fengið fullnægjandi heilbrigðisþjónustu. K hafi verið þolandi [...] í tvígang sem barn í heimaríki. K glími við [...], magavandamál og mikla [...] en hún hafi enga meðferð fengið á Möltu. Fjölskyldan hafi upplifað mikla mismunun á Möltu m.a. vegna húðlitar þeirra og uppruna. K, A, B og C hafi verið synjað um alþjóðlega vernd þar í landi og þau telji sig ekki hafa möguleika á að sækja um að nýju. Þá sé dvalarleyfisskírteini M útrunnið og því sé samþykki Möltu á grundvelli gilds dvalarskjals ónákvæmt. M hafi jafnframt verið hnepptur í varðhald þegar hann lagði fram umsókn á Möltu árið 2006.

Kærendur gera athugasemd við ákvarðanir Útlendingastofnunar hvað varðar auðkenni þeirra en þau hafi lagt fram vegabréf frá heimaríki og þau því sannað auðkenni sitt. Kærendur gera jafnframt athugasemdir mat Útlendingastofnunar á viðkvæmri stöðu M og K, sbr. 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga.

Kærendur fjalla um hagsmuni barna sinna en það sem barni sé fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar séu ákvarðanir um málefni þess, sbr. m.a. 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003. Börn séu ávallt álitin sérstaklega viðkvæmur þjóðfélagshópur og beri af þeirri ástæðu að veita þeim sérstaka vernd og umönnun, bæði samkvæmt alþjóðasamningum og íslenskum lögum. Brottvísun kærenda og barna þeirra þjóni ekki hagsmunum þeirra og telja kærendur að þeim bíði ekkert nema öryggisleysi, óvissa, fátækt og skortur. Kærendur gagnrýna að Útlendingastofnun hafi aðeins vísað til niðurstöðu kærenda í ákvörðunum barna þeirra en ekki metið hagsmuni þeirra sjálfstætt.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kærenda og barna þeirra falli undir 2. mgr. 36. gr. laganna. Vísa kærendur til orðalags 32. gr. a reglugerðar um útlendinga og byggja á því að atriðin sem þar séu talin upp séu í dæmaskyni en geti með engum hætti komið í stað heildarmats á einstaklingsbundnum aðstæðum þeirra. Ljóst sé að kærendur og börn þeirra hafi ekki gild dvalarleyfi eða dvalarleyfisrétt á Möltu. Sú óvissa, mismunun og fordómar sem kærendur hafi lifað við undanfarin ár sé ómannúðleg og vanvirðandi meðferð. Kærendur hafi engin efnisleg réttindi, ekkert öryggi og hafi búið við aðstæður sem séu engu barni bjóðandi. Kærendum standi engin raunhæf úrræði til boða til að sækja um alþjóðlega vernd og endurteknar umsóknir þeirra séu háðar miklum takmörkunum, en málsmeðferð endurtekinna umsókna á Möltu hafi verið gagnrýnd. Kærendur séu í raunhæfri hættu að sæta varðhaldi við endursendingu til Möltu. Íslensk stjórnvöld geti fengið tryggingu um að kærendur verði ekki látin sæta varðhaldsvist við komuna til landsins frá maltneskum stjórnvöldum. Kærendur telji að íslensk stjórnvöld verði að horfa til fyrirsjáanlegra afleiðinga endursendingar þeirra til Möltu, sbr. Mohammed Hussein o.fl. gegn Hollandi og Ítalíu. Kærendur hafi greint frá alvarlegri mismunun á Möltu, bæði þegar komi að atvinnuþátttöku og skólagöngu. Kærendur telji að staða þeirra verði verulega síðri en staða almennings á Möltu og þau muni eiga erfitt uppdráttar. Kærendur gera jafnframt athugasemd við umfjöllun um aðstæður sínar í ákvörðun Útlendingastofnunar og telja rökstuðning ábótavant. Kærendur byggja á því að þau séu einstaklingar í sérstaklega viðkvæmri stöðu, m.a. vegna aldurs barna þeirra og heilsufars þeirra. Miklar líkur séu á að þeim standi ekki nauðsynleg aðstoð til boða á Möltu verði þau endursend þangað líkt og 32. gr. a reglugerðar um útlendinga kveði á um. Kærendur vísa jafnframt til Kvennasamningsins og Istanbúl-samningsins sem báðir hafi verið fullgiltir hér á landi.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kærenda falli undir 3. mgr. 36. gr. laganna. Kærendur vísa til þess að 42. gr. laga um útlendinga mæli fyrir um grundvallarreglu þjóðaréttar um bann við endursendingu (non-refoulement). Þá vísa kærendur til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 33. gr. flóttamannasamningsins auk 6. gr. og 7. gr. samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Fyrir liggi að Malta hafi þegar synjað þeim um alþjóðlega vernd og þau standi frammi fyrir endursendingu til heimaríkis. Íslenskum stjórnvöldum beri skylda til að tryggja að þau verði ekki áframsend frá Möltu til svæðis þar sem þau yrðu m.a. í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Kærendur telji að þau muni ekki hafa raunhæfa leið til að ná fram rétti sínum á Möltu.

Til vara krefjast kærendur þess að hinar kærðu ákvarðanir verði sendar til nýrrar meðferðar hjá Útlendingastofnun vegna brota á 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærendur geri þá kröfu að íslensk stjórnvöld fjalli um meginmálsástæður þeirra og vísa til úrskurðar kærunefndar nr. 105/2023, dags. 23. febrúar 2023 máli sínu til stuðnings. Kærendur fjalla um aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd á Möltu. Kærendur vísa til þess að ríkisborgarar Nígeríu séu í sérstakri hættu á því að verða hnepptir í varðhald á Möltu. Jafnframt sé varðhald sérstaklega viðkvæmra einstaklinga óheimilt samkvæmt maltneskum lögum en þó beri heimildir með sér að slíkir einstaklingar eigi á hættu að sæta varðhaldi, m.a. fjölskyldur með börn. Heimildir beri með sér að einstaklingar sem endursendir séu til Möltu standi ekki til boða gjaldfrjáls lögfræðiþjónusta. Kærendur vísa til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli A.D. gegn Möltu máli sínu til stuðnings. Kærendur vísa til þess að réttur til að leggja fram endurteknar umsóknir sé ekki raunhæfur kostur og gæði málsmeðferðar slíkra umsókna sé verulega ábótavant. Í því samhengi vísa kærendur til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli S.H. gegn Möltu. Maltnesk stjórnvöld hafi verið gagnrýnd harðlega vegna stöðu kerfisins fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og vísa kærendur til alþjóðlegrar skýrslu um mannréttindabrot sem þau telji að viðgangist þar í landi. Kærendur gagnrýna ákvarðanir Útlendingastofnunar þegar komi að þeirri móttöku sem þeim bíði á Möltu við endursendingu þeirra á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og telja að sú umfjöllun sé ekki í samræmi við raunverulega stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd þar í landi. Kærendur telja að stofnunin hafi ekki kynnt sér efni greinargerðar þeirra og að hún hafi aldrei komið til skoðunar. Ekki hafi verið tekið tillit til persónulegra aðstæðna þeirra en þau þurfi að treysta á að þau geti lagt fram endurteknar umsóknir á Möltu en um slíkt sé ekkert fjallað í ákvörðunum Útlendingastofnunar. Jafnframt fjalli stofnunin ekkert um þá hættu sem kærendur myndu búa við, þ.e. hættuna á varðhaldi sem hafi verið meginmálsástæða þeirra í greinargerð til stofnunarinnar. Kærendur vísa til þess að þau hafi sent Útlendingastofnun gögn sem staðfesti þann [...] sem M glími við. Þá hafi kærendur sent heilsufarsgögn vegna magavandamáls og [...] K. Útlendingastofnun hafi ekki fjallað um framlögð heilsufarsgögn í ákvörðunum í málum kærenda. Kærendur telji að Útlendingastofnun geti ekki komist að þeirri niðurstöðu að þau þjáist ekki af miklum og alvarlegum veikindum þar sem nauðsynleg greining, viðeigandi sérfræðinga á áhrifum þeirra veikinda sem þau glími við hafi ekki farið fram svo hægt sé að taka ákvörðun í málunum m.t.t. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga og 32. gr. a reglugerðar um útlendinga.

4 Umsókn um alþjóðleg vernd

4.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Ákvæði laga um útlendinga, reglugerðar um útlendinga sem og önnur ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem máli skipta við úrlausn umsóknar kæranda um alþjóðlega vernd verða reifuð í viðeigandi köflum hér að neðan.

4.2 Aðstæður kærenda og barna þeirra

Kærendur eru hjón á [...]sem stödd eru hér á landi ásamt fjórum börnum sínum sem eru [...], [...]og [...]ára auk uppkomins sonar. Samkvæmt framburði M kom hann til Möltu árið 2006 og samkvæmt framburði K kom hún til Möltu árið 2014. K lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd á Möltu 16. janúar 2015 og hlaut tímabundna vernd á grundvelli mannúðarsjónarmiða þar í landi í febrúar 2015. Í skjali sem K lagði fram frá árinu 2020 kemur fram að hún og börn hennar hafi notið tímabundinnar verndar á Möltu á grundvelli tímabundinnar verndar M. Vegna breytinga á lögum á Möltu hafi sú vernd verið afnumin og K og börn hennar því misst umrædda mannúðarvernd. Var þeim leiðbeint að leggja fram umsókn um dvalarleyfi. Kærendur lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd hér á landi 12. nóvember 2023. Þau óttist að stjórnvöld á Möltu muni endursenda þau til heimaríkis en þau hafi ekki dvalarleyfi á Möltu og hafi fengið synjun á umsóknum sínum um alþjóðlega vernd. Kærendur hafi haft aðgang að heilbrigðisþjónustu á Möltu og börn þeirra gengið í skóla. Kærendur hafi upplifað fordóma á Möltu vegna uppruna síns og kynþáttar, m.a. á atvinnumarkaðnum og í skólakerfinu. M greindi frá því að vera með [...] og [...] en hann hafi fengið ávísað blóðþrýstingslyfjum hér á landi. M greindi frá því að andleg heilsa hans væri slæm en hann ætti í erfiðleikum með svefn og væri með höfuðverk auk þess sem hann glími við [...]. K greindi frá því að glíma við magavandamál (e. gastritis) og [...]. K væri við ágæta andlega heilsu. Jafnframt hafi K verið þolandi [...] sem barn í heimaríki. Kærendur greindu frá því að börn þeirra væru við góða heilsu en [...].

4.3 Réttarstaða barna kærenda

Staða barna á flótta ræðst af viðeigandi reglum í þjóðarétti og landsrétti. Í 22. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, segir í fyrsta lagi að aðildarríki skuli gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að barn sem leiti eftir réttarstöðu sem flóttamaður, eða sem talið sé flóttamaður samkvæmt viðeigandi reglum eða starfsháttum þjóðaréttar eða landslaga, fái, hvort sem það sé í fylgd foreldra eða annarra eða ekki, viðeigandi vernd og mannúðlega aðstoð við að nýta sér þau réttindi sem við eigi og kveðið sé á um í samningnum.

Í 2. mgr. 10. gr. laga um útlendinga segir að ákvarðanir sem varði barn skuli teknar með það sem því sé fyrir bestu að leiðarljósi, því tryggður réttur til að tjá skoðanir sínar í málum sem það varði og að tekið sé tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Í 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga kemur fram að við ákvörðun sem sé háð mati stjórnvalds skuli huga að öryggi barns, velferð þess og félagslegum þroska og möguleika þess til að sameinast fjölskyldu sinni. Í 32. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að sé ólögráða barn í fylgd annars eða beggja foreldra skuli það almennt viðurkennt að hagsmunum barns sé best borgið með því að tryggja fjölskylduna sem heild og rétt hennar til að vera saman.

Farið hefur verið yfir gögn málsins, þ. á m. viðtöl við kærendur hjá Útlendingastofnun. Gögn málsins bera ekki annað með sér en að A, B og C séu við góða heilsu og hafi góð tengsl við foreldra sína. Allt bendir til þess að hagsmunum A, B og C sé best borgið með því að tryggja rétt fjölskyldunnar til að vera saman og að réttarstaða þeirra verði ákvörðuð í samræmi við meginregluna um einingu fjölskyldunnar. Börnin A, B og C eru í fylgd foreldra sinna og verður því tekin afstaða til mála fjölskyldunnar í einum úrskurði.

4.4 Niðurstaða um 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir að umsókn um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar nema:

c. heimilt sé að krefja annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um alþjóðlega vernd sem lögð er fram hér á landi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda.

Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar koma fram viðmið, í ákveðinni forgangsröð, um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á umsókn um alþjóðlega vernd. Ábyrgð Möltu á umsókn K og barnanna er byggð á d-lið 1. mgr. 18. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem þau hafi fengið synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd þar í landi. Ábyrgð Möltu á umsókn M er byggð á 1. mgr. 12. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem hann er með gilt dvalarleyfi þar í landi. Í greinargerð kærenda er gerð athugasemd við samþykki maltneskra yfirvalda á umsókn M um alþjóðlega vernd en dvalarleyfi hans sé nú útrunnið. Ljóst er að samþykki maltneskra yfirvalda er dagsett eftir að umrætt dvalarskírteini M féll úr gildi en þarlend yfirvöld hafa fyrir höndum allar nauðsynlegar upplýsingar. Maltnesk yfirvöld hafa ákveðið að taka við umsókn M um alþjóðlega vernd með ótvíræðu samþykki sínu. Af þeim sökum skulu kærendur endursend til Möltu enda bera maltnesk yfirvöld ábyrgð á umsókn þeirra á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar.

4.5 Landaupplýsingar

Lagt hefur verið mat á aðstæður á Möltu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum og gögnum. Þá hefur verið lagt mat á þær heimildir sem kærendur vísa til í greinargerð sinni og litið til efnis þeirra við mat á aðstæðum í viðtökuríki.

2023 – Country Reports on Human Rights Practices – Malta (United States Department of State, 22. apríl 2024);
Amnesty International Report 2022/23 – The State of the World’s Human Rights (Amnesty International, 27. mars 2023);
Asylum Information Database, Country Report: Malta (European Council on Refugees and Exiles, apríl 2023);
ECRI Report on Malta (fifth monitoring cycle) (European Commission against Racism and Intolerance, 15. maí 2018);
Freedom in the World 2023 – Malta (Freedom House, mars 2023);
National Report on Hate Speech and Hate Crime in Malta 2016 (E-More Project, nóvember 2016);
Progress Report 2018: A Global Strategy to Support Governments to End the Detention of Asylum seekers & Refugees, 2014-2019 (UN High Commissioner for Refugees (UNCHR), febrúar 2019);
Submission by the United Nations High Commissioner for Refugees. For the Office of the High Commissioner for Human Rights‘ Compilation Report Universal Periodic Review: Malta (UN High Commissioner for Refugees (UNHCR), júlí 2018);
Questionnaire of the Special Rapporteur on the human rights of migrants: Ending immigration detention of children and seeking adequate reception and care for them - Feedback of the Government of Malta;
Upplýsingar af vefgátt um evrópsk réttarkerfi (e. European e-Justice Portal) (https://e-justice.europa.eu);
Upplýsingar af vefsíðu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna (http://www.unhcr.org.mt);
Upplýsingar af vefsíðu IPCAN (e. Independent Police Complaints Authorities Network) (www.ipcan.org);
Upplýsingar af vefsíðu Humanium – Children of Malta (https://www.humanium.org/en);
Upplýsingar af vefsíðu lögreglunnar á Möltu (https://pulizija.gov.mt/en/Pages/Home.aspx);
Upplýsingar af vefsíðu maltneskra yfirvalda (https://deputyprimeminister.gov.mt/en/Pages/health.aspx) og
Upplýsingar af vefsíðum Report Racism Malta og Reporting Hate: (www.reportracism-malta.org) og (reportinghate.eu).

Malta er eitt af aðildarríkjum Evrópusambandsins og því bundið af reglum sambandsins við málsmeðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd, t.a.m. tilskipunum sambandsins um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd nr. 2013/32/EU, um móttökuaðstæður nr. 2013/33/EU og um lágmarksviðmið til þess að teljast flóttamaður nr. 2011/95/EU. Þá hefur Malta verið aðili að Evrópuráðinu frá 29. apríl 1965 og fullgilti mannréttindasáttmála Evrópu árið 1967. Malta fullgilti samninga Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð og um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi 13. september 1990 og barnasáttmálann 30. september 1990. Þá gerðist ríkið aðili að Flóttamannasamningnum 17. júní 1971.

Í skýrslu European Council on Refugees and Exciles (ECRE) frá 2023 kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem séu sendir til Möltu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar geti lagt fram umsókn hjá útlendingayfirvöldum þar í landi (e. International Protection Agency, IPA), sem taki ákvarðanir er varða umsóknir um alþjóðlega vernd á Möltu. Fram kemur að umsækjendur séu boðnir til viðtals þar sem þeir eigi rétt á aðstoð túlks. Fram kemur í skýrslu ECRE að umsækjendur um alþjóðlega vernd geti kært ákvarðanir útlendingayfirvalda innan tveggja vikna til kærunefndar útlendingamála (e. International Protection Appeals Tribunal, IPAT). Úrskurður kærunefndar sé endanleg niðurstaða í máli umsækjanda um alþjóðlega vernd en hægt sé að bera hann undir maltneska dómstóla.

Samkvæmt skýrslu ECRE heyri þjónusta við umsækjendur um alþjóðlega vernd undir velferðarstofnun (e. Agency for the welfare of Asylum-Seekers, AWAS). Stofnunin beri ábyrgð á búsetuúrræðum og félagslegri aðstoð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Samkvæmt fyrrgreindri skýrslu sé takmarkað aðgengi að búsetuúrræðum vegna fjölgunar umsækjenda en fjölskyldur og einstaklingar í viðkvæmri stöðu hafi forgang að úrræðunum. Sérstakar móttökumiðstöðvar séu starfræktar til að hýsa fjölskyldur, einstæðar konur og viðkvæma einstaklinga. Fjölskyldur og einstaklingar í viðkvæmri stöðu fái að dvelja í úrræði á vegum AWAS í eitt ár en að því liðnu geti þeir leitað til félagsþjónustu á Möltu. Þá geti einstæðir karlmenn dvalið í úrræðum AWAS í sex mánuði sem hægt sé að framlengja ef umsækjandi sé í viðkvæmri stöðu. Umsækjendur sem dvelji í opnum rýmum í móttökumiðstöðvum eigi rétt á dagpeningum, aðgengi að heilbrigðisþjónustu og aðgengi að menntun til sextán ára aldurs. Samkvæmt skýrslu ECRE eigi umsækjendur um alþjóðlega vernd rétt á að stunda atvinnu á Möltu og eigi börn umsækjenda rétt á menntun til 16 ára aldurs. Þá kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd hafi aðgengi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. Mat á viðkvæmri stöðu fari fram hjá AWAS og sé m.a. tekið mið af því hvort umsækjandi hafi verið alvarlega veikur, eigi við andleg vandamál að stríða eða glími við fötlun og fari stuðningur við umsækjanda eftir stöðu hans og þörfum. Einstaklingar í viðkvæmri stöðu geti sem dæmi verið fylgdarlaus börn, þungaðar konur, einstæðir foreldrar með ung börn og þolendur ofbeldis.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að stjórnarskrá Möltu leggi bann við mismunun á grundvelli kynþáttar og kyns. Í framangreindri skýrslu European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) frá árinu 2018 kemur m.a. fram að flóttamenn og innflytjendur sæti mismunun á Möltu, þ. á m. á vinnumarkaði, en að maltnesk yfirvöld framfylgi aðgerðaráætlun gegn kynþáttahyggju og útlendingahatri (e. National Action Plan Against Racism and Xenophobia), sem gefin hafi verið út árið 2010. Telji einstaklingar á sér brotið geti þeir m.a. leitað til nefndar um opinbera þjónustu (e. Public Service Commission), jafnréttisnefndar (e. National Commission for the Promotion of Equality), umboðsmanns þingsins (e. Parliamentary ombudsman) og dómstóla. Ekki liggi fyrir sundurliðuð, opinber gögn um hatursglæpi á Möltu, s.s. um tíðni þeirra, kærufjölda, fjölda mála sem sæti ákæru o.s.frv. Hatursglæpir, þ. á m. á grundvelli kynþáttar, séu refsiverðir samkvæmt maltneskum hegningarlögum. Samkvæmt framangreindri skýrslu ECRI skorti þó eftirfylgni með löggjöfinni, fá mál séu kærð og lágt hlutfall kærumála sæti ákæruferli.

Í skýrslu ECRE kemur fram að lög á Möltu kveða á um varðhald umsækjenda um alþjóðlega vernd með hliðsjón af almannaheilsu og sjúkdómsvörnum. Frjáls félagasamtök hafi lagt áherslu á að slíkt geti ekki tallist fullnægjandi grundvöllur varðhalds í samræmi við landslög og Evrópulöggjöf. Þá hafi stjórnvöld verið hvött til að kanna vægari úrræði til að ná fram markmiðum sínum. Jafnframt hafi komið fram í skýrslu Evrópunefndar um varnir gegn pyndingu og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu (e. CPT) frá því í mars 2021 að yfirvöld á Möltu hafi verið hvött til að endurskoða tafarlaust lagastoð fyrir gæsluvarðhaldi á grundvelli lýðheilsuástæðna. Þá sé varðhald heimilt á grundvelli reglugerðar um móttöku umsækjenda um alþjóðlega vernd, m.a. til að ákvarða auðkenni eða þjóðerni, hvaða þætti umsókn byggi á einkum þegar hætta sé á að umsækjandi hlaupist á brott eða við endursendingu umsækjenda þegar sýnt er fram á að hann muni torvelda fullnustu ákvörðunarinnar. Lög á Möltu leggi bann við varðhaldi viðkvæmra einstaklinga en í framkvæmd sé varðhaldi í einhverjum tilvikum beitt á umsækjendur sem tilheyri þeim hópi. Samkvæmt maltneskum lögum skuli varðhaldsúrskurður vera skriflegur, á tungumáli sem umsækjandi skilur og þar skuli koma fram ástæður varðhaldsákvörðunar, upplýsingar um málsmeðferð við áfrýjun og möguleikar á lögfræðiaðstoð. Varðhaldsúrskurði má áfrýja innan þriggja virkra daga. Kærunefnd fari sjálfkrafa yfir málið eftir sjö daga og síðan á tveggja mánaða fresti ef einstaklingar séu enn í haldi. Hámarkslengd varðhalds séu níu mánuðir. Samkvæmt maltneskum lögum er lagt bann við varðhaldi barna en börn umsækjenda um alþjóðlega vernd hafi aftur á móti verið vistuð ásamt fjölskyldum sínum í opnum miðstöðvum þar sem þau hafi meira frelsi en í hefðbundinni varðhaldsmiðstöð.

Í skýrslu ECRE kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem fengið hafa synjun á umsóknum sínum um alþjóðlega vernd geti lagt fram viðbótarumsókn ef fyrir liggi nýjar upplýsingar sem ekki hafi legið fyrir á fyrri stigum málsmeðferðarinnar. Umsækjendum beri að leggja fram gögn sem annað hvort viðkomandi var ekki kunnugt um eða ekki hafi verið möguleiki á að leggja fram á fyrri stigum. Útlendingayfirvöld (IPA) leggi mat á það hvort viðbótarumsókn skuli tekin til greina en þá sé heimilt að kalla umsækjendur til viðtals. Stjórnvöld veiti ekki gjaldfrjálsa lögfræðiaðstoð á þessu stigi málsins og því þurfi umsækjendur að reiða sig á frjáls félagasamtök eða greiða úr eigin vasa. Engin takmörk séu á því hversu oft sé hægt að leggja fram viðbótarumsókn svo framarlega sem ný gögn liggi fyrir í málinu.

Þolendur afbrota geti leitað til lögregluyfirvalda á Möltu en á heimasíðu lögreglunnar kemur fram að einstaklingar geti tilkynnt um brot til lögreglunnar á lögreglustöð eða í gegnum síma. Þá sé einnig hægt að tilkynna í gegnum rafrænt kerfi á vefsíðu lögreglunnar. Þá kemur fram að þolendur geti gengið út frá því að komið verði fram við þá af virðingu óháð menningu, kynþætti, kyni eða annarra þátta. Þá kemur fram á vefgátt um evrópsk réttarkerfi (e. European e-Justice Portal) að útlendingar á Möltu sem séu þolendur afbrota og tali hvorki né skilji maltnesku eða ensku geti lagt fram kæru til lögreglu á sínu móðurmáli og eigi rétt á nauðsynlegri aðstoð við það, s.s. túlkaþjónustu. Jafnframt geti þau leitað til samtakanna Victim Support og tilkynnt um hatursglæpi á þar til gerðum vefsíðum, www.reportracism-malta.org og reportinghate.eu. Þá kemur fram á framangreindri vefsíðu IPCAN að umboðsmaður maltneska þingsins fari með rannsókn á embættisverkum maltnesku lögreglunnar.

Í skýrslu ECRE kemur fram að börn umsækjenda um alþjóðlega vernd eigi rétt á gjaldfrjálsri menntun líkt og ríkisborgarar Möltu til 16 ára aldurs. Til að geta skráð börn sín í skóla þurfi þau að vera að fullu bólusett. Þá kemur fram á vefsíðu Flóttamannastofnunar að daggæsla sé í boði fyrir börn frá þriggja mánaða aldri auk þess sem leikskólar séu í boði frá þriggja ára aldri.

4.6 Niðurstaða um 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 1. málsl. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Ef svo stendur á sem greinir í 1. mgr. skal þó taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.

Í 1. mgr. 32. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur fram að með sérstökum ástæðum samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga sé átt við einstaklingsbundnar ástæður er varða umsækjanda sjálfan. Þá eru í 2. og 3. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar talin upp viðmið í dæmaskyni sem leggja skuli til grundvallar við mat á því hvort sérstakar ástæður séu fyrir hendi en þau viðmið varða aðallega alvarlega mismunun eða alvarleg veikindi. Þar segir:

Ef umsækjandi mun eiga erfitt uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar, s.s. ef ríkið útilokar viðkomandi frá menntun, nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, nauðsynlegri þjónustu vegna fötlunar, eða atvinnuþátttöku á grundvelli kynhneigðar, kynþáttar eða kyns eða ef umsækjandi getur vænst þess að staða hans, í ljósi framangreindra ástæðna, verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki, ef umsækjandi glímir við mikil og alvarleg veikindi, s.s. skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm og meðferð við honum er aðgengileg hér á landi en ekki í viðtökuríki. Meðferð telst, að öllu jöfnu, ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð er til í viðtökuríkinu en viðkomandi muni ekki standa hún til boða, eða ef umsækjandi, vegna þungunar, stendur ekki til boða fullnægjandi fæðingaraðstoð í viðtökuríki.

Að öðru leyti en talið er upp hér að framan hefur heilsufar umsækjanda takmarkað vægi við mat á því hvort umsókn hans verði tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi nema ástæðan sé talin það einstaklingsbundin og sérstök að ekki verði fram hjá henni litið. Efnahagslegar ástæður geta ekki talist til sérstakra ástæðna.

Orðalagið „muni eiga“ í 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar felur ekki í sér kröfu um afdráttarlausa sönnun þess að umsækjandi verði fyrir alvarlegri mismunun sem leiði til þess að hann muni eiga erfitt uppdráttar heldur að leitt sé í ljós að tilteknar líkur séu á að umsækjandi verði fyrir alvarlegri mismunun. Verður því að sýna fram á að umsækjandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir mismunun af þeim toga, með þeim afleiðingum, og af því alvarleikastigi sem ákvæðið lýsir. Ekki nægir að aðeins sé til staðar möguleiki á að slíkri mismunun. Af því leiðir að þó svo að dæmi séu um að einstaklingar í sambærilegri stöðu og umsækjandi í viðtökuríki hafi orðið fyrir alvarlegri mismunun af þeim toga sem 32. gr. a reglugerðar um útlendinga mælir fyrir um telst umsækjandi ekki sjálfkrafa eiga slíkt á hættu heldur þarf að sýna fram á að verulegar ástæður séu til að ætla að umsækjandi, eða einstaklingur í sambærilegri stöðu og umsækjandi, verði fyrir slíkri meðferð.

Við mat á því hvort umsækjandi glími við mikil og alvarleg veikindi í skilningi 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar, verður m.a. litið til heilsufarsgagna málsins og hlutlægra og trúverðugra gagna um hvort sú heilbrigðisþjónusta sem umsækjandinn þarfnast sé honum aðgengileg í viðtökuríki.

Kærendur eru hjón á [...]sem stödd eru hér á landi ásamt fjórum börnum sínum sem eru [...], [...]og [...]ára auk uppkomins sonar. M greindi frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að vera með [...] og [...] en hann hafi fengið ávísað blóðþrýstingslyfjum hér á landi. M greindi frá því að andleg heilsa hans væri slæm en hann ætti í erfiðleikum með svefn og væri með höfuðverk auk þess sem hann glími við [...]. Í komunótum frá Göngudeild sóttvarna, dags. 28. til 29. nóvember 2023, kemur m.a. fram að M hafi nýlega verið ávísað blóðþrýstingslyfi hér á landi en honum hafi verið ráðlagt að hætta inntöku lyfja eftir að þrýstingur hafi batnað. M hafi mælst með [...] og honum gert að fara á bráðamóttöku og undirgangast blóðprufu og röntgenmyndatöku. Í komunótum frá Göngudeild sóttvarna, dags. 4. desember 2023 til 1. febrúar 2024, kemur m.a. fram að M hafi komið í eftirfylgni vegna [...]. M hafi verið ráðlagt inntöku blóðþrýstingslyfja. Í göngudeildarskrám frá Landspítala, dags. 29. nóvember til 20. desember 2023, kemur m.a. fram að M hafi komið þangað vegna [...] en hann sé einkennalaus og neitað brjóstverkjum eða mæði. Kærandi hafi fengið ávísað blóðþrýstingslyfjum. K greindi frá því í viðtali hjá Útlendingastofnun að glíma við magavandamál (e. gastritis) og [...]. K væri við ágæta andlega heilsu. Jafnframt hafi K verið þolandi [...] í heimaríki sem barn í tvígang. Í komunótum frá Göngudeild sóttvarna, dags. 28. nóvember 2023 til 25. janúar 2024, kemur m.a. fram að K hafi greint frá því að vera heilsuhraust en fái brjóstsviða. K hafi verið ráðlagt að taka inn magasýrulyf. K hafi kvartað um auknar blæðingar og [...]. Þá hafi hún greint frá [...] (e. fibroids) í kringum barneignir fyrir þremur árum. K hafi verið gefin tími hjá kvensjúkdómalækni. Í göngudeildarnótu fæðinga- og kvensjúkdómalækninga, dags. 19. febrúar 2024, kemur fram að K hafi verið skoðuð af kvensjúkdómalækni sem hafi leitt í ljós [...]. K hafi verið ávísað [...].

Kærendur greindu frá því að börn þeirra væru við góða heilsu en [...]. Í málunum liggja fyrir læknisvottorð frá Göngudeild sóttvarna, dags. 4., 7. og 11. desember 2023, þar sem fram kemur að læknisskoðun hafi farið fram í samræmi við ákvæði sóttvarnalaga á kærendum og börnum þeirra.

Kærendum var leiðbeint í viðtölum hjá Útlendingastofnun, 24. janúar 2024, um mikilvægi öflunar gagna um heilsufar, sem þau teldu hafa þýðingu fyrir mál sitt, og um að afla skriflegra upplýsinga og leggja fram við meðferð málsins hjá Útlendingastofnun. Þá var kærendum jafnframt leiðbeint með tölvubréfi nefndarinnar 23. febrúar 2024 um framlagningu frekari gagna í málinu. Engin frekari heilsufarsgögn bárust kærunefnd. Með vísan til fyrrgreindrar málsmeðferðar og þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu er mál kærenda og barna þeirra nægjanlega upplýst hvað varðar heilsufar þeirra og aðra þætti varðandi einstaklingsbundnar aðstæður þeirra. Þá er ekkert sem bendir til þess að frekari gögn um heilsufar kærenda geti haft áhrif á niðurstöðu málsins.

Gögn málsins bera ekki með sér að heilsufar kærenda og barna þeirra sé með þeim hætti að þau teljist glíma við mikil og alvarleg veikindi, s.s. skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm og meðferð við honum sé aðgengileg hér á landi en ekki í viðtökuríki, eins og segir í 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar Ekki eru forsendur til annars, í ljósi þeirra upplýsinga sem liggja fyrir um aðstæður á Möltu, en að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að kærendur og börn þeirra geti fengið nauðsynlega heilbrigðisþjónustu þar í landi. Samkvæmt framburði kærenda höfðu þau aðgang að heilbrigðiskerfinu á Möltu. Að framangreindu virtu munu kærendur og börn þeirra komi því til með að standa til boða fullnægjandi heilbrigðisþjónusta þar í landi. Áréttað skal það sem kemur fram í 2. mgr. 32. gr. a reglugerðarinnar, þ.e. að meðferð við veikindum teljist, að öllu jöfnu, ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana. Eru aðstæður kærenda og barna þeirra tengdar heilsufari ekki þess eðlis að þær teljist til sérstakra ástæðna í skilningi 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga eða samkvæmt þeim viðmiðum sem talin eru upp í dæmaskyni í 32. gr. a reglugerðar um útlendinga. Þá teljast heilbrigðisaðstæður kærenda og barna þeirra ekki til ástæðna sem séu svo einstaklingsbundnar og sérstakar að ekki verði fram hjá þeim litið, sbr. 3. mgr. sömu greinar.

Kærendur greindu frá því að hafa orðið fyrir fordómum og mismunun á Möltu vegna uppruna síns og húðlitar. Jafnframt óttist kærendur að yfirvöld á Möltu muni endursenda þau til heimaríkis. Gögn málsins, að teknu tilliti til einstaklingsbundinna aðstæðna kærenda, bera ekki með sér að þau muni eiga erfitt uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar eða að þau geti af sömu ástæðu vænst þess að staða þeirra verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki, sbr. áðurnefnd viðmið í 32. gr. a reglugerðar um útlendinga. Framangreindar landaupplýsingar gefa til kynna að í viðtökuríkinu sé löggæslan virk og telji kærendur sér mismunað eða óttist þau um öryggi sitt að einhverju leyti geta þau leitað sér aðstoðar hjá þar til bærum stjórnvöldum. Þá er ekkert sem bendir til þess að löggæsluyfirvöld á Möltu muni ekki veita kærendum viðeigandi vernd.

Kærendur telja að þau og börn þeirra séu einstaklingar í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga. Áréttað skal að ákvörðun um hvort umsækjandi sé einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga, lýtur að því hvort þörf sé á sérstökum stuðningi við umsækjanda í gegnum umsóknarferlið á meðan á dvöl hans stendur hér á landi. Með vísan til 1. og 2. mgr. 25. gr. laga um útlendinga er mat samkvæmt 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga sem fram fer hjá Útlendingastofnun, sé ekki kæranlegt til kærunefndar og hefur ekki önnur réttaráhrif en sérstaklega er getið um í lögum og reglugerð.

Til vara krefjast kærendur þess að hinar kærðu ákvarðanir verði sendar til nýrrar meðferðar hjá Útlendingastofnunar vegna brota á 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Kærendur vísa til þess að réttur til að leggja fram endurteknar umsóknir sé ekki raunhæfur kostur á Möltu og gæði málsmeðferðar slíkra umsókna sé verulega ábótavant. Kærendur telja að stofnunin hafi ekki kynnt sér efni greinargerðar þeirra og að hún hafi aldrei komið til skoðunar. Ekki hafi verið tekið tillit til persónulegra aðstæðna þeirra en þau þurfi að treysta á að þau geti lagt fram endurteknar umsóknir en um slíkt sé ekkert fjallað í ákvörðunum Útlendingastofnunar. Jafnframt fjalli stofnunin ekkert um þá hættu sem kærendur myndu búa við, þ.e. hættuna á varðhaldi sem hafi verið meginmálsástæða þeirra í greinargerð til stofnunarinnar, sem sé stór galli á hinum kærðu ákvörðunum. Kærendur vísa til þess að þau hafi sent Útlendingastofnun gögn sem staðfesti þann [...] sem M glími við. Þá hafi kærendur sent heilsufarsgögn vegna magavandamáls og [...] K. Útlendingastofnun hafi ekki fjallað um framlögð heilsufarsgögn í ákvörðunum í málum kærenda. Kærendur telji að Útlendingastofnun geti ekki komist að þeirri niðurstöðu að þau þjáist ekki af miklum og alvarlegum veikindum þar sem nauðsynleg greining, viðeigandi sérfræðinga á áhrifum þeirra veikinda sem þau glími við hafi ekki farið fram svo hægt sé að taka ákvörðun í málunum m.t.t. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga og 32. gr. a reglugerðar um útlendinga.

Í ákvörðunum Útlendingastofnunar er ekki að finna umfjöllun um varðhald og möguleika umsækjenda um alþjóðlega vernd til að leggja fram viðbótarumsóknir. Gerð er athugasemd við skort á umfjöllun hvað þetta varðar. Vegna umfjöllunar í greinargerð kærenda um að varðhald á Möltu kunni að bíða þeirra við komuna þangað til lands vísast til þess sem þegar hefur komið fram um varðhald þar í landi. Umsækjendum um alþjóðlega vernd sem hlotið hafa endanlega synjun á umsókn sinni á Möltu getur, eftir atvikum, verið gert að sæta varðhaldi í samræmi við skilyrði maltneskra laga þar um en það getur t.d. átt við þegar einstaklingur á yfir höfði sér brottvísun og tilefni sé til að ætla að hann muni hlaupast á brott. Ákvörðun um varðhald sætir sjálfkrafa kæru til kærunefndar Möltu eftir sjö virka daga frá útgáfu varðhaldsúrskurðar. Á vefsíðu ECRE kemur fram að frá árinu 2021 sé ekki skýr stefna hjá maltneskum stjórnvöldum hvað varði varðhald umsækjenda um alþjóðlega vernd sem endursendir séu til Möltu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og frjáls félagasamtök hafi ekki getað staðfest hvort umsækjendur séu kerfisbundið vistaðir í varðhaldsmistöðum við endursendingu þangað. Hins vegar liggi fyrir að einstaklingar frá löndum á borð við Marokkó, Egyptalandi, Alsír, Gana, Nígeríu o.fl. eigi frekar í hættu að sæta varðhaldi. Þeir sem dvelja í varðhaldsmiðstöðvum njóti aðgangs að heilbrigðisþjónustu. Landslög kveði þó á um að óheimilt sé að beita varðhaldi gagnvart börnum og heimildir beri með sér að barnafjölskyldur séu almennt vistaðar móttökumiðstöðvum. Þó séu dæmi um það að börn séu sett í varðhald ásamt fjölskyldum sínum á grundvelli lýðheilsusjónarmiða við fyrstu komu til landsins en slíkt standi yfirleitt aðeins yfir í nokkra daga og barnafjölskyldur séu vistaðar í sérstökum rýmum aðskildar frá öðrum. Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að sá möguleiki að kærendur kunni að vera færð í varðhald leiði ekki til þess að þau teljist eiga erfitt uppdráttar á Möltu eða að öðru leyti séu fyrir hendi sérstakar ástæður í máli þeirra af þeim sökum. Þá skal áréttað að framangreindar landaupplýsingar bera með sér að einstaklingur sem hafi fengið lokasynjun á máli sínu á Möltu geti lagt fram viðbótarumsókn, s.s. ef nýjar upplýsingar liggja fyrir í máli hans eða ef aðstæður hafi breyst í málinu. Engin takmörk séu á því hversu oft umsækjandi geti lagt fram viðbótarumsókn um alþjóðlega vernd. Þrátt fyrir skort á umfjöllun um framangreint og með vísan til heildarmats í máli kæranda hefur annmarkinn ekki áhrif á niðurstöðu málsins og hefur verið leyst úr honum á kærustigi.

Af gögnum málsins má sjá að sérfróðir starfsmenn Útlendingastofnunar hafi lagt mat á málsástæður og einstaklingsbundnar aðstæður kærenda. Kærendur komu í viðtal hjá Útlendingastofnun 24. janúar 2024 og greindu frá heilsufarsaðstæðum sínum og barna þeirra. Af endurriti viðtala við kærendur má sjá að fulltrúi Útlendingastofnunar hafi spurt út í andlegt og líkamlegt heilsufar þeirra, s.s. hvort þau hafi leitað til læknis í viðtökuríki, hvernig þeim hafi liðið undanfarið og hvaða áhrif þeir atburðir sem þau hafi orðið fyrir hafi haft á líf þeirra. Af ákvörðunum Útlendingastofnunar má sjá að mat hafi verið lagt á aðgang handhafa alþjóðlegrar verndar að viðeigandi heilbrigðisþjónustu á Möltu með hliðsjón af þeim heilsufarsvandamálum sem kærendur glíma við. Með tilliti til heildarmats í máli kærenda verður ekki talið að ítarlegri rannsókn á heilsufari þeirra hefði haft áhrif á niðurstöðu í málunum enda er ekkert sem bendir til þess að þau glími við mikil og alvarleg veikindi, sbr. viðmið í 2. mgr. 32. gr. a reglugerðar um útlendinga. Áréttað skal að öflun og framlagning heilbrigðisgagna er á ábyrgð kærenda. Þrátt fyrir framangreint er þó tilefni til að gera athugasemd við skort á umfjöllun um framangreind heilsufarsgögn kærenda í ákvörðun Útlendingastofnunar. Samkvæmt framansögðu var málsmeðferð Útlendingastofnunar í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga, sbr. 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Er því ekki fallist á varakröfu kærenda um að fella ákvarðanirnar úr gildi.

Í 5. til 8. mgr. 32. gr. a reglugerðar um útlendinga koma fram sérviðmið er varða börn og ungmenni. Þar segir í 1. málsl. 5. mgr. ákvæðisins:

Við mat á því hvort Útlendingastofnun sé heimilt að taka mál barns til efnislegrar meðferðar hér á landi á grundvelli 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skulu hagsmunir barns hafðir að leiðarljósi.

Þá segir í niðurlagi 8. mgr. ákvæðisins að við mat á hagsmunum barns beri að líta til þess hvort flutningur til viðtökuríkis hafi í för með sér hættu á að fjölskyldan aðskiljist eða muni aðskiljast.

Samkvæmt framangreindum heimildum kveða maltneskt lög á um að öll börn á maltnesku yfirráðasvæði eigi rétt á skyldubundinni menntun frá sex til sextán ára aldurs, til jafns við maltneska ríkisborgara, án tillits til réttarstöðu þeirra á Möltu og án endurgjalds. Þá hafi börn á aldrinum þriggja til sex ára aðgang að leikskólum. Jafnframt eiga börn á Möltu rétt á heilbrigðisþjónustu, þ. á m. bólusetningum, og er almenn læknisþjónusta tryggð fyrir börn. Samkvæmt framburði kærenda hafi þau verið með aðgang að heilbrigðisþjónustu og gengið í skóla. Hvað þetta varðar þá vísast til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu, m.a. í máli M.T. og aðrir gegn Svíþjóð nr. 22105/18 frá 20. október 2022, þar sem vísað er til þeirrar meginreglu að þrátt fyrir að barni muni vegna betur í einu aðildarríki mannréttindasáttmálans en öðru teljist það ekki falla undir hugtakið bestu hagsmunir barnsins.

Að öðru leyti og með vísan til niðurstöðu í málum kærenda og umfjöllunar um aðstæður barna á Möltu samrýmist flutningur fjölskyldunnar til Möltu hagsmunum þeirra þegar litið er m.a. til öryggis þeirra, velferðar og félagslegs þroska, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert sem gefur tilefni til að ætla að kærendur og börn þeirra muni aðskiljast, sbr. niðurlag 8. gr. 32. gr. a reglugerðar um útlendinga.

Í ljósi alls framangreinds verða umsóknir barna kærenda ekki teknar til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli framangreindra sérviðmiða um börn og ungmenni í reglugerð um útlendinga enda er það í samræmi við réttindi og hagsmuni þeirra.

Að teknu tilliti til einstaklingsbundinna aðstæðna kærenda og barna þeirra verða umsóknir þeirra ekki teknar til efnismeðferðar vegna sérstakra ástæðna, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

Kærendur kváðust í viðtölum hjá Útlendingastofnun 24. janúar 2024 ekki hafa sérstök tengsl við Ísland. Þar að auki er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að kærendur hafi slík tengsl við landið að beita beri ákvæði 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

Í 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Þá skal einnig taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka.

Kærendur lögðu fram umsóknir sínar um alþjóðlega vernd hér á landi 12. nóvember 2023 og eru því ekki liðnir 12 mánuðir samkvæmt framangreindu. Verða umsóknir kærenda og barnanna ekki teknar til efnismeðferðar á þeim grundvelli.

4.7 Niðurstaða um 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Ef beiting 1. mgr. mundi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr., t.d. vegna aðstæðna í því landi sem senda á umsækjanda til, skal taka umsókn til efnismeðferðar.

Í 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga segir að ekki sé heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að 1. mgr. eigi einnig við um sendingu útlendings til svæðis þar sem ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr. Við túlkun á inntaki 42. gr. laga um útlendinga er rétt að líta til þess að ákvörðun um brottvísun eða frávísun, sem setur einstakling í raunverulega hættu á að verða fyrir pyndingum, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, er í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 68. gr. stjórnarskrárinnar.

Við túlkun 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal líta til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi túlkun hans á 3. gr. sáttmálans. Þá skal hafa hliðsjón af þeim meginreglum sem Evrópudómstóllinn setur fram í dómum sínum að því leyti sem þær eru til skýringar á alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins og eru samhljóma þeim, en með þeim skýra fyrirvara að dómar Evrópudómstólsins á þessu réttarsviði eru ekki bindandi fyrir íslenska ríkið. Í 4. gr. sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi er að finna sambærilegt ákvæði og í 3. gr. mannréttindasáttmálans.

Af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu og Evrópudómstólsins leiðir að þrátt fyrir að ríki hafi rétt til að stjórna hverjir dvelji á landsvæði þeirra geti flutningur einstaklings til annars ríkis falið í sér brot á banni við ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þetta á við ef veruleg ástæða er til að ætla að viðkomandi sé í raunverulegri hættu á að sæta meðferð sem sé andstæð ákvæðinu.

Meðferð viðtökuríkis og aðbúnaður umsækjanda þurfa að ná tilteknu alvarleikastigi til að fela í sér brot gegn banninu. Því alvarleikastigi er náð þegar sinnuleysi stjórnvalda ríkisins hefur þær afleiðingar að einstaklingur, sem að öllu leyti er háður stuðningi þess, verður í slíkri stöðu sárafátæktar að hann getur ekki mætt grundvallarþörfum sínum og grefur undan líkamlegri og andlegri heilsu hans eða setur hann í aðstöðu sem er ósamrýmanleg mannlegri reisn. Það eitt að efnahagsstaða einstaklings versni verulega við brottvísun frá aðildarríki telst ekki nægjanlegt til að teljast vanvirðandi meðferð. Þá er ríkjum ekki skylt að sjá þeim sem njóta alþjóðlegrar verndar fyrir húsnæði eða fjárhagsaðstoð sem geri þeim kleift að viðhalda ákveðnum lífskjörum.

Gögn málsins bera með sér að meðferð stjórnvalda í viðtökuríki leggi einstaklingsbundið mat á aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ekkert bendir til að endursending kærenda og barna þeirra til viðtökuríkis sé í andstöðu við 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Þá benda öll gögn til þess að kærendur og börn þeirra hafi raunhæf úrræði á Möltu, bæði að landsrétti og fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem tryggja að þau verði ekki send áfram til annars ríkis þar sem líf þeirra eða frelsi kann að vera í hættu, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um útlendinga.

Með vísan til framangreindra viðmiða, umfjöllunar um aðstæður og móttökuskilyrði á Möltu og einstaklingsbundinna aðstæðna kærenda og barnanna, hefur ekki verið sýnt fram á að þau eigi á hættu meðferð sem gangi gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Synjun á efnismeðferð umsókna kærenda og barnanna um alþjóðlega vernd og flutningur þeirra til viðtökuríkis leiðir því ekki til brots gegn 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, sbr. jafnframt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt framansögðu verða umsóknir kærenda og barnanna ekki teknar til efnismeðferðar á grundvelli 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

5 Frávísun

Kærendur komu hingað til lands 12. nóvember 2023 og lögðu fram umsóknir um alþjóðlega vernd sama dag. Umsóknum þeirra um alþjóðlega vernd hefur verið synjað um efnismeðferð og hafa þau því ekki tilskilin leyfi til dvalar. Verður kærendum því vísað frá landinu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 106. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. og 5. mgr. 106. gr. laganna, enda höfðu þau verið hér á landi í innan við níu mánuði þegar málsmeðferð umsókna þeirra hófst hjá Útlendingastofnun.

Kærendur og börn þeirra skulu flutt til Möltu innan tilskilins frests nema ákveðið verði að fresta réttaráhrifum úrskurðar þessa að kröfu kærenda, sbr. 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga.

6 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Í greinargerð kærenda kemur fram að þau telji sig hafa sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti með framlagningu nígerískra skilríkja. Tekið skal fram að slíkt hefur ekki þýðingu fyrir niðurstöðu málsins um það hvort taka skuli mál þeirra til efnismeðferðar. Við meðferð málsins hjá íslenskum stjórnvöldum hefur auðkenni kærenda frá heimaríki verið lagt til grundvallar en eðlilegt er að stjórnvöld hafi svigrúm til að meta auðkenni viðkomandi sjálfstætt í þeim tilvikum þar sem mál eru tekin til efnismeðferðar.

Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru staðfestar.

Athygli kærenda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur nefndin þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur nefndin tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð: