07 nóvember 2024

Úrskurður nr. 1101/2024

Hinn 7. nóvember 2024 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 1101/2024

í stjórnsýslumáli nr. KNU24090027

Kæra [...] á ákvörðun Útlendingastofnunar

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 4. september 2024 kærði [...], fd. [...], ríkisborgari Gvatemala (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 21. ágúst 2024, um að synja henni um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja henni um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærandi eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu kom kærandi til landsins frá Gvatemala og lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd 17. maí 2023. Kvaðst kærandi hafa sótt um alþjóðlega vernd hér á landi til þess að öðlast betra líf. Hún sé að flýja heimaríki sitt þar sem hún hafi orðið fyrir árásum þar í landi og viti að Ísland sé öruggt land ólíkt heimaríki hennar. Þá sé eldri systir kæranda búsett hér á landi með íslenskum eiginmanni hennar. Auk þess kvaðst kærandi vera við góða heilsu og hafa lokið meistaranámi í markaðsfræðum.

Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 3. ágúst 2023 ásamt löglærðum talsmanni sínum og kvað helstu ástæður flótta síns vera vegna þess að hún sé í hættu í heimaríki þar sem hún hafi verið vitni að skotárás á götum úti í marsmánuði 2023. Atvikið hafi átt sér stað þegar kærandi hafi verið að bíða eftir strætó snemma að morgni til. Tveir ótilgreindir menn á mótorhjóli hafi skotið ótilgreindan einstakling til bana. Árásarmennirnir hafi séð að kærandi og tveir aðrir ótilgreindir einstaklingar hafi orðið vitni að atvikinu og þá beint að þeim byssum, hótað þeim og kváðust mennirnir jafnframt vita hvar þau öll byggju. Aðspurð kvaðst kærandi ekki þekkja árásarmennina, en taldi þá vera meðlimi ótilgreinds glæpagengis. Kærandi hafi ekki viljað leita aðstoðar lögreglunnar bæði af ótta við spillingu innan hennar og þar sem árásarmennirnir gætu komist að því sem hefði sett kæranda í enn meiri hættu. Eftir atvikið hafi kærandi ekki þorað að snúa aftur heim til sín og hún hafi fengið að gista hjá vinum sínum og systkinum. Nokkrum dögum eftir atvikið hafi hún snúið aftur heim til sín til þess að ná í eigur sínar og farið til Íslands. Auk framangreinds hafi kærandi í eitt skipti verið rænd í strætisvagni og ekki leitað aðstoðar lögreglu. Kvað kærandi á hverfið sem hún hafi verið búsett væri svokallað rautt svæði vegna ítaka og átaka glæpagengja þar. Kvaðst kærandi óttast um líf sitt vegna þessa glæpagengja og að enga aðstoð væri að fá frá lögreglu.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt brottvísað frá landinu og ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Kærandi kærði ákvörðunina til kærunefndar 4. september 2024. Greinargerð barst kærunefnd 18. september 2024.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerð kæranda og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð er aðstæðum kæranda lýst. Þar kemur m.a. fram að kærandi hafi orðið vitni að skotárás af hálfu tveggja manna í heimaríki og fengið líflátshótanir frá þeim í kjölfarið, n.t.t. í mars 2023. Skotárásin hafi verið gerð er kærandi hafi verið að bíða eftir strætó á leið til vinnu ásamt nokkrum öðrum. Árásarmennirnir hafi komið akandi á mótorhjólum og skotið niður einstakling fyrir framan kæranda. Þeir hafi síðan miðað byssu að kæranda og hótað henni lífláti ef hún myndi greina frá því sem hún hafði séð. Þeir hafi einnig tjáð henni að þeir vissu hvar hún ætti heima. Í kjölfarið hafi kærandi gist heima hjá vinum sínum og systkinum og stuttu seinna hafi hún flúið til Íslands. Í greinargerð kemur einnig fram að kærandi hafi búið á svokölluðu „rauðu svæði“ eða „rauðu hverfi“ (e. red zone) í heimaríki og þar verji lögreglan glæpagengi líkt og það sem kærandi hafi komist í tæri við. Kærandi hafi ekki viljað kæra atvikið þar sem hún hræðist frekari afleiðingar.

Í greinargerð kæranda er vísað til landaskýrslna og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í Gvatemala mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagnar kæranda og því mati mótmælt.

Kærandi krefst þess aðallega að verða veitt alþjóðleg vernd sem flóttamaður hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir aðalkröfu sína á því að hún hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir, í skilningi framangreinds ákvæðis, á grundvelli þess að hún tilheyri tilteknum þjóðfélagshópum sem annars vegar þolandi ofbeldisglæps og hins vegar sem kona, sbr. d-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Vísað er til þess að þar sem kærandi sé bæði þolandi vopnaðrar hótunar af hálfu glæpahóps og hún sé kona sé hún í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Ofsóknir í garð kæranda sé einnig ástæða þess að hún hafi þurft að standa í þvinguðum búferlaflutningum og láta lítið fyrir sér fara í heimaríki. Ofsóknir sem kærandi hafi reynslu af falli undir a-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, þ.e. líkamlegt og andlegt ofbeldi. Eigi b-liður sama ákvæðis einnig við í máli kæranda vegna athafnaleysis stjórnvalda, lögreglu og dómstóla gagnvart þeim brotum sem kærandi hefur orðið fyrir. Jafnframt óttist kærandi líkamlegt, andlegt og kynferðislegt ofbeldi og synjun um notkun réttarúrræða sem leiði til óhóflegrar og mismunandi refsingar, sbr. d-lið 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, einkum vegna stöðu hennar sem stjórnarandstæðings. Auk framangreinds er vísað til þess að samsafn athafna kunni að veita kæranda rétt til alþjóðlegrar verndar. Enn fremur vísar kærandi til þess að hún hafi ekki og geti ekki hlotið vernd yfirvalda í heimaríki vegna athafnaleysis þeirra gagnvart þolendum ofbeldis í landinu. Þá hafi kærandi einnig orðið fyrir ofsóknum af hálfu glæpagengis.

Verði ekki fallist á aðalkröfu málsins krefst kærandi þess til vara að verða veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Til stuðnings varakröfu sinni vísar kærandi til þess að í hinni kærðu ákvörðun hafi ekki verið tekið mið af landaupplýsingum út frá stöðu hennar sem þolanda gengjaofbeldis og þar sem hún sé kona. Kærandi óttist ofbeldi af hálfu glæpahópa í heimaríki sérstaklega þar sem heimildir bendi til þess að hóparnir fái að þrífast óáreittir í skugga aðgerðarleysis stjórnvalda í landinu. Kærandi byggir varakröfu sína jafnframt á því að hún komi frá því svæði í Gvatemala hvar flest morð séu framin með skotvopnum, sem sé í takt við það atvik sem kærandi hafi lýst við meðferð máls hennar og í greinargerð. Auk framangreinds telur kærandi innri flutning samkvæmt 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga óraunhæfan og ósanngjarnan.

Til þrautavara krefst kærandi þess að verða veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir kröfu sína á því að hún hafi ríka þörf fyrir vernd vegna erfiðra félagslegra aðstæðna í heimaríki m.a. þar sem hún hafi orðið fyrir mannréttindabrotum og sætt líflátshótunum. Þá séu líkur á að þar sem kærandi sé í viðkvæmri stöðu sé hún útsettari fyrir því að vera þolandi kynbundins ofbeldis. Líta þurfi til þess að hún sé ung kona, án maka og viðhlítandi stuðningsnets snúi hún aftur til heimaríkis. Þá séu möguleikar kæranda á vernd frá yfirvöldum útilokaðir. Viðvarandi mannréttindabrot eigi sér stað í Gvatemala og yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum og glæpum. Um þetta vísar kærandi til röksemda með aðal- og varakröfum í greinargerð og landaupplýsinga um aðgerðarleysi stjórnvalda þegar kemur að vernd kvenna gegn ofbeldisglæpum og refsileysi glæpahópa í ofbeldismálum gagnvart konum í landinu.

Kærandi telur að með endursendingu hennar til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Að auki telur kærandi að slík ákvörðun brjóti í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerð kæranda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum. Telur kærandi að málsmeðferð stofnunarinnar og hin kærða ákvörðun brjóti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga og 22. gr. stjórnsýslulaga um rökstuðning.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hina kærðu ákvörðun sem er í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til þess að fella ákvörðun Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni og ríkisfang

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að til að sanna á sér deili hafi kærandi framvísað gvatemölsku vegabréfi. Að því virtu hafi það verið mat Útlendingastofnunar að kærandi hafi sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærandi sé gvatemalskur ríkisborgari.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Gvatemala, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2022 Country Reports on Human Rights Practices: Guatemala (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
2023 Country Reports on Human Rights Practices: Guatemala (U.S. Department of State, 23. apríl 2024);
2023 Report on International Religious Freedom: Guatemala (U.S. Department of State, 26. júní 2024);
Amnesty International Report 2023/24: Guatemala (Amnesty International, 24. apríl 2024);
Annual Report of the Inter-American Commission on Human Rights 2023, Chapter IV.b Guatemala (Inter-American Commission on Human Rights, 31. desember 2023);
BTI 2022 Country Report: Guatemala (Bertelsmann Stiftung, 23. febrúar 2022);
BTI 2024 Country Report: Guatemala (Bertelsmann Stiftung, 19. mars 2024);
Central America and Mexico: Refugees, asylum-seekers and IDPs in Central America and Mexico (as of mid-2022) (UNHCR, 14. febrúar 2023);
Dashboard: Jutiapa (ACLED, 18. nóvember 2022);
Eligibility Guidelines for Assessing the International Protection Needs of Asylum-Seekers from Guatemala (UNHCR, janúar 2018);
El Salvador Arrests Thousands but Gangs Keep Their Guns (InSight Crime, 26. júlí 2022);
Foreign travel advice: Guatemala (gov.uk, síðast uppfært 1. júlí 2024);
Freedom in the World 2024 – Guatemala (Freedom House, 2024);
Guatemala 2020 Crime & Safety Report (OSAC, 31. mars 2020);
Guatemala Country profile (vefsíða BBC News, síðast uppfært 15. janúar 2024);
Guatemala Profile (InSight Crime, síðast uppfært 18. janúar 2024);
Guatemala: Social Security Programs Throughout the World (USA Social Security Administration, 2019);
Guatemala Travel Advisory (US Department of State, síðast uppfært 17. júlí 2023);
Health Insurance in Guatemala (heimasíða International Citizens Insurance, sótt 30. október 2024);
InSight Crime’s 2023 Homicide Round- Up (InSight Crime, 21. febrúar 2024);
InSight Crime’s 2022 Homicide Round- Up (InSight Crime, 8. febrúar 2023);
InSight Crime’s 2021 Homicide Round-Up (InSight Crime, 1. febrúar 2022);
Jutiapa, Guatemala (InSight Crime, 22. janúar 2021);
National report submitted pursuant to Human Rights Council resolution 5/1 and 16/21 – Guatemala (United Nations General Assembly, 21. október 2022);
Situation of human rights in Guatemala: Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights (UN Human Rights Council, 14. júní 2023);
Social protection systems in Latin America and the Caribbean – Guatemala (ECLAC, febrúar 2013);
Social Security Programs Throughout the World: The Americas, 2019 – Guatemala (U.S. Social Security Administration, 2019);
The World Factbook: Guatemala (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 29. október 2024);
World Report 2023 – Guatemala (Human Rights Watch, 12. janúar 2023) og
World Report 2024 – Guatemala (Human Rights Watch, 11. janúar 2024).

Gvatemala er lýðræðisríki með tæplega 18 milljónir íbúa. Árið 1945 gerðist Gvatemala aðili að Sameinuðu þjóðunum og fullgilti alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi árið 1992 og alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi árið 1988. Ríkið fullgilti samning um afnám allrar mismununar gagnvart konum árið 1982 og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 2011.

Samkvæmt upplýsingasíðu leyniþjónustu Bandaríkjanna og vefsíðu BBC fréttamiðilsins um Gvatemala var Gvatemala spænsk nýlenda í næstum 300 ár og öðlaðist sjálfstæði árið 1821. Á 18. og 19. öld var mikill óstöðugleiki í stjórnarfari og einræðisstjórn í landinu. Land- og vinnudeilur í landinu á árunum 1950-1960 hafi leitt til stofnunar vinstrisinnaðra andspyrnuhreyfinga. Herinn í Gvatemala hafi notað uppgang uppreisnarmanna sem átyllu til að auka völd sín og áhrif, m.a. með því að stofna borgaralega vígahópa (e. civilian militia groups). Talið sé að um 200 þúsund manns hafi dáið eða „horfið“ og yfir milljón Gvatemalabúa hafi hrakist frá heimilum sínum í borgarastyrjöldinni, flestir úr frumbyggjasamfélögum landsins. Lýðræðisleg stjórn komst á árið 1985 og árið 1996 undirritaði ríkisstjórnin friðarsamning sem batt formlega enda á 36 ára löng innri átök í landinu. Flestir íbúar landsins séu af blönduðum þjóðernisuppruna (s. mestizo), n.t.t. 56% og næstflestir eða um 42% af uppruna frumbyggja eða Maya. Ríkið sé fátækt og meira en helmingur íbúa í Gvatemala lifi undir fátæktarmörkum og talið sé að um 50% frumbyggja í landinu búi við mikla fátækt og næstum helmingur barna í Gvatemala undir fimm ára aldri séu vannærð.

Þá kemur fram að Sannleiksnefnd Sameinuðu þjóðanna (s. Comisión de Esclarecimiento Histórico – CEH), hafi hafið störf árið 1997 eftir undirritun endanlegra friðarsamninga milli ríkisstjórnarinnar og uppreisnarmanna. Niðurstaða nefndarinnar hafi verið sú að ríkisstjórnin og löggæsluyfirvöld bæru ábyrgð á flestum dauðsföllum, mannshvörfum og fólksflótta sem hafi átt sér stað í borgarastyrjöldinni. Meðan á átökunum hafi staðið hafi glæpasamtök starfað í nokkru skjóli og veitt öllum aðilum í átökunum einhverja þjónustu, sérstaklega þar sem herforingjar og lögreglusveitir hafi tekið þátt í skipulagðri glæpastarfsemi. Á framangreindri upplýsingasíðu leyniþjónustu Bandaríkjanna kemur fram að á síðasta aldarfjórðungi hafi verið talsverðar pólitískar breytingar í Gvatemala. Tilkoma lýðræðis í kjölfar langs tímabils herstjórnar og ný stjórnarskrá hafi leitt til nútímavæðingar samfélagsins. Í kosningum árið 2019 hafi Alejandro Eduardo Giammattei Falla verið kjörinn forseti til fjögurra ára og tekið við embættinu í janúar 2020. Núverandi forseti landsins er Bernardo Arévalo sem tók við embætti í janúar 2024 eftir umdeildan sigur í kosningum í apríl 2023.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 kemur fram að meðal helstu vandamála á sviði mannréttinda í landinu séu erfiðar og lífshættulegar aðstæður í fangelsum, handahófskenndar handtökur og varðhald. Í skýrslunni kemur fram að alvarlegar takmarkanir séu á tjáningar- og fjölmiðlafrelsi, þ.m.t. hótanir um ofbeldi gegn blaðamönnum og tilhæfulausar handtökur og lögsóknir gegn blaðamönnum, alvarleg spilling stjórnvalda og skortur á rannsókn og ábyrgð á kynbundnu ofbeldi. Hótanir og ofbeldi sem beinist að meðlimum frumbyggjahópa séu vandamál í landinu og ofbeldi eða hótanir um ofbeldi gegn meðlimum LGBTQI+ samfélagsins. Þá séu verulegar takmarkanir á félagafrelsi launafólks, þar á meðal vegna ofbeldis og hótana gegn verkalýðsleiðtogum. Refsileysi sé útbreitt m.a. gagnvart háttsettum embættismönnum.

Í framangreindri skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2022 kemur fram að ríkislögreglustjóri starfi undir eftirliti ráðuneytis stjórnsýslu og beri ábyrgð á löggæslu í landinu. Varnarmálaráðuneytið hafi umsjón með hernum, sem sjái fyrst og fremst um aðgerðir til varnar landinu, en styðji ríkislögreglu í innri öryggisaðgerðum í samræmi við ákvæði stjórnarskrár. Borgaralegum yfirvöldum hafi ekki tekist að halda uppi skilvirku eftirliti með öryggissveitum í landinu. Heimildir hermi að meðlimir öryggissveita hafi framið handahófskennd og ólögleg morð á m.a. blaðamönnum, mannréttindafrömuðum og pólitískum frambjóðendum. Þá hafi meðlimir öryggissveita einnig gerst sekir um handtökur án dóms og laga, ólögleg gæsluvarðhöld, misnotkun og misþyrmingar. Lögreglumenn í Gvatemala taki þátt í ýmsum glæpum, meðal annars fjárkúgunum, mannráni gegn lausnargjaldi, mansali og misnotkun. Þá hafi spilltir aðilar innan lögreglunnar tekið þátt í fíkniefnaviðskiptum.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 2023 kemur fram að lög í Gvatemala kveði á um refsingu við opinberri spillingu. Þrátt fyrir fjölmargar ásakanir um spillingu embættismanna, sé refsileysi útbreitt og viðleitni til að draga úr spillingu innan dómskerfisins hafi stöðvast. Í skýrslu Human Rights Watch fyrir árið 2022 kemur fram að nefnd Sameinuðu þjóðanna gegn refsileysi í Gvatemala (e. International Commission against Impunity in Guatemala (CICIG)) hafi verið starfandi á árunum 2007 til 2019 og komið upp um 120 spillingarmál hjá stjórnvöldum. Í skýrslu Bertelsmann Stiftung fyrir árið 2022 kemur fram að lýðræði sé ógnað þar sem stofnanir verndi spillingu og refsileysi. Fyrrverandi forseti landsins, Jimmy Morales, hafi stöðvað starfsemi framangreindrar nefndar gegn spillingu og framfylgd svokallaðs spillingarsáttmála (s. pacto de corruptos) með stuðningi núverandi forseta. Í skýrslunni kemur fram að grafið hafi verið undan lýðræði með því að ráðast á borgaraleg samtök sem stuðli að baráttu gegn spillingu og á óháða aðila sem rannsaki misbeitingu valds. Refsing liggi við spillingarbrotum opinberra starfsmanna en lögunum hafi ekki verið nægilega vel framfylgt og að brot séu framin innan stjórnkerfisins án teljandi afleiðinga. Þrátt fyrir fjölmargar ásakanir um spillingu meðal löggjafar- og framkvæmdarvaldsins, hafi aðeins fá mál farið í farveg saksóknar árið 2021 og heimildir kveði að mál gegn spillingu hafi verið stöðvuð innan dómskerfisins. Þá kemur fram að saksóknarar sem hafi verið áberandi í störfum sínum gegn spillingu hafi verið reknir eða leystir frá mikilvægum málum og spilltir einstaklingar hafi hótað dómurum með því að leggja fram kvartanir sem séu byggðar á röngum sakargiftum til þess að koma þeim frá störfum. Á tímabilinu febrúar til maí 2022 hafi dómsmálaráðherra og ráðuneyti hins opinbera gefið út handtökuskipun á hendur átta sitjandi og fyrrverandi saksóknurum, sem hafi beitt sér gegn spillingu, fyrir meinta glæpi, þ.m.t. misnotkun valds í starfi. Ríkisstjórnir og alþjóðastofnanir hafi fordæmt handtökurnar og kallað eftir sanngjarnri (tilhlýðilegri) málsmeðferð og gagnsæi. Nefnd gegn spillinguhafi það hlutverk að innleiða umbætur sem stuðli að gagnsæi en samkvæmt heimildum skorti nefndina bæði úrræði sem og umboð til þess að uppfylla hlutverk sitt.

Af fréttum og heimildum má ráð að eitt af aðalbaráttumálum núverandi forseta landsins Bernandro Alvéro hafi verið baráttan gegn spillingu. Hafi hann og stjórn landsins skuldbundið sig til að berjast gegn spillingu og að því að auka fagmennsku öryggissveita. Til þess að ná því fram hafi verið unnið að ýmsum breytingum með stuðningi Bandaríkjanna í þeim málum. Stjórnvöld hafi m.a. innleitt ýmsar ráðstafanir, þar á meðal fjölgun lögreglumanna og nútímavæðingu hersins. Hins vegar hindri takmarkanir á fjárlögum, mótspyrna frá íhaldssamri yfirstétt og flókið ástand þingsins stjórnvalda þess til að takast á við öryggisástandið á áhrifaríkan hátt.

Af skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023 má ráða að viðleitni meðlima skipulagðra glæpasamtaka til að tryggja refsileysi sitt með því m.a. að grafa undan stofnunum gegn spillingu og dómskerfinu skapi erfiðleika við að rannsaka og saksækja vegna glæpa, þ.m.t. spillingu og mannréttindabrota þar sem opinberir embættismenn taki þátt í brotunum. Skortur á skilvirkum aðferðum til að rannsaka misnotkun og skortur á framfylgd og vitund um agaviðurlög hafi stuðlað að refsileysi. Þrátt fyrir þetta hafi handtökum á lögreglumönnum fjölgað um helming milli ára, s.s. fyrir að þiggja mútur, misbeitingu valds og þjófnað. Lögreglan í Gvatemala (s. Policía Nacional Civil (PNC)) hafi sagt upp tugum yfirmanna vegna agabrota. Innan löggæslunnar sé refsileysi áberandi hjá landamæraeftirliti sem hafi það hlutverk að rannsaka glæpi, svo sem eiturlyfjasmygl og undanskot frá greiðslu skatta með því að flytja fjármuni úr landinu. Þrjár leiðir séu til þess að bera kennsl á og rannsaka misnotkun: nafnlaus ábendingalína sem noti fastlínusímanúmer, ábendingalína til að taka á móti kvörtunum með því að nota skilaboðaforrit og kvartanir í eigin persónu. Innan lögreglunnar starfi deild sem sé helguð rannsóknum á mannréttindabrotum, fjármögnuð af styrktarlöndum, en deildina skorti pólitískan og fjárhagslegan stuðning. Af framangreindum skýrslum og umfjöllun verður ráðið að útbreitt refsileysi og viðleitni stjórnvalda til að hindra framgang réttvísinnar í þeim tilgangi að vernda spillta stjórnmálamenn og áhrifamikla aðila í viðskiptalífinu hafi áhrif á réttarkerfið í heild sinni, s.s. tefji uppgjör fyrir þolendur innri átaka í landinu og komi í veg fyrir að réttarkerfið geti tryggt vernd borgara landsins gegn glæpum og mannréttindabrotum. Þá dragi það verulega úr trausti almennings til stjórnvalda og löggæsluyfirvalda.

Á vefsíðu InSight Crime kemur fram að glæpahópar í Gvatemala séu meðal þeirra hættulegustu í Mið-Ameríku. Í þeirra röðum séu fyrrverandi meðlimir hersins, leyniþjónustustofnanir, virkir meðlimir lögreglunnar, auk opinberra embættismanna og fíkniefnasmyglara. Með því að nýta sér fátækt í landinu, veikburða stjórnvöld undirlögð af víðtækri spillingu, taki glæpahópar í Gvatemala þátt í ótal ólöglegum athöfnum, m.a. fíkniefnasmygli. Á undanförnum árum hafi þessir hópar misst ítök sín á svæðum þegar leiðtogar hafi verið handteknir. Morðtíðni, sem hafi verið ein sú hæsta í heimi árið 2008 með 48 morð á hverja 100 þúsund manns, hafi farið stöðugt lækkandi og verið 21,5 morð á hverja 100 þúsund árið 2019. Samkvæmt frétt frá InSight Crime frá árinu 2022 hafi árið 2021 verið framin 16,6 morð á hverja 100 þúsund íbúa og árið 2022 hafi verið framin 17,3 morð á hverja 100 þúsund íbúa. Hins vegar hafi morðtíðni aftur farið lækkandi árið 2023 en þá hafi verið framin 16,7 morð á hverja 100 þúsund íbúa. Byssuofbeldi hafi verið orsök 85% af öllum manndrápum sem skráð hafi verið árið 2023. Árið 2020 hafi verið friðsælasta árið í Gvatemala í áratug. Þá sé morðtíðnin hæst í Gvatemala héraði, þar sem Gvatemalaborg er staðsett.

Í skýrslu flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá 2018 kemur fram að meirihluti glæpahópa í Gvatemala tengist glæpahópnum Mara Salvatrucha sem hafi viðveru í yfir tveimur þriðju af landssvæði Gvatemala. Viðvera hópsins sé hvað mest í Gvatemalaborg og nærliggjandi þéttbýlum í Gvatemala héraði, Mixco og Villa Nueva. Glæpahóparnir Mara Salvatrucha og Barrio 18 hafi hvað sterkust ítök í Gvatemala og nágrannaríkjunum, Hondúras og El Salvador. Gengjameðlimir lifi fyrst og fremst af fjárkúgunum, ýmsum flutningsiðnaði, kynlífsverkafólki og staðbundnum fyrirtækjum. Í frétt af InSight Crime frá 26. júlí 2022 kemur fram að stjórnvöld í El Salvador hafi byrjað herför gegn glæpagengjum í lok mars 2022. Herförin hafi leitt til um 45 þúsund handtaka, en til samanburðar hafi þær verið 706 árið á undan. Í kjölfar harðlínustefnu stjórnvalda í El Salvador hafi meðlimir glæpahópa flutt starfsemi sína frá El Salvador yfir landamærin til Gvatemala og glæpastarfsemi á svæðinu í kjölfarið aukist.

Í upplýsingum á InSight Crime kemur fram að Jutiapa hérað, sem liggur við landmæri Gvatemala að El Salvador, sé áningarstaður fyrir fíkniefnaflutning. Glæpahópar stundi umfangsmikið smygl á ólöglegum vopnum um héraðið og í héraðinu sé hvað hæst tíðni ólöglegra morða sem framin séu með skotvopnum auk þess sem meðlimir glæpahópa stundi fjárkúganir og berjist sín á milli og áreiti almenna borgara.

Réttur til félagslegrar aðstoðar sé, samkvæmt skýrslu ECLAC um félagsleg kerfi í Gvatemala, verndaður af 100. gr. stjórnarskrár Gvatemala frá árinu 1985. Í skýrslunni kemur fram að Almannatryggingastofnun Gvatemala (s. Instituto Guatemalteco de Seguridad Social) hafi verið stofnuð árið 1946 og hafi þróun kerfisins verið nokkuð góð framan af. Ráðuneyti heilbrigðis- og félagsmála (s. Ministerio de Salud Pública y Asistencia Social) hafi yfirstjórn yfir félagslegri aðstoð sem standi ríkisborgurum Gvatemala til boða. Á vefsíðu USA Social Security Administration er að finna yfirlit og umfjöllun um skilyrði almannatrygginga- og félagslegra réttinda borgara Gvatemala. Þar kemur fram að lög frá árinu 2003 gildi um almannatryggingar og lög frá 2005 um ellilífeyri. Í skýrslu ECLAC um félagsleg kerfi í Gvatemala kemur fram að almannatryggingar í ríkinu samanstandi af 11 leiðum sem ætlaðar séu til aðstoðar vegna öldrunar og fötlunar auk dánarbóta. Aðstoðin nái hins vegar ekki til allra ríkisborgara landsins en þó til hluta þeirra sem séu á vinnumarkaði. Þá standi ríkisborgurum til boða atvinnuleysisbætur að tilgreindum skilyrðum uppfylltum, auk sjúkratrygginga, styrkir til eldri borgara og styrkir til eftirlifandi barna og maka.

Í framangreindum skýrslum, m.a. skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 og skýrslu Flóttamannastofnunar frá árinu 2018, kemur fram að konur eigi undir högg að sækja á ýmsum sviðum í Gvatemala. Kynferðisofbeldi og annað kynbundið ofbeldi sé útbreitt vandamál í landinu. Konur verði oft fyrir barðinu á ofbeldi meðlima glæpahópa og meðlima öryggissveita. Þá sé vændismansal mikið vandamál í Gvatemala og kynferðislegt og kynbundið ofbeldi útbreitt á þeim svæðum þar sem glæpahópar hafi starfsemi. Þá kemur fram að lög í landinu leggi bann við nauðgun, þ. á m. nauðgun í hjónabandi að viðlagðri fangelsisrefsingu á bilinu fimm til 50 ára. Lögreglan hafi takmarkaða þjálfun og getu til að rannsaka kynferðisglæpi eða aðstoða þolendur og stjórnvöld framfylgi löggjöf ekki með fullnægjandi hætti. Dómskerfið starfræki úrræði í höfuðborginni, Gvatemalaborg, sem veiti ráðgjöf og þjónustu vegna kynbundins ofbeldis, þ. á m. kynferðisofbeldis, misnotkunar og mansals á konum og börnum. Ráðuneyti hins opinbera starfræki þjónustumiðstöð fyrir þolendur til að fá læknisfræðilegan, félagslegan og lagalegan stuðning. Lögin kveði á um fimm til 12 ára fangelsi fyrir kynbundið ofbeldi þar á meðal efnahagslega kúgun og líkamlegt og andlegt ofbeldi. Fatlaðar konur og meðlimir LGBTQI+ samfélagsins séu í meiri hættu á að verða þolendur áframhaldandi kynferðisofbeldis. Flestir fatlaðir einstaklingar, sérstaklega konur, tilkynni ekki um ofbeldi og misnotkun vegna þess að tilkynningarferlið sé flókið og mismuni þeim. Í skýrslu mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna frá 2022 kemur fram að ríkissaksóknari hafi innleitt nýtt verndarkerfi til að bregðast við ofbeldi gegn konum en samkvæmt skýrslunni ráðstafi hið opinbera of litlu fjármagni til málaflokksins og ekki í samræmi við umfang vandans í ríkinu. Í skýrslunni kemur fram að 23. júní 2022 hafi nýr formaður verið skipaður á skrifstofu um réttindi kvenna (e. Presidential Secretariat of Women). Starfshópur um mismunun gagnvart konum og stúlkum og nefnd um afnám allrar mismununar gagnvart konum hafi hvatt stjórnvöld til að styrkja embætti skrifstofunnar.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hún hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir, í skilningi framangreinds ákvæðis, á grundvelli þess að hún tilheyri tilteknum þjóðfélagshópum sem annars vegar þolandi ofbeldisglæps og hins vegar sem kona og það setji hana í sérstaklega viðkvæma stöðu. Kærandi byggir umsókn sína einnig á því að hún hafi orðið fyrir ofsóknum glæpagengis og að hún óttist líkamlegt, andlegt og kynferðislegt ofbeldi. Þá vísar kærandi einnig til þess að hún hafi ekki og geti ekki hlotið vernd yfirvalda í heimaríki vegna athafnaleysis þeirra gagnvart þolendum ofbeldis í landinu.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að hafa orðið vitni að skotárás á götum úti í marsmánuði 2023. Atvikið hafi átt sér stað þegar kærandi hafi verið að bíða eftir strætó snemma að morgni til. Tveir ótilgreindir menn á mótorhjóli hafi skotið ótilgreindan einstakling til bana. Árásarmennirnir hafi séð að kærandi og tveir aðrir ótilgreindir einstaklingar hafi verið vitni að atvikinu og þá beint að þeim byssum, hótað þeim og kváðust mennirnir jafnframt vita hvar þau öll byggju. Aðspurð kvaðst kærandi ekki þekkja árásarmennina, en taldi þá vera meðlimi ótilgreinds glæpagengis. Kærandi hafi ekki viljað leita aðstoðar lögreglunnar bæði af ótta við spillingu innan hennar og þar sem árásarmennirnir gætu komist að því sem myndi setja kæranda í enn meiri hættu. Eftir atvikið hafi kærandi ekki þorað að snúa aftur heim til sín og fengið að gista hjá vinum sínum og systkinum. Nokkrum dögum eftir atvikið hafi hún snúið aftur heim til sín til þess að ná í eigur sínar og farið til Íslands. Auk framangreinds hafi kærandi í eitt skipti verið rænd í strætisvagni og ekki leitað aðstoðar lögreglu.

Frásögn kæranda um aðstæður og starfsemi glæpahópa í heimaríki fær stoð í þeim heimildum sem kærunefnd hefur skoðað. Af gögnum er ljóst að starfsemi glæpahópsins Mara Salvatrucha er mikil í Gvatemala og viðvera þeirra mest í Gvatemalaborg og í héruðum þar í kring. Þá er spilling útbreitt vandamál í heimaríki kæranda og lögregluyfirvöld taka í sumum tilvikum þátt í ólöglegri starfsemi glæpahópanna. Er því ekki ástæða til annars en að leggja til grundvallar frásögn kæranda um að hún hafi orðið vitni að banvænni skotárás tveggja manna sem hafi möguleg tengsl við glæpahópa í heimaríki og verið hótað af mönnunum í kjölfar skotárásarinnar. Það er þó mat kærunefndar að framangreint atvik sýni ekki fram á að kærandi sé í aukinni hættu á að vera sérstakt skotmark glæpahópa í heimaríki sínu umfram almenna borgara af þeim sökum. Enda hafi tilviljun ein ráðið því að kærandi hafi orðið vitni að atvikinu og öllum viðstöddum hafi verið hótað um að mega ekki leita aðstoðar lögreglu. Þá verður ekki ráðið af frásögn kæranda að árásarmennirnir eða aðrir einstaklingar tengdir þeim hafi átt í frekari hótunum við kæranda, áreitt hana eða ofsótt í kjölfar árásarinnar. Hvorki frásögn kæranda né gögn málsins benda til þess að kærandi eigi á hættu ofsóknir af hálfu glæpahóps snúi hún aftur til heimaríkis.

Kærandi hefur greint frá því við meðferð máls hennar að hún hafi ekki gert tilraun til þess að leita aðstoðar lögreglu í heimaríki. Gögn um heimaríki kæranda bera með sér að á öruggari svæðum geti gvatemölsk yfirvöld almennt verndað grundvallarmannréttindi ríkisborgara sinna. Það er mat kærunefndar að þrátt fyrir háa glæpatíðni, viðveru glæpahópa og mikla spillingu innan stjórnkerfis landsins geti yfirvöld almennt verndað grundvallarmannréttindi íbúa. Benda gögn um heimaríki kæranda ekki til þess að ítök glæpahópa séu slík í [...] héraði að lögregla geti ekki veitt borgurum sínum viðeigandi vernd, s.s. með því að ákæra eða refsa fyrir athafnir sem kunni að fela í sér ofsóknir, sbr. c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærandi hafi því raunhæfan möguleika á að leita ásjár stjórnvalda í heimaríki sínu, telji hún þörf á því.

Auk framangreinds ber kærandi fyrir sig að hún eigi á hættu ofsóknir í heimaríki sem rekja megi til kyns hennar. Ljóst er að konur geta talist meðlimir sérstaks þjóðfélagshóps en það eitt og sér leiðir ekki til þess að þær teljist eiga á hættu ofsóknir. Einstaklingsbundið mat þarf að fara fram í hverju og einu tilfelli þar sem tekið er tillit til ýmissa áhættuþátta sem setji konur í sérstaka hættu á að sæta ofsóknum. Af gögnum um heimaríki kæranda er ljóst að kynbundið ofbeldi er útbreitt í landinu og nauðganir og kynferðisleg áreitni mikið vandamál. Kærandi hefur ekki greint frá því að hafa sætt meðferð eða áreiti vegna kyns síns sem talist getur til ofsókna. Af gögnum málsins um heimaríki kæranda er ljóst að konur sæti þar mismunun og fordómum að ákveðnu marki en sú mismunun verður þó ekki talin ná því marki að teljast ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr., sbr. 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda, telst kærandi ekki hafa sýnt fram á með rökstuddum hætti að hún eigi á hættu að sæta ofsóknum í heimaríki í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr. sömu laga. Sama gildir þótt litið sé til samsafns athafna. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.5 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hún óttist ofbeldi af hálfu glæpahópa í heimaríki sérstaklega þar sem landaheimildir bendi til þess að hóparnir fái að þrífast óáreittir í skugga aðgerðarleysis stjórnvalda í landinu. Telji kærandi að slíkar athafnir af hálfu glæpahópa og athafnaleysi stjórnvalda geti í ákveðnu mæli leitt til ómannúðlegrar og vanvirðandi meðferðar. Jafnframt byggir kærandi á því að hún komi frá því svæði í Gvatemala hvar flest morð séu framin með skotvopnum, sem sé í takt við það atvik sem kærandi hafi lýst við meðferð máls hennar og í greinargerð.

Með vísan til umfjöllunar undir 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga um aðstæður kæranda er ljóst að þau atvik sem hún hefur lýst ná ekki því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburði kæranda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður hennar leiði til þess að hún eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu snúi hún til baka.

Kærandi hefur vísað til þess að hún sé í hættu í heimaríki þar sem hún hafi orðið vitni að skotárás meintra meðlima ótilgreinds glæpagengis og vegna hótana þeirra í hennar garð í kjölfar skotárásarinnar. Þau gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér benda til þess að ástandið í Gvatemala sé víða ótryggt, sumum svæðum sé að mestu leyti stjórnað af glæpa- og skæruliðahópum og að íbúar landsins kunni að eiga á hættu að vera beittir ofbeldi af hálfu slíkra hópa. Í skýrslum kemur fram að í Gvatemalaborg og héruðum í kring sé töluverð hætta vegna starfsemi glæpahópa. Það er mat kærunefndar að á öruggari svæðum í Gvatemala geti yfirvöld almennt verndað grundvallarmannréttindi íbúa. Kærandi kveðst vera fædd og uppalin í [...] þorpinu í bænum [...] sem sé staðsett í [...] héraði í Gvatemala. Við 18 ára aldur flutti hún úr þorpinu en dvaldi áfram í héraðinu þar til hún yfirgaf heimaríki sitt. [...] hérað er á landamærum Gvatemala og El Salvador og samkvæmt heimildum hefur það verið skilgreint sem rautt svæði af stjórnvöldum í Kanada og Bandaríkjunum fyrir ferðamenn þar sem glæpatíðni hafi aukist þar á undanförnum árum. Það er þó mat kærunefndar að frásögn kæranda beri ekki með sér að hún sé í sérstakri hættu af hálfu glæpahópa í heimaríki sínu. Heimildir benda þá ekki til þess að ítök og áhrif glæpahópa séu slík að hver sem þar dvelji eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærandi er ekki flóttamaður samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga á kærandi ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hún hafi ríka þörf fyrir vernd vegna erfiðra félagslegra aðstæðna í heimaríki m.a. þar sem hún hafi orðið fyrir mannréttindabrotum og sætt líflátshótunum. Einnig séu líkur á að þar sem kærandi sé í viðkvæmri stöðu sé hún útsettari fyrir því að verða þolandi kynbundins ofbeldis. Líta þurfi jafnframt til þess að hún sé ung kona, án maka og viðhlítandi stuðningsnets snúi hún aftur til heimaríkis. Þá telji kærandi að yfirvöld í heimaríki geti ómögulega veitt henni fullnægjandi vernd.

Í athugasemdum með frumvarpi til laga um útlendinga kemur fram að ákvæðið um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða yrði að jafnaði ekki talið ná til neyðar af efnahagslegum rótum, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Við meðferð málsins hafa ekki komið fram gögn sem kalla á að vikið sé frá þeim meginsjónarmiðum sem fram koma í þessum athugasemdum.

Kærandi kveður sig vera við góða líkamlega og andlega heilsu. Engin heilsufarsgögn liggja fyrir í málinu. Af framburði kæranda verður ekki séð að hún glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð sé að muni valda henni alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærandi þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að hún geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir hana verði henni gert að snúa aftur til heimaríkis. Hefur kærandi því ekki sýnt fram á að hún hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun kvaðst kærandi vera af millistétt í heimaríki, hafa lifað við fjárhagslegan stöðugleika og haft efni á að fara í ferðalög m.a. til Mexíkó og Kosta Ríka. Hún eigi engar eignir í heimaríki og sé ekki skuldug. Kærandi hafi verið með atvinnu í heimaríki. Kærandi greindi einnig frá því að eiga sex systkini í heimaríki og móður, en faðir hennar sé látinn. Hún eigi einnig eldri systur sem sé búsett hér á landi og í hjónabandi með íslenskum ríkisborgara. Af gögnum málsins verður talið að kærandi hafi getað framfleytt sér í heimaríki. Kærandi er ung að árum og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að hún sé heilsuhraust og vinnufær. Eru félagslegar aðstæður kæranda við komu til heimaríkis því ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að kærandi hafi ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kæranda dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi 17. maí 2023 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kæranda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kæranda. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins, sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsókn kæranda um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hefur kærandi því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kæranda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa kæranda úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar.

Kæranda var í viðtali hjá Útlendingastofnun, dags. 3. ágúst 2023, leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa henni frá Íslandi og ákvarða endurkomubann hingað til lands. Var kæranda gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Í svörum kæranda kom fram að hún hafi ekki sérstök tengsl við Ísland eða önnur ríki innan Schengen-svæðisins, en gerð hafi verið bókun í viðtalinu um að kærandi eigi systur sem sé búsett hér á landi. Kærandi teldi það vera óréttlátt að leggja brottvísun og endurkomubann á hana aðallega þar sem hún geti þá ekki fengið alþjóðlega vernd í öðrum ríkjum innan Schengen-svæðisins.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærandi gaf um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun og endurkomubann verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð hennar eða nánustu aðstandenda hennar, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærandi getur komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi hún Ísland innan þess frest sem henni er gefinn.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda brottvísað, ákvarðað endurkomubann til tveggja ára, veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kæranda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kæranda fellur niður yfirgefi kærandi landið sjálfviljug innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinnar kærðu ákvörðunar er hún staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest. Endurkomubann kæranda verður fellt úr gildi fari hún frá Íslandi innan 15 daga.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed. If the appellant leaves Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Bjarnveig Eiríksdóttir Sindri M. Stephensen