Mál nr. 564/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 564/2024

Mánudaginn 10. febrúar 2025

 

A

gegn

umboðsmanni skuldara

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Kári Gunndórsson lögfræðingur, Björn Jóhannesson lögfræðingur og Þórhildur Líndal lögfræðingur.

Þann 6. nóvember 2024, móttók úrskurðarnefnd velferðarmála tilkynningu um kæru A, dags. 28. október 2024, þar sem kærð er ákvörðun umboðsmanns skuldara, dags. 22. október 2024, um að synja kæranda um heimild til að leita eftir greiðsluaðlögun.

Með bréfi, dags. 11. nóvember 2024, óskaði úrskurðarnefnd velferðarmála eftir greinargerð umboðsmanns skuldara sem barst með bréfi, dags. 20. nóvember 2024. Greinargerðin var send kæranda til kynningar með bréfi, dags. 21. nóvember 2024, og var henni gefinn kostur á að koma að athugasemdum. Engar athugasemdir bárust.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sem er fædd X, lagði fram umsókn um aðstoð vegna fjárhagsvanda 27. nóvember 2023. Með tölvupósti umboðsmanns skuldara, dags. 10. júlí 2024, var kæranda sent yfirlit yfir þær upplýsingar sem embættið hafði aflað um skuldastöðu kæranda og áætlaða greiðslugetu og var kærandi upplýst um að embættið teldi að úrræði greiðsluaðlögunar gæti gagnast kæranda. Var hún beðin um að staðfesta að hún vildi sækja um greiðsluaðlögun með því að svara tölvupósti embættisins. Tölvupósturinn var sendur á íslensku og ensku. Þann 15. júlí s.á. óskaði kærandi eftir því að umsókn hennar yrði breytt í umsókn um greiðsluaðlögun einstaklinga, sbr. lge. Í tölvupósti kæranda til umboðsmanns skuldara, dags. 18. júlí 2024, kom fram að kærandi hefði kynnt sér þau gögn sem embættið sendi henni þann 10. júlí 2024. Með tölvupósti embættisins til kæranda, dags.18. júlí 2024, kom fram að umsókn kæranda hefði ekki enn verið samþykkt og jafnframt að embættið myndi nú fara yfir umsóknina og eftir atvikum óska eftir frekari upplýsingum og gögnum. Embættið sendi kæranda tölvupóst, dags. 3. september 2024, með fyrirspurn um launareikning kæranda á árunum 2023 og 2024 og svaraði kærandi tölvupóstinum sama dag. Þann 4. september 2024 sendi embættið kæranda tölvupóst þar sem kæranda voru sendar upplýsingar sem embættið hafði aflað um skuldastöðu kæranda, tekjur og áætlaðan framfærslukostnað. Þá var jafnframt óskað eftir upplýsingum um tiltekna kröfu í skuldastöðuyfirliti.

Með ábyrgðarbréfi umboðsmanns skuldara, dags. 10. september 2024, sem jafnframt var sent kæranda í tölvupósti sama dag, var kæranda tilkynnt að við vinnslu á umsókn hennar hefðu komið í ljós atriði sem gætu leitt til synjunar umsóknar hennar um greiðsluaðlögun. Í bréfi embættisins kemur fram að til þess að unnt sé að taka afstöðu til umsóknar hennar sé nauðsynlegt að fá frekari upplýsingar þar sem ákveðnir óvissuþættir séu fyrir hendi í málinu, þess eðlis að vafi leiki á því hvort að kærandi uppfyllti skilyrði lge. til að fá heimild til að leita greiðsluaðlögunar.

Kærandi brást ekki við erindi umboðsmanns skuldara. Með tölvupósti embættisins þann 18. september 2024 var kærandi spurð hvort hún hefði kynnt sér efni tölvupósts embættisins þann 10. sama mánaðar. Í tölvupósti kæranda til embættisins þann 18. september 2024 kom fram að kærandi ætlaði að sækja bréfið til Póstsins og fá aðstoð við að þýða efni þess.

Með ákvörðun umboðsmanns skuldara, dags. 22. október 2024, sem send var kæranda með ábyrgðarbréfi og í tölvupósti, var umsókn kæranda synjað á grundvelli b-liðar 1. mgr. 6. gr. lge. Í meðfylgjandi bréfi embættisins til skuldara, dags. sama dag, var kæranda leiðbeint um kæruheimild til úrskurðarnefndar velferðarmála.

 

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærandi geti ekki greitt allar sínar skuldir og að hún geti ekki stundað vinnu vegna flókins heilsufars síns. Þá kemur fram að kærandi hafi verið sein að svara andmælabréfi umboðsmanns skuldara þar sem hún hafi þurft útskýringar á ensku.

Kærandi gerir ekki sérstaka kröfu í málinu en skilja verður kæru svo að þess sé krafist að ákvörðun umboðsmanns skuldara um að synja henni um heimild til greiðsluaðlögunar verði felld úr gildi.

III.  Sjónarmið umboðsmanns skuldara

Umboðsmaður skuldara fer fram á að ákvörðun um að synja kæranda um heimild til að leita eftir greiðsluaðlögun frá 22. október 2024, verði staðfest.

Í greinargerð umboðsmanns skuldara kemur fram að kærandi hafi lagt inn umsókn um aðstoð vegna fjárhagsvanda þann 27. nóvember 2023. Með tölvupósti, dags. 15. júlí 2024, hafi kærandi óskað eftir því að umsókn hennar yrði breytt í umsókn um greiðsluaðlögun einstaklinga samkvæmt lge.

Þá kemur fram að við meðferð málsins hafi komið í ljós misræmi á milli tekna kæranda samkvæmt opinberum gögnum og veltu á reikningum hjá Íslandsbanka en slíkt misræmi geti leitt til synjunar um heimild til að leita greiðsluaðlögunar, sbr. b. lið 1. mgr. 6. gr. lge. Mismunur á milli tekna kæranda samkvæmt staðgreiðsluskrá Skattsins og veltu á reikningum í eigu kæranda hafi samkvæmt athugun embættisins verið 6.339.494 kr. á árinu 2023. Embættið hafi í kjölfarið kallað eftir yfirliti yfir innborganir á bankareikningum kæranda sem hafi leitt í ljós töluverðar innborganir í seðlum á reikningum á tímabilinu.

 

Embættið hafi í kjölfarið sent kæranda andmælabréf, dags. 10. september 2024, sem var afhent 18. september 2024 samkvæmt upplýsingum Póstsins, þar sem kæranda hafi verið gefið færi á að leggja fram skýringar og gögn vegna hluta þeirra innborgana sem borist höfðu inn á bankareikninga hennar, til að varpa frekara ljósi á fjárhag hennar. Í bréfi umboðsmanns skuldara hafi verið óskað eftir nánari skýringum á því í hvaða tilgangi innborganirnar voru greiddar inn á bankareikning kæranda og hvernig fjármunum hafi verið ráðstafað. Þar að auki hafi verið óskað eftir upplýsingum um hvort umræddar innborganir væru tekjur og hvort kærandi gerði ráð fyrir áframhaldandi tekjum til framtíðar sem hún gæti nýtt til greiðslu skulda.

Kærandi hafi haft samband símleiðis 11. september 2024 og hafi þá verið upplýst um að henni hafi verið sent andmælabréf með tilteknum álitaefnum sem hún þyrfti að svara. Hún hafi sagst ætla að lesa bréfið og svara við tækifæri. Þann 18. september 2024 hafi borist tölvupóstur frá kæranda þar sem fram kemur að kærandi ætli að sækja bréfið þann dag á pósthúsið og fá vin sinn til að útskýra fyrir henni bréfið á ensku þar sem hún skildi litla íslensku. Í framhaldi af þeim tölvupósti hafi borist viðbrögð símleiðis frá íslenskumælandi aðila þann 20. september 2024 sem hafi sagst vera að aðstoða kæranda í málinu. Hann hafi upplýst um að kærandi vildi athuga með aukinn frest og að hún ætlaði að senda tölvupóst og óska eftir fresti og svara andmælabréfinu í kjölfarið. Engir tölvupóstar hafi þó borist frá kæranda.

Í greinargerð umboðsmanns skuldara kemur fram að kærandi hafi ekki borið fyrir sig við vinnslu málsins að hún þyrfti á auknum fresti að halda og hafi ekki óskað eftir túlki. Kærandi hafi verið í virkum samskiptum við umsjónarmann við vinnslu málsins á ensku og samkvæmt þeim upplýsingum sem umsjónarmaður fékk hafi kærandi ætlað að fá aðstoð við að fara yfir bréfið. Þar sem ekki hafi borist beiðni um aukinn frest í málinu hafi verið tekin ákvörðun þann 22. október 2024 þar sem kæranda hafi verið synjað um greiðsluaðlögun með vísan til b. liðar 1. mgr. 6. gr. lge.

Umboðsmaður skuldara byggir á því að embættinu beri við mat á umsóknum um greiðsluaðlögun einstaklinga að líta til þeirra aðstæðna sem geti komið í veg fyrir að greiðsluaðlögun verði heimiluð, sbr. 6. gr. lge. Samkvæmt greininni sé skylt að synja umsókn um greiðsluaðlögun, með vísan til þeirra aðstæðna sem þar eru tilgreindar.

Við meðferð málsins hafi kæranda verið veitt færi á að gera athugasemdir og leggja fram gögn í málinu vegna þeirra aðstæðna sem fram koma í b-lið 6. gr. lge. sem þóttu geta leitt til synjunar á umsókn hennar. Í ljósi þess að engin efnisleg svör eða ný gögn hafi borist frá kæranda hafi embættið þurft að taka ákvörðun á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Hafi það verið mat embættisins að synja bæri umsókninni á grundvelli b-liðar 6. gr. lge.

Hin kærða ákvörðun haft byggt á heildstæðu mati á aðstæðum kæranda, miðað við þau gögn sem legið hafi fyrir. Ekkert hafi komið fram á síðari stigum sem breytt geti þeim forsendum sem synjun á heimild kæranda til greiðsluaðlögunar byggi á.

Með ábyrgðarbréfi sem sent hafi verið kæranda þann 10. september 2024, telji embættið sig hafa veitt kæranda færi á að andmæla fyrirsjáanlegri synjun umsóknar um greiðsluaðlögun, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga.

Með vísan til forsendna hinnar kærðu ákvörðunar fer umboðsmaður skuldara fram á hún verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Hin kærða ákvörðun umboðsmanns skuldara um að synja kæranda um heimild til greiðsluaðlögunar byggir á b-lið 6. gr. lge. Markmið laga um greiðsluaðlögun einstaklinga er að gera einstaklingum í verulegum greiðsluerfiðleikum kleift að endurskipuleggja fjármál sín og koma á jafnvægi milli skulda og greiðslugetu þannig að raunhæft sé að skuldari geti staðið við skuldbindingar sínar um fyrirsjáanlega framtíð, sbr. 1. mgr. 1. gr. lge. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. lge. er einstaklingum heimilt í kjölfar gagnaöflunar að fara þess á leit við umboðsmann skuldara að hann samþykki umsókn um heimild til að leita eftir greiðsluaðlögun með samningi við kröfuhafa.

Í 1. mgr. 2. gr. lge. kemur fram að einstaklingur sem sýnir fram á að hann sé eða verði um fyrirsjáanlega framtíð ófær um að standa í skilum með fjárskuldbindingar sínar geti leitað greiðsluaðlögunar í samræmi við lögin.

Það er þannig markmið lge. að gera einstaklingum kleift að endurskipuleggja fjárhag sinn með samningum við kröfuhafa, eftir atvikum með niðurfellingu skulda að einhverju eða öllu leyti. Samkvæmt reglum lge. er skuldara gert að greiða eins hátt hlutfall af kröfum og sanngjarnt er þar sem í greiðsluaðlögun felst að jafnaði eftirgjöf af kröfum með tilheyrandi afskriftum í lok greiðsluaðlögunartímabils. Hér verður að hafa í huga að skuldari hefur sjálfur óskað þess að fá heimild til greiðsluaðlögunarsamnings við kröfuhafa.

Samkvæmt b-lið 6. gr. skal synja um heimild til greiðsluaðlögunar, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi, ef fyrirliggjandi gögn gefa ekki nægilega glögga mynd af því hvernig fjárhagur skuldara hefur verið, hver fjárhagur skuldara er við vinnslu umsóknar eða hver er væntanleg þróun fjárhags hans á tímabili greiðsluaðlögunar.

Með lögum nr. 21/2024 um breytingu á lge. voru m.a. gerðar breytingar á 6. gr. laganna. Samkvæmt 31. gr. laga nr. 21/2024 tóku lögin gildi 1. apríl 2024 og eiga við um umsóknir sem voru til meðferðar hjá umboðsmanni skuldara við gildistökuna. Líkt og rakið hefur verið sótti kærandi upphaflega um aðstoð vegna fjárhagsvanda með umsókn til embættis umboðsmanns skuldara, dags. 27. nóvember 2023, en breytti þeirri umsókn í umsókn um greiðsluaðlögun þann 15. júlí 2024. Breyting á 6. gr. laganna á því við um meðferð máls kæranda.

Í 4. gr. lge. er gerð grein fyrir því hvernig umsókn um greiðsluaðlögun skuli vera úr garði gerð. Í 1. mgr. 4. gr. er upptalning í 10 töluliðum á því sem koma skal fram í umsókninni. Í 4. tölul. lagaákvæðisins segir að í umsókn um greiðsluaðlögun skuli koma fram hverjar tekjur skuldara eru, hvort sem er af vinnu eða öðrum sökum, og upplýsingar um af hvaða samningum eða öðru tekjurnar ráðast, svo og hvort horfur séu á að breytingar verði á tekjum eða atvinnuhögum. Jafnframt skuli greina hvort skuldari muni hafa aðra fjármuni en vinnutekjur sínar til að greiða af skuldum, svo sem vegna sölu eigna eða fjárframlaga annarra.

Í athugasemdum með 4. gr. í frumvarpi til lge. kemur fram að gert sé ráð fyrir að skuldari, eftir atvikum með aðstoð umboðsmanns skuldara, leggi mat á hversu háa fjárhæð hann geti greitt mánaðarlega til að standa skil á skuldbindingum sínum. Upptalning í 1. mgr. sé ekki tæmandi, enda gert ráð fyrir að umboðsmaður skuldara geti krafist þess að skuldari afli frekari upplýsinga en þeirra sem tilgreindar séu í ákvæðinu.

Í 1. mgr. 5. gr. lge. er kveðið á um að umboðsmaður skuldara skuli ganga úr skugga um að í umsókn komi fram allar nauðsynlegar upplýsingar og getur embættið krafist þess að skuldari staðfesti upplýsingarnar með gögnum. Í 2. mgr. 5. gr. lge. er kveðið á um að á því stigi málsmeðferðar sem við á hverju sinni skuli umboðsmaður skuldara óska eftir öllum nauðsynlegum upplýsingum frá skuldara, opinberum aðilum og einkaaðilum, svo sem um tekjur, gjöld, eignir, skuldir, ábyrgðir, framfærslu- og húsnæðiskostnað og framferði skuldarans. Þá kemur fram að aðilum beri að veita umboðsmanni skuldara umbeðnar upplýsingar án endurgjalds búi þeir yfir þeim.

Af framangreindum ákvæðum lge. sem og skýringum við lögin telur úrskurðarnefndin ljóst að rannsókn kærða á fjárhagsstöðu skuldara hafi grundvallar þýðingu við mat á því hvort tilefni sé til að synja umsókn á grundvelli 6. gr. lge., en hún er jafnframt nauðsynleg til að varpa fullnægjandi ljósi á núverandi fjárhagsstöðu skuldara og væntanlega þróun hennar til framtíðar. Þá er jafnframt ljóst af framangreindu að hver sá sem leitar greiðsluaðlögunar skal veita umboðsmanni skuldara ítarlegar upplýsingar og gögn, sbr. 4. og 5. gr. lge. Í þessu felst skylda til að veita allar þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að greina fjárhagsstöðu viðkomandi til fulls. Með öðru móti verður ekki lagt efnislegt mat á hvort heimilt eða hæfilegt sé að veita skuldara greiðsluaðlögun.

Í gögnum málsins kemur fram að greiðslugeta kæranda var metin af umboðsmanni skuldara jákvæð sem nemur 32.211 kr. á mánuði. Í málinu hefur jafnframt komið fram að greiddar voru innborganir í seðlum inn á bankareikning kæranda á árinu 2023 að fjárhæð samtals 3.556.000 kr. Umboðsmaður skuldara óskaði eftir skýringum á greiðslum þessum með ábyrgðarbréfi, dags. 10. september 2024, sem skráð var móttekið af hálfu kæranda hjá Póstinum 18. s. m., og var jafnframt sent með tölvupósti sama dag. Erindi umboðsmanns var ítrekað þann 18. september 2024 og í tölvupósti kæranda til embættisins, dags. sama dag, kom fram að kærandi ætlaði að sækja bréfið til Póstsins og fá aðstoð við að þýða efni þess. Engar athugasemdir eða gögn bárust hins vegar frá kæranda til umboðsmanns skuldara. Þá hefur kærandi ekki brugðist við erindi úrskurðarnefndar vegna greinargerðar umboðsmanns skuldara í málinu. Líta ber til þess að kærandi ein getur gefið upplýsingar um þær greiðslur sem greiddar voru inn á bankareikning hennar á umræddu tímabili, sem ljóst er að geta haft veruleg áhrif á greiðslugetu hennar.

Að mati úrskurðarnefndarinnar eru þær upplýsingar sem tilgreindar eru í ákvæði 4. og 6. tölul. 1. mgr. 4. gr. lge. grundvallarupplýsingar til þess að unnt sé að taka umsókn um greiðsluaðlögun til afgreiðslu, enda er ómögulegt án þeirra upplýsinga að átta sig á greiðslugetu skuldara þegar gerður er samningur um greiðsluaðlögun. Liggja því ekki fyrir viðhlítandi gögn um hverjar tekjur kæranda eru og af því leiðir að óvíst er hvaða fjármuni hún hefur sér til framfærslu og til greiðslu skulda til framtíðar. Verður fjárhagur hennar því að teljast óljós að þessu leyti.

Eins og að framan er rakið er umboðsmanni skuldara skylt að synja um umsókn heimild til greiðsluaðlögunar, nema sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Í framangreindum skýringum við breytingum á synjunarliðum 6. gr. lge. kom eins og áður segi fram að með sérstökum aðstæðum sé einkum átt við veikindi eða erfiðar félagslegar aðstæður og að mikilvægt sé að umboðsmaður skuldara leggi heildstætt mat á hvert mál fyrir sig.

Í kæru kemur jafnframt fram að kærandi eigi við heilsufarsvanda að stríða og lýsi heilsufari sínu sem flóknu. Í umsókn kæranda um aðstoð vegna fjárhagsvanda kemur fram „Örorka / lífeyrir“ í reit fyrir stöðu á á vinnumarkaði en jafnframt var rituð athugasemd frá umsjónarmanni máls kæranda að hún væri öryrki frá árinu 2006. Í greiðsluáætlun umboðsmanns skuldara er gert ráð fyrir tekjum skv. áætlun TR, húsaleigubótum og sérstökum húsnæðisstuðningi.

Eins og rakið er að framan liggur ekki fyrir með fullnægjandi hætti hverjar ráðstöfunartekjur kæranda voru á árinu 2023 þar sem ekki hefur verið gerð grein fyrir þeim greiðslum sem lagðar voru inn á bankareikning kæranda, en kærandi ein getur upplýst um eðli greiðslnanna. Því er óljóst hvaða tekjur kærandi hefur haft og kemur til með að hafa á tímabili greiðsluaðlögunar. Af þeim sökum er ekki unnt að leggja mat á fjárhag kæranda að því marki sem nauðsynlegt er samkvæmt ákvæðum lge. Úrskurðarnefndin telur ekki ástæðu til að hrófla við mati umboðsmanns skuldara varðandi sérstakar aðstæður kæranda í skilningi 6. gr. lge.

Með vísan til þess er það mat úrskurðarnefndarinnar að fjárhagur kæranda sé óljós í skilningi b-liðar 6. gr. lge. og því hafi verið rétt að synja henni um heimild til að leita greiðsluaðlögunar af þeirri ástæðu. Ákvörðun umboðsmanns skuldara er samkvæmt því staðfest.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun umboðsmanns skuldara um að synja umsókn A, um heimild til að leita greiðsluaðlögunar er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Kári Gunndórsson