06 mars 2025

Úrskurður nr. 200/2025

Hinn 6. mars 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 200/2025

í stjórnsýslumáli nr. KNU24090062

Kæra [...] á ákvörðun Útlendingastofnunar

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 9. september 2024 kærði [...], fd. [...], ríkisborgari Kúbu (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 9. september 2024, um að synja honum um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja honum um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal kærunefnd meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju hjá þeirri stofnun sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort kærandi eigi rétt á veitingu alþjóðlegrar verndar á grundvelli 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna, hvort skilyrði séu fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun séu uppfyllt ef svo á við. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt. Kröfur í máli þessu eru í samræmi við framangreint.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2 Málsatvik

Samkvæmt lögregluskýrslu kom kærandi til landsins frá Kúbu og lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd 13. september 2023. Kvaðst kærandi hafa sótt um vernd hér á landi vegna ofsókna af hálfu lögreglu í heimaríki hans fyrir að mótmæla stjórnvöldum í landinu. Hann hafi lokið herskyldu árið 2019, en hefur hvorki starfað í lögreglunni né hjá öryggisfyrirtæki. Þá eigi kærandi nafngreindan bróður sem sé búsettur hér á landi.

Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 6. febrúar 2024 ásamt löglærðum talsmanni sínum og kvað helstu ástæður flótta síns vera ótti við yfirvöld í heimaríki vegna stjórnmálaskoðana sinna og almenns ástands í landinu. Kærandi kvaðst vera fæddur og uppalinn í borginni Havana á Kúbu og kvaðst hafa búið þar áður en hann fór frá landinu. Kvað hann móður sína hafa kosið að dvelja áfram í heimaríki þeirra og að hún sé ánægð þar. Þá hafi hann sinnt herskyldu sinni með því að starfa sem sjúkraliði á sjúkrahúsi í landinu í eitt ár. Aðspurður kvaðst kærandi tilheyra minnihlutahópi vegna stjórnmálaskoðana sinna og þar sem hann hafi tjáð skoðanir sínar opinberlega gegn kúbverskum stjórnvöldum. Hafi hann gert það með því að gagnrýna stjórnvöld í heimaríki við vini sína á almannafæri og deila færslu með pólitískum skilaboðum sem bróðir hans, sem sé búsettur hér á landi, hafi birt á samfélagsmiðlunum Instagram og Facebook í maí 2023. [...]. Að sögn kæranda hafi spurst út á meðal fólks í heimaríki hans að hann hafi deilt umræddri færslu bróður síns og lögreglumenn hafi farið að horfa illum augum á hann. Tveir óeinkennisklæddir einstaklingar, sem kærandi telji að hafi verið á vegum yfirvalda, hafi einnig komið upp að kæranda á almannafæri og hótað honum að ef hann myndi ekki hætta að hugsa með þessum hætti og styðja bróður sinn myndi hann lenda í vandræðum. Þá greindi kærandi frá því að í eitt skipti þegar hann og vinir hans hafi gagnrýnt kúbversk stjórnvöld á almannafæri hafi lögreglumenn heyrt til samtalsins og skipað þeim að hætta umræðunni, en kærandi og vinir hans hafi mótmælt. Afskipti lögreglunnar hafi endað með þeim hætti að nokkrir vinir kæranda hafi verið handteknir og settir í lögreglubifreiðar, en ekki kærandi. Aðspurður hvers vegna bara sumir hafi verið handteknir kvað kærandi það hafa verið vegna þess að það hafi ekki verið nógu margar lögreglubifreiðar á staðnum og að hann og aðrir vinir hans hafi náð að hlaupa í burtu. Eftir þetta atvik hafi bróðir kæranda aðstoðað hann við að komast úr landi. Aðspurður hvort móðir hans hafi orðið fyrir aðkasti vegna gjörða bróður hans kvað kærandi svo ekki vera þar sem hún sé hlynnt stjórnvöldum. Þá kvaðst kærandi ekki hafa upplifað takmarkaða þjónustu frá ríkisstofnun sem rekja megi til stjórnmálaskoðana hans, en að honum hafi tvisvar verið neitað um áritun til að ferðast úr landi. Sænsk yfirvöld hafi þó leyst úr því með kúbverskum yfirvöldum.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga um útlendinga. Kæranda var jafnframt brottvísað frá landinu og ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Kærandi kærði ákvörðunina til kærunefndar 9. september 2024. Greinargerð barst kærunefnd 23. september 2024. Hinn 24. september 2024 leitaði kærandi þjónustu annars lögmanns sem nú fer með hagsmuni hans. Viðbótarathugasemdir bárust nefndinni 15. október 2024.

3 Greinargerð til kærunefndar

Nefndin hefur farið yfir greinargerðir kæranda og fylgiskjöl og lagt mat á þau sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerðum er aðstæðum kæranda lýst. Þar kemur m.a. fram að kærandi sé ríkisborgari Kúbu og sé fæddur og uppalinn í Havana borg þar í landi. Fjölskylda hans sé að hluta til á Kúbu en hann eigi móður sem dveljist þar í landi. Kærandi eigi auk þess bróður sem sé búsettur hér á landi með fjölskyldu sinni. Í heimaríki hafi kærandi búið hjá móður sinni og starfað sem sölumaður hjá rafgeymafyrirtæki. Kærandi greindi þó einnig frá því að ekki hafi verið hægt að lifa á einum launum. Kærandi hafi sinnt herskyldu sem hafi falist í að starfa á sjúkrahúsi í eitt ár. Þar hafi hann sinnt störfum sjúkraliða, skúrað gólfin og skipt á rúmum. Í starfi hans á sjúkrahúsinu hafi hann séð alvarlegt ástand heilbrigðiskerfisins og vísaði til þess að lyfjaskortur sé í landinu. Til að mynda hafi móðir hans ekki haft aðgengi að nauðsynlegum lyfjum. Jafnframt sé matarskortur á Kúbu og matnum því skammtað eftir ákveðnu kerfi. Í greinargerðum kæranda kemur einnig fram að hann hafi opinberlega mótmælt ríkisstjórn Kúbu og tilheyri þannig minnihlutahópi vegna stjórnmálaskoðana sinna. [...]. Fjölmiðlar í Kúbu hafi ekki fjallað um málið, en almenningur hafi séð þetta á samfélagsmiðlum og kærandi hafi dreift færslunni áfram. Í kjölfarið hafi kærandi orðið fyrir áreiti fólks í heimaríki sínu sem og lögreglumanna þar sem vitað væri um fjölskyldutengsl kæranda og bróður hans. Vegna athæfisins hafi kæranda verið hótað úti á götu að ef hann héldi áfram að deila skilaboðum bróður síns og hugsa eins og hann myndi hann lenda í vandræðum. Þá greindi kærandi frá atviki þar sem hann hafi verið, ásamt vinum sínum, að gagnrýna ríkisstjórn Kúbu sín á milli. Lögreglan hafi heyrt til þeirra, sagt þeim að hætta umræðunni og að þeir mættu ekki ræða þetta. Kærandi og vinir hans hafi mótmælt og hluti hópsins hafi þá verið handtekinn. Þá hafi kæranda tvívegis verið neitað um áritun til þess að ferðast frá heimaríki. Kærandi telji allir líkur á því að verða handtekinn við komu sína aftur til heimaríkis vegna umsóknar sinnar um alþjóðlega vernd hér á landi.

Í greinargerðum kæranda er vísað til landaskýrslna og fréttaflutnings um aðstæður á Kúbu og er mati Útlendingastofnunar á aðstæðum í landinu mótmælt. Einnig er vísað til mats Útlendingastofnunar á trúverðugleika frásagnar kæranda og því mati mótmælt.

Kærandi krefst þess aðallega að verða veitt alþjóðleg vernd sem flóttamaður hér á landi samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi búi við ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli þess að hann tilheyri tilteknum þjóðfélagshópum annars vegar sem fjölskyldumeðlimur þekkts stjórnarandstæðings og hins vegar vegna stjórnmálaskoðana hans, sbr. d- liður 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að hafa orðið fyrir ofsóknum og áreiti stjórnvalda í heimaríki sínu vegna stjórnmálaskoðana sinna og tengsla við bróður. Staða stjórnarandstæðinga á Kúbu sé verulega bág og einkennist af grófari mannréttindabrotum en almennt þekkist þar í landi. Um sé að ræða kerfisbundið og endurtekið ofbeldi sem birtist m.a. í skorti á lögregluvernd, ófullnægjandi viðtökum í réttarkerfi landsins og synjun á grundvallarþjónustu vegna stjórnmálaskoðana. Þá geti kærandi ekki fært sér í nyt vernd stjórnvalda í heimaríki sínu þar sem þau sjálf standi að ofsóknum gegn honum.

Verði ekki fallist á aðalkröfu málsins krefst kærandi þess til vara að verða veitt viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir varakröfu sína á því að hann eigi á hættu að sæta pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis. Grundvallast krafan á hinu almenna ástandi sem ríki í landinu, einkum vegna umfangsmikils lyfjaskorts, aðgerðarleysis lögreglu og endurtekins áreitis. Auk framangreinds telur kærandi innri flutning samkvæmt 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga óraunhæfan og ósanngjarnan.

Til þrautavara krefst kærandi þess að verða veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Kærandi byggir kröfu sína á því að hann hafi ríka þörf fyrir vernd vegna erfiðra almennra og félagslegra aðstæðna í heimaríki. Félagslegar aðstæður kæranda séu verulega erfiðar á Kúbu í ljósi tengsla við bróður hans og aðra stjórnarandstæðinga. Viðvarandi mannréttindabrot eigi sér stað í landinu og yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum og glæpum. Þá séu möguleikar kæranda á vernd yfirvalda útilokaðir.

Með endursendingu kæranda til heimaríkis yrði brotið gegn meginreglunni um bann við endursendingu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Að auki brjóti slík ákvörðun í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna.

4 Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Í greinargerðum kæranda eru færð rök fyrir því að ekki hafi verið farið að málsmeðferðarreglum við meðferð málsins hjá Útlendingastofnun. Telur kærandi að málsmeðferð stofnunarinnar og hin kærða ákvörðun brjóti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga.

Kærunefnd hefur farið yfir málsmeðferð Útlendingastofnunar og hina kærðu ákvörðun sem er í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því ekki ástæða til þess að fella ákvörðun Útlendingastofnunar úr gildi af þeim sökum.

5 Alþjóðleg vernd

5.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, sem byggir á A-lið 1. gr. flóttamannasamningsins, segir:

Flóttamaður samkvæmt lögum þessum telst vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa aftur þangað, sbr. A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967, sbr. einnig 38. gr. laga þessara.

Í 38. gr. laga um útlendinga eru sett fram viðmið um það hvað felist í hugtakinu ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr., á hvaða grundvelli ofsóknir geta byggst og hvaða aðilar geta verið valdir að þeim. Í 1. mgr. ákvæðisins segir:

Ofsóknir samkvæmt 1. mgr. 37. gr. eru þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ.m.t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

Í 2. mgr. 38. gr. laga um útlendinga er fjallað um í hverju ofsóknir geta falist. Þá eru þær ástæður sem ofsóknir þurfa að tengjast skilgreindar nánar í 3. mgr. 38. gr. laganna.

Í 4. mgr. 38. gr. kemur fram að þeir aðilar sem geta verið valdir að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð séu:

a. ríkið,

b. hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta landsvæðis þess,

c. aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök samkvæmt b-lið, þ.m.t. alþjóðastofnanir, geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr., m.a. með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

Orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga inniheldur huglæga og hlutlæga þætti og þarf að taka tillit til hvors tveggja þegar mat er lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur getur verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Umsækjandi sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir snúi hann aftur til heimaríkis nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t.d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verður umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verða því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá er litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyrir eða er talinn tilheyra.

Við mat á umsóknum um alþjóðlega vernd verða stjórnvöld því að leggja mat á auðkenni umsækjanda, landaupplýsingar um það heimaríki umsækjanda sem til meðferðar er og trúverðugleika frásagnar umsækjanda.

Við mat á trúverðugleika er höfð til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd (Handbook and Guidelines on Procedures and Criteria for Determining Refugee Status, Genf 2019). Þá er tekið mið af skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og Flóttamannasjóðs Evrópusambandsins um trúverðugleikamat, eftir því sem við á (Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, Brussel 2013).

Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga er útlendingur einnig flóttamaður ef, verði hann sendur aftur til heimaríkis síns, raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka. Sama gildir um ríkisfangslausan einstakling.

Við mat á því hvort aðstæður kæranda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga hefur kærunefnd talið rétt að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um það mat sem þarf að fara fram á því hvort kærandi sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem bannar pyndingar og ómannlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Hefur dómstóllinn sagt að 3. gr. sáttmálans geti átt við þegar hættan stafar frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki séu fulltrúar stjórnvalda. Kærandi verður þó að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki er nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verður frásögn kæranda að fá stuðning í öðrum gögnum (sjá t.d. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli NA gegn Bretlandi (mál nr. 25904/07) frá 7. júlí 2008 og H.L.R. gegn Frakklandi (mál nr. 24573/94) frá 29. apríl 1997).

5.2 Auðkenni og ríkisfang

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að til að sanna á sér deili hafi kærandi framvísað kúbversku vegabréfi. Að því virtu hafi það verið mat Útlendingastofnunar að kærandi hafi sannað auðkenni sitt með fullnægjandi hætti. Ekki er ástæða til að hnekkja framangreindu mati Útlendingastofnunar og verður því lagt til grundvallar að kærandi sé kúbverskur ríkisborgari.

5.3 Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður á Kúbu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

2022 Country Reports on Human Rights Practices: Cuba (U.S. Department of State, 20. mars 2023);
2023 Country Reports on Human Rights Practices: Cuba (U.S. Department of State, 23. apríl 2024);
Amnesty International Report 2023/24 – Cuba (Amnesty International, 24. apríl 2024);
Annual Report of the Inter-American Commission on Human Rights 2022, Chapter IV.b Cuba (Inter-American Commission on Human Rights, 1. apríl 2023);
Annual Report of the Inter-American Commission on Human Rights 2023, Chapter IV.b Cuba (Inter-American Commission on Human Rights, 31. desember 2023);
Brief analysis of conflict-related incidents and protests in selected countries (covering 8 – 14 October 2022) (ACLED, https://acleddata.com/dashboard/#/dashboard);
Brief update on recent developments (security, politics, economy) in selected countries (Federal Office for Migration and Refugees Germany (BAMF), 21. október 2024);
BTI 2024 Country Report: Cuba (Bertelsmann Stiftung, 19. mars 2024);
Congressional Research Service: Cuba: U.S. Policy Overview (uppfært 4. apríl 2024);
Country Security Report – Cuba (U.S. Department of State‘s Overseas Security Advisory Council (OSAC), 18. mars 2024);
Cuba asks UN for help as food shortages worsen (vefsíða BBC News, 29. febrúar 2024);
Cuba: New penal code that came into force on 1 December 2022 tightens restrictions on freedom of expression and assembly (Amnesty International, 2. desember 2022);
Cuba Overview (The World Bank, skoðað 25. febrúar 2025);
Cuba protests: latest information (Amnesty International, 22. júlí 2021);
Cuba: Repressive Rules for Doctors Working Abroad (Human Rights Watch, 23. júlí 2020);
Cuba – Statistics & Facts (Statista, uppfært 3. júlí 2024);
Cuba: Three years after the protests of 11-12 July 2021 (Amnesty International, 7. júlí 2024);
Cubans endure days without power as energy crisis hits hard (vefsíða BBC News, 26. október 2024);
Factsheet: Reforms in Cuba (WOLA Advocacy for Human rights in the Americas, 30. nóvember 2016);
Factsheet: Reforms in 21st Century Cuba(WOLA Advocacy for Human rights in the Americas, 14. mars 2016);
Freedom in the World 2024 - Cuba (Freedom House, 2024);
Fuel in Cuba to become five times more expensive (vefsíða BBC News, 9. janúar 2024);
Hospitals in Cuba (heimasíða International Citizens Insurance, sótt 15. nóvember 2024);
Hurricane Oscar Threatens Humanitarian Crisis in Cuba (vefsíða IPS – Inter Press Service, 30. október 2024);
July 11 in Cuba: A Year Later (WOLA Advocacy for Human Rights in the Americas, 7. júlí 2022);
Political Repression in Cuba Ahead of the 2023 Parliamentary Elections (Acled, 23. mars 2023);
Prison or Exile. Cuba‘s Systematic Repression of July 2021 Demonstrators (Human Rights Watch, júlí 2022);
Situation of Human Rights in Cuba (Inter-American Commission on Human Rights, 3. febrúar 2020);
The Health System in Cuba: Origin, Doctrine and Results (Salim Lamrani, Études caribéennes, 7. júlí 2021);
The World Factbook: Cuba (Central Intelligence Agency, síðast uppfært 19. febrúar 2025) og
World Report 2024 – Cuba (Human Rights Watch, 11. janúar 2024);
World Report 2025 – Cuba (Human Rights Watch, 16. janúar 2025).

Í framangreindum gögnum kemur fram að Kúba sé eyríki í Karíbahafi með um 11 milljónir íbúa. Árið 1945 gerðist Kúba aðili að Sameinuðu þjóðunum. Ríkið fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu árið 1995 og samning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum árið 1980. Kúba er einræðisríki með eins flokka kerfi þar sem kommúnistaflokkurinn er eini löglegi stjórnmálaflokkurinn. Fidel Castro hafi leitt uppreisnarher til sigurs árið 1959 og stjórnað þar til bróðir hans, Raul Castro, hafi tekið við í febrúar 2008. Miguel Díaz-Canel hafi verið handvalinn til að taka við, verið samþykktur sem forseti af þjóðþinginu og tekið við embætti 19. apríl 2018. Þá hafi hann leyst fyrrverandi forseta, Raul Castro, af hólmi sem ritari Kommúnistaflokksins 19. apríl 2021.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að kosningar í landinu séu hvorki frjálsar né sanngjarnar. Viðskiptabann við Bandaríkin hafi verið í gildi frá árinu 1961. Stjórnvöld í Bandaríkjunum hafi frá desember 2014 sýnt viðleitni til að koma á diplómatískum samskiptum við kúbversku ríkisstjórnina og hafi bæði ríkin opnað sendiráð í sínum löndum frá júlí 2015. Viðskiptabannið sé enn í gildi og samband Bandaríkjanna og Kúbu stirt.

Efnahagskerfið sé að mestu ríkisrekið þó einkavæðing og erlendar fjárfestingar hafi aukist. Raul Castro hafi byrjað að færa Kúbu í átt að blönduðu hagkerfi með sterkari einkageira og merkja megi breytingar þó þær séu hægfara. Með nýrri stjórnarskrá sem Kúba hafi samþykkt árið 2019 hafi verið stigið skref til umbóta en yfirráð yfir efnahagsmálum hafi haldist hjá ríkinu. Covid-19 heimsfaraldurinn hafi bitnað harkalega á kúbversku efnahagslífi. Ríkisstjórnin hafi lækkað hagvaxtaspá sína fyrir árið 2022 úr 4% í 2%. Þá hafi hæg endurreisn ferðaþjónustunnar haft áhrif á hagkerfið, auk skorts á gjaldeyri og áhrifa vegna innrásar Rússlands í Úkraínu, þ.m.t. á matvæli og eldsneytisverð. Stórfelldur bruni í ágúst 2022 sem hafi skemmt helstu olíugeymslu Kúbu og fellibylurinn Ian, sem hafi valdið miklum skemmdum í vesturhluta Kúbu í lok september 2022, hafi enn fremur haft neikvæð áhrif á efnahag landsins. Ástandið í landinu hafi ekki farið batnandi árið 2024 en stærsta kolaorkuveri Kúbu hafi óvænt verið lokað 18. október 2024 sem olli rafmagnsleysi um allt land. Í höfuðborginni, Havana, hafi rafmagnið verið komið aftur á daginn eftir, en sex klukkustundum síðar hafi borgin aftur orðið rafmagnslaus. Þessu til viðbótar hafi fellibylurinn Oscar gengið yfir Kúbu 20. október 2024 og valdið manntjóni og víðtæku tjóni í austurhluta landsins m.a. á innviðum. Allt landið hafi verið rafmagnslaust í marga daga. Rafmagnsbilanir hafa verið reglulegar, stundum daglegar, síðan árið 2021 vegna úrelts og illa viðhaldins raforkukerfis í landinu. Skortur á eldsneyti vegna minni innflutnings frá Venesúela hafi einnig haft áhrif á efnahag landsins þar sem eldsneytisverð í landinu hafi hækkað fimmfalt. Þá hafi minnkandi landbúnaðarframleiðslu og hækkandi matvælaverð á heimsvísu valdið erfiðleikum og leitt til matarskorts og áhyggja af fæðuóöryggi. Seint á árinu 2023 lagði Kúba fram brýna beiðni til Sameinuðu þjóðanna um frekari mataraðstoð fyrir börn í landinu.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2022 kemur fram að innanríkisráðuneytið hafi eftirlit með lögreglu, öryggissveitum og fangelsiskerfinu. Þjóðarbyltingarlögreglan (e. The National Revolutionary Police) sé æðsta löggæslustofnun ríkisins. Sérhæfðar deildir öryggissviðs ráðuneytisins beri ábyrgð á eftirliti og að halda niðri sjálfstæðri stjórnmálastarfsemi. Forysta ríkisins, þar á meðal meðlimir hersins, haldi uppi virkri stjórn á öryggissveitum. Trúverðugar heimildir beri með sér að meðlimir öryggissveitanna hafi framið fjölda ofbeldisverka og að pólitískum föngum hafi fjölgað. Þá séu aðstæður í fangelsum afar bágbornar.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að helstu vandamál á sviði mannréttinda séu ólögleg og handahófskennd morð, þ.m.t. án dóms og laga, mannshvörf, pyndingar, ómannúðleg og vanvirðandi meðferð yfirvalda, erfiðar og lífshættulegar aðstæður í fangelsum, handahófskenndar handtökur og gæsluvarðhald pólitískra fanga og skerðing á sjálfstæði dómstóla. Í skýrslunni kemur fram að handahófskennd eða ólögmæt afskipti af friðhelgi einkalífs viðgangist og stjórnvöld hafi beint hefndaraðgerðum gegn fjölskyldumeðlimum vegna meintra brota einstaklinga. Þá séu í landinu alvarlegar takmarkanir á tjáningar- og fjölmiðlafrelsi þar sem ofbeldi og hótanir um ofbeldi gegn blaðamönnum tíðkist í auknum mæli auk þess sem ritskoðun og meiðyrðalög séu notuð gegn einstaklingum sem gagnrýni forystu stjórnvalda auk þess sem stjórnvöld stundi alvarlegar takmarkanir á netfrelsi. Vanmáttur borgaranna til að hafa áhrif á stjórn ríkisins með friðsamlegum hætti í frjálsum og sanngjörnum kosningum, þ.m.t. alvarlegar og óeðlilegar takmarkanir á stjórnmálaþátttöku auk mikillar spillingar innan stjórnkerfisins. Þrátt fyrir að það sé stefnumál stjórnvalda, þá láta þau hjá líða að rannsaka og lögsækja þá sem fremji ofbeldisverk og refsileysi gerenda sé því enn útbreitt. Enn fremur ríki refsileysi gagnvart mannréttindabrotum opinberra fulltrúa og vegna opinberrar spillingar.

Í sömu skýrslu kemur fram að stjórnarskrá Kúbu frá 2019 kveði á um tjáningarfrelsi borgaranna, þ. á m. blaðamanna og annarra fjölmiðlamanna, en með því skilyrði að tjáningin „samrýmist markmiðum sósíalísks samfélags“. Lögin kveði á um fangelsisrefsingu frá þremur mánuðum að 15 ára fangelsi fyrir að gagnrýna stjórnmálamenn eða dreifingu áróðurs gegn stjórnvöldum. Þá hafi stjórnvöld takmarkað tjáningu og aðgengi að samfélagsmiðlum s.s. Facebook, Instagram og Telegram, m.a. á efni sem stjórnvöld telji „viðkvæm“. Kúbversk stjórnvöld haldi áfram að bæla niður og refsa fyrir hvers kyns andóf og opinbera gagnrýni. Hinn 11. júlí 2021 hafi tugþúsundir manna streymt út á götur víðs vegar um landið og hafið friðsamleg mótmæli vegna efnahagsmála, lyfjaskorts, viðbragða stjórnvalda við Covid-19 heimsfaraldrinum, takmarkana á tjáningarfrelsi og banns á rétti fólks til að safnast saman á friðsamlegum samkomum. Ríkisstjórnin hafi brugðist við með harkalegum aðgerðum, þar á meðal víðtæku varðhaldi mótmælenda, aðgerðarsinna og almennra borgara. Í kjölfar mótmælanna hafi hundruð mótmælenda verið sóttir til saka og dæmdir, þar á meðal 25 ólögráða börn.

Í skýrslu Human Rights Watch frá 2022 kemur fram að mótmælin hafi verið þau stærstu og útbreiddustu í áratugi. Þess hafi verið krafist að kúgun stjórnvalda yrði hætt og hafi stjórnvöld verið gagnrýnd fyrir að gera ekkert til að uppfylla grunnþarfir borgaranna. Kúbverjar séu orðnir langþreyttir á efnahagsástandinu í landinu en auk þess hafi Covid-19 heimsfaraldurinn gert illt verra og stjórnvöld séu sökuð um að nýta sér ástandið til að brjóta enn frekar á borgurum sínum. Öryggissveitir hafi mætt mótmælendum með táragasi, barsmíðum og handtökum. Forsetinn hafi kallað til „alla byltingarsinna og kommúnista til að takast á við þessi mótmæli“, sem sé tilvísun í 4. gr. stjórnarskrárinnar, sem veiti borgurum rétt til að „berjast með hvaða hætti sem er, þar á meðal með vopnum í bardaga“ gegn hverjum þeim sem „ætli að kollvarpa pólitísku, félagslegu og efnahagslegu skipulagi sem komið sé á með þessari stjórnarskrá“. Í október 2021 hafi yfirvöld hafnað beiðni um að veita leyfi fyrir friðsamlegum mótmælum sem fyrirhuguð hafi verið 15. nóvember 2021 og haft uppi hótanir gegn skipuleggjendum. Yfirvöld hafi lýst yfir að fyrirhuguð mótmæli, sem hópur listamanna og andófsmanna hafi skipulagt, væru ólögleg. Seinna í októbermánuði hafi ríkissaksóknari gefið út yfirlýsingu þar sem fólk hafi verið varað við saksókn ef mótmælin færu fram.

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að stjórnvöld á Kúbu hafi sett handahófskenndar takmarkanir á ferðafrelsi ríkisborgara landsins m.a. á rétt þeirra til að fara úr landi og snúa aftur til landsins. Lögin kveði á um fangelsisvist, sekt eða hvort tveggja reyni kúbverskir ríkisborgarar að yfirgefa landið ólöglega. Þegar fyrrverandi ríkisstarfsmenn hafi flutt frá Kúbu hafi fjölskyldumeðlimum þeirra stundum verið synjað um vegabréf til að ferðast og heimsækja eða sameinast þeim erlendis. Stjórnvöld á Kúbu krefjist þess að einstaklingar úr ákveðnum starfsstéttum fái leyfi til að flytja úr landi, m.a. sérhæft heilbrigðisstarfsfólk, her- eða öryggisstarfsmenn, embættismenn, þ. á m. fræðimenn, og fyrrverandi pólitískir fangar og mannréttindafrömuðir. Þá hafi stjórnvöld meinað mannréttindafrömuðum, trúarleiðtogum, óháðum blaðamönnum og listamönnum að ferðast út fyrir landsteina Kúbu til þess að sækja viðburði sem tengist mannréttindum og lýðræði. Aðgerðarsinnar hafi einnig greint frá því að þeir hefðu þurft að sæta verulegri aukningu í yfirheyrslum og upptöku eigna þeirra á flugvellinum á Kúbu við komu þeirra aftur til landsins. Í skýrslunni kemur enn fremur fram að kúbversk stjórnvöld hafi handahófskennt tilnefnt suma einstaklinga sem regulados, sem heimili stjórnvöldum að synja þeim um vegabréf, að fara úr landi eða snúa aftur. Áætlað sé að a.m.k. 600 borgurum Kúbu hafi verið neitað um heimild til að fara úr landi á grundvelli nýrrar reglu sem skattyfirvöld í landinu birtu árið 2022 um að þessir einstaklingar skuldi hinu opinbera verulegar fjárhæðir. Nýju reglunni sé beitt af geðþótta hverju sinni. Þá reyni stjórnvöld að þrýsta á aðgerðarsinna til að fara frekar í útlegð og þannig forðast langa fangelsisvist eða hótanir gagnvart fjölskyldum þeirra. Auk framangreinds segir í skýrslu Human Rights Watch að fyrir kúbverska ríkisborgara sem séu andstæðir stjórnvöldum sé aðeins fangelsisvist eða útlegð í boði. Árið 2022 voru 53 kúbverskir aðgerðarsinnar og blaðamenn í útlegð. Stjórnvöld heimili sumum aðgerðarsinnum að yfirgefa Kúbu en þó aðeins ef þeir samþykki að fara í útlegð.

Í grein um heilbrigðiskerfið á Kúbu frá árinu 2021og í frétt á vef Human Rights Watch frá 23. júlí 2020, kemur fram að eftir byltinguna árið 1959 hafi stjórnvöld á Kúbu einsett sér að veita öllum borgurum alhliða heilbrigðisþjónustu og vandaða ókeypis menntun. Þá kemur fram að heilbrigðiskerfi Kúbu þyki lofsvert á heimsvísu, m.a. vegna þess að það sé ókeypis fyrir alla borgara landsins. Það séu engin einkasjúkrahús eða heilsugæslustöðvar á Kúbu þar sem allir þættir heilbrigðisþjónustunnar séu reknir af stjórnvöldum og miði stefna stjórnvalda einkum að öflugum forvörnum. Heilbrigðisþjónusta hafi verið í forgangi og þyki sjálfsögð mannréttindi allra borgara landsins enda hafi náðst mikill árangur í baráttu við ýmis konar sjúkdóma og sé meðallífaldur 79 ár sem sé á pari við ríkustu lönd heims. Þá eigi þær fjölmörgu heilbrigðisstofnanir sem starfi í landinu að aðlaga sig að þörfum þess hóps sem leiti til þeirra, t.d. ef mikill fjöldi sjúklinga sé með sykursýki eða háan blóðþrýsting þá sé þjónustu við þá hópa efld. Þó hrjái ýmislegt heilbrigðisþjónustuna, m.a. þarfnist innviðir endurnýjunar, flestar byggingar séu í slæmu ástandi og þarfnist viðgerða. Læknar glími einnig við ýmis vandamál, svo sem lyfjaskort og skort á lækningatækjum. Viðskiptabann Bandaríkjanna hafi haft mikil áhrif á aðgang Kúbu að lækningatækjum þar sem búnaður sé fluttur alla leið frá Kína sem geti tekið langan tíma að fá afhentan. Þrátt fyrir að ekki séu starfandi einkarekin sjúkrahús eða heilsugæslustöðvar, þá séu starfandi sérhæfðar heilsugæslustöðvar sem séu sérstaklega ætlaðar diplómötum og ferðamönnum. Bestu sjúkrahúsin og læknar sinni ferðamönnum og stjórnmálamönnum og almennir borgarar þurfi að lifa við skerta þjónustu. Í janúar 2022 hafi yfirvöld viðurkennt að skortur væri á lyfjum í landinu og að um 88 af þeim 262 lyfjum sem væru talin mikilvægust væru ófáanleg í landinu.

Á vefsíðu AACRAO (The American Association of Collegiate Registrars and Admissions Officers) kemur fram að menntun á Kúbu sé ókeypis, frá grunnskóla til doktorsnáms. Menntun sé í hávegum höfð og höfuðáhersla sé á að hafa hana aðgengilega fyrir alla. Að jafnaði velji nemendur námsfög sem höfði til þeirra og nemendur hafi tækifæri til að snúa aftur í skóla til endurmenntunar og skipta um starfsferil óski þeir þess og eftirspurn sé eftir því starfi.

5.4 Niðurstaða um réttarstöðu flóttamanns samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir umsókn sína um alþjóðlega vernd á því að hann eigi á hættu ofsóknir í heimaríki annars vegar þar sem hann sé bróðir þekkts stjórnarandstæðings og hins vegar vegna stjórnmálaskoðana sinna. Þá geti hann ekki fært sér í nyt vernd stjórnvalda í heimaríki þar sem þau sjálf standi að ofsóknum gegn honum.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að óttast yfirvöld í heimaríki vegna stjórnmálaskoðana sinna og tengsla við bróður sinn. Kærandi kvaðst tilheyra minnihlutahópi vegna stjórnmálaskoðana sinna og þar sem hann hafi tjáð skoðanir sínar opinberlega gegn stjórnvöldum. Hafi hann gert það með því að gagnrýna stjórnvöld í heimaríki við vini sína á almannafæri og deila færslu með pólitískum skilaboðum sem bróðir hans, sem sé búsettur hér á landi, hafi birt á tilteknum samfélagsmiðlum í maí 2023. [...]. Að sögn kæranda hafi spurst út á meðal fólks í heimaríki hans að hann hafi deilt umræddri færslu bróður síns og lögreglumenn hafi farið að horfa illum augum á hann. Tveir óeinkennisklæddir einstaklingar, sem kærandi telji að hafi verið á vegum yfirvalda, hafi einnig komið upp að kæranda á almannafæri og hótað honum að ef hann myndi ekki hætta að hugsa með þessum hætti og styðja bróður sinn myndi hann lenda í vandræðum. Þá greindi kærandi frá því að í eitt skipti þegar hann og vinir hans hafi verið að gagnrýna kúbversk stjórnvöld á almannafæri hafi lögreglumenn heyrt til samtalsins og skipað þeim að hætta umræðunni, en kærandi og vinir hans hafi mótmælt. Afskipti lögreglunnar hafi endað með þeim hætti að nokkrir vinir kæranda hafi verið handteknir og settir í lögreglubifreiðar, en ekki kærandi. Aðspurður hvers vegna bara sumir hafi verið handteknir kvað kærandi það hafa verið vegna þess að það hafi ekki verið nógu margar lögreglubifreiðar á staðnum og að hann og aðrir vinir hans hafi náð að hlaupa í burtu. Eftir þetta atvik hafi bróðir kæranda aðstoðað hann við að komast úr landi. Aðspurður hvort móðir hans hafi orðið fyrir aðkasti vegna gjörða bróður hans kvað kærandi svo ekki vera þar sem hún sé hlynnt stjórnvöldum. Þá kvaðst kærandi ekki hafa upplifað takmarkaða þjónustu frá ríkisstofnun sem rekja megi til stjórnmálaskoðana hans, en að honum hafi tvisvar verið neitað um áritun til að ferðast úr landi. Sænsk yfirvöld hafi þó leyst úr því með kúbverskum yfirvöldum.

Við meðferð málsins lagði kærandi fram afrit af fæðingarvottorði sínu og bróður síns, afrit af fæðingarvottorði bróður síns þýddu yfir á íslensku af löggiltum skjalaþýðanda, ljósmynd af [...]. Einnig lagði kærandi fram hlekk á persónulegan aðgang bróður hans á tilteknum samfélagsmiðli og öðrum aðgangi sem bróðir hans hafi notað til að koma sér á framfæri sem [...]. Kærandi lagði jafnframt fram fjórar færslur bróður hans sem hann hafi sett inn á persónulegan aðgang sinn á tilteknum samfélagsmiðli tímabilinu 17. til 29. maí 2023 og 20. desember 2023. Auk þess lagði kærandi fram færslu um afrek bróður hans sem hann hafi deilt á eigin samfélagsmiðlaaðgangi 26. desember 2023. Þá lagði kærandi fram tvo hlekki á viðtöl við bróður hans, dags. 22. júlí 2021 og 17. maí 2023, og einn óvirkan hlekk, og tvo hlekki á fréttir frá því bróðir kæranda var síðast á Kúbu, dags. 22. og 24. september 2018. Er innihald framlagðra gagna að hluta til í samræmi við frásögn kæranda í viðtali hans hjá Útlendingastofnun.

Í umfjöllun í handbók flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna um stjórnmálaskoðanir í skilningi alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 kemur fram að umsækjandi verði að sýna fram á að hann óttist að verða fyrir ofsóknum vegna þessara skoðana sinna. Gengið sé út frá því að stjórnmálaskoðanir umsækjanda feli í sér gagnrýni á stefnu eða aðferðir stjórnvalda sem séu stjórnvöldum ekki þóknanlegar. Einnig sé gert ráð fyrir að stjórnvöldum sé kunnugt um slíkar skoðanir eða að þau ætli að umsækjandi hafi þær. Við mat á því hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir á grundvelli stjórnmálaskoðana í skilningi samningsins er þannig ekki skilyrði að viðkomandi hafi skoðanir sem feli í sér gagnrýni á stjórnvöld, heldur aðeins að stjórnvöld ætli að umsækjandi hafi slíkar skoðanir. Samkvæmt e-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga vísa stjórnmálaskoðanir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laganna einkum til skoðana á stefnumótun og aðferðum stjórnvalda sem kunna að beita ofsóknum án tillits til þess hvort viðkomandi hefur aðhafst eitthvað til að tjá skoðanir sínar. Með vísan til þess sem fram kemur í umfjöllun í handbók flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna verður lagt til grundvallar að ætlaðar stjórnamálaskoðanir geti einnig fallið undir e.-lið 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Í frásögn sinni hjá Útlendingastofnun kvaðst kærandi hafa í eitt skipti hlaupið undan lögreglunni, en nokkrir vinir hans hafi náðst og verið handteknir fyrir að neita að hætta að gagnrýna stjórnvöld á almannafæri. Kærandi hafi ekki greint frá frekari eftirmálum hvorki fyrir sjálfan sig né vini hans. Kærunefnd dregur framangreint ekki í efa og er sú frásögn kæranda í samræmi við landaupplýsingar. Heimildir bera með sér að yfirvöld á Kúbu hafi gripið til ýmissa aðgerða til þess að sporna gegn mótmælum sem og annars konar andstöðu við stjórnvöld. Gögn benda þó til þess að athygli og aðgerðir stjórnvalda til að bæla niður andstöðu beinist einkum að aðgerðarsinnum, lista- og blaðamönnum og öðrum sem fari hátt með stjórnmálaskoðanir sínar og séu áberandi í gagnrýni sinni. Þrátt fyrir viðbrögð stjórnvalda benda heimildir til þess að fjöldi frjálsra félagasamtaka starfi í landinu sem berjist fyrir réttindum íbúa og þá hafi á síðustu árum orðið aukning í sjálfstæðri fjölmiðlaumfjöllun á veraldarvefnum. Kærandi hefur einnig greint frá því að hafa sætt hótunum og áreiti yfirvalda eftir að hafa deilt pólitískri færslu bróður síns á tilgreindum samfélagsmiðlum. Hafi þetta verið í júní eða júlímánuði 2023. Á meðal framlagðra gagna er þó einungis færsla kæranda frá 26. desember 2023 eftir að hann var kominn hingað til lands. Kvaðst kærandi hafa fyrst deilt færslu bróður síns fyrir þetta tímamark en að hann hafi eytt eigin færslu af ótta við hefndaraðgerðir kúbverskra yfirvalda. Við meðferð málsins lagði kærandi hvorki fram færslur bróður hans né eigin færslur af öðrum samfélagsmiðli. Kærunefnd telur ekki ástæðu til að draga í efa frásögn kæranda um að fólk á Kúbu og lögreglumenn hafi gefið honum illt auga eftir að bróðir hans hafi deilt umræddri færslu í maí 2023. Þá telur kærunefnd ekki heldur hægt að útiloka að kærandi hafi sætt hótunum tveggja óeinkennisklæddra manna, sem hann telji að hafi verið á vegum yfirvalda, en telur ekki að kærandi hafi leitt líkum að því að það hafi tengst því að hann hafi deilt umræddri samfélagsmiðlafærslu bróður síns. Þá vekur athygli að kærandi tók sérstaklega fram við málsmeðferð sína hjá Útlendingastofnun að hann hafi hvorki tekið þátt í mótmælum né að móðir hans hafi orðið fyrir áreiti vegna stjórnmálaskoðana hans og bróður hans. Þá er ljóst að kærandi fékk útgefna vegabréfsáritun í sendiráði Svíþjóðar í Havana í september 2023 og gat ferðast frá Kúbu óhindrað. Með vísan í framangreindar heimildir um eftirlit stjórnvalda um ferðalög til og frá landinu og ferðatakmarkanir sem gilda um aðila sem taldir eru andstæðir stjórnvöldum bendir það ekki til þess að kærandi sæti sérstöku eftirliti stjórnvalda eða eigi ólokin mál til meðferðar hjá stjórnvöldum á Kúbu. Með vísan til framangreinds verður ekki talið að þau atvik sem kærandi hefur lýst nái því marki að teljast ofsóknir vegna stjórnmálaskoðana, sbr. e- lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga og verður ekki lagt til grundvallar að kærandi hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í heimaríki á grundvelli stjórnmálaskoðana sinna, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda, telst kærandi ekki hafa sýnt fram á með rökstuddum hætti að hann eigi á hættu að sæta ofsóknum í heimaríki í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 38. gr. sömu laga. Sama gildir þótt litið sé til samsafns athafna. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.5 Niðurstaða um viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hann eigi á hættu að sæta pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis með vísan til almenns ástands í landinu.

Með vísan til umfjöllunar undir 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga um aðstæður kæranda er ljóst að þau atvik sem kærandi hefur lýst ná ekki því marki að teljast ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Þá er ekkert í gögnum málsins eða framburði kæranda sem gefur tilefni til að ætla að einstaklingsbundnar aðstæður hans leiði til þess að hann eigi á hættu að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu snúi hann til baka. Við það mat hefur kærunefnd sérstaklega litið til málsástæðna kæranda um að hann sé andsnúinn stefnu stjórnvalda.

Kærandi vísar til þess að hann sé í hættu vegna almenns ástands og erfiðra efnahagslegra aðstæðna í heimaríki. Þau gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér benda til þess að ástandið á Kúbu sé víða ótryggt sökum náttúruhamfara og efnahagsþrenginga, m.a. í kjölfar Covid-19 heimsfaraldursins, og að fjöldi þeirra sem yfirgefið hafa landið hafi aukist verulega síðustu ár. Það er þó mat kærunefndar að virtum framburði kæranda, gögnum málsins og landaupplýsingum um ástandið á Kúbu að kærandi eigi ekki á hættu meðferð sem brjóti gegn 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, s.s. að sæta dauðarefsingum, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki sé greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka, verði honum gert að snúa til Kúbu.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að einstaklingsbundnar aðstæður kæranda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Kærandi uppfyllir því ekki skilyrði fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

5.6 Alþjóðleg vernd á grundvelli 40. gr. laga um útlendinga

Þar sem kærandi er ekki flóttamaður samkvæmt 37. gr. laga um útlendinga á kærandi ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

6 Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða

6.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild.

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða eftir að hann lagði inn umsókn sína dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. ákvæðisins. Ef um barn er að ræða skal miða við 16 mánuði.

6.2 Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærandi byggir á því að hann hafi ríka þörf fyrir vernd vegna erfiðra almennra og félagslegra aðstæðna í heimaríki. Félagslegar aðstæður kæranda séu verulega erfiðar í ljósi tengsla við bróður hans og aðra stjórnarandstæðinga. Jafnframt telji kærandi að viðvarandi mannréttindabrot eigi sér stað í heimaríki hans og að yfirvöld í landinu veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum og glæpum.

Með vísan til fyrri umfjöllunar um aðstæður kæranda og aðstæður í heimaríki hans er það niðurstaða kærunefndar að almennar aðstæður sem bíði kæranda þar nái ekki því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Kærandi kveður sig vera við góða líkamlega heilsu, en að andleg heilsa hans mætti vera betri. Aðspurður kvaðst kæranda hafa haft aðgang að heilbrigðiskerfinu í heimaríki, en að hann hafi þurft að koma með eigin hjúkrunarvörur. Þá kvað hann lyfjaskort ríkja í landinu. Engin heilsufarsgögn liggja fyrir í málinu. Af framburði kæranda verður ekki séð að hann glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð sé að muni valda honum alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærandi þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að hann geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir hann verði honum gert að snúa aftur til heimaríkis. Hefur kærandi því ekki sýnt fram á að hann hafi þörf á vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í viðtali hjá Útlendingastofnun greindi kærandi frá því að eiga móður í heimaríki sem hann hafi búið hjá. Auk þess eigi hann bróður sem sé búsettur hér á landi með fjölskyldu sinni. Í heimaríki hafi kærandi starfað sem sölumaður hjá rafgeymafyrirtæki, en kvaðst einnig hafa þurft að kaupa og selja vörur utan vinnutíma þar sem hann og móðir hans hafi ekki getað lifað á einum launum. Þau hafi naumlega átt fyrir mat og öðrum nauðsynjavörum. Þá sé kærandi ekki skuldugur og hefur lokið herskyldu sinni. Af gögnum málsins verður talið að kærandi hafi getað framfleytt sér í heimaríki. Kærandi er ungur að árum og hefur ekkert komið fram sem bendir til annars en að hann sé heilsuhraustur og vinnufær. Eru félagslegar aðstæður kæranda við komu til heimaríkis því ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Þegar frásögn kæranda, upplýsingar um heimaríki og gögn málsins eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kæranda í heimaríki, er það niðurstaða kærunefndar að kærandi hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að kærandi hafi ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki séu ekki með þeim hætti að veita beri kæranda dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

6.3 Niðurstaða um 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Kærandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi 13. september 2023 og á ákvæði 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga því ekki við.

7 Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

7.1 Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

7.2 Niðurstaða um bann við endursendingu

Með vísan til umfjöllunar að framan um heimaríki kæranda er það niðurstaða kærunefndar að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi ekki við í máli kæranda. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda þangað.

8 Brottvísun og endurkomubann

8.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins, sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

8.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Eins og að framan greinir hefur umsókn kæranda um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verið synjað. Hefur kærandi því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kæranda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa kæranda úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Það athugast að kæra til kærunefndar útlendingamála frestaði réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar.

Kæranda var í viðtali hjá Útlendingastofnun, dags. 6. febrúar 2024, leiðbeint um að til skoðunar væri að brottvísa honum frá Íslandi og ákvarða endurkomubann hingað til lands. Var kæranda gefið færi á að koma að andmælum hvað það varðar. Í svörum kæranda kom fram að hann eigi vini á Spáni sem hann hafi kynnst sem barn og að honum fyndist það ekki ósanngjarnt ef lagt yrði brottvísun og endurkomubann á hann, en að hann myndi alls ekki vilja það. Þá liggur fyrir að kærandi á bróður sem er búsettur hér á landi.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar og af þeim svörum sem kærandi gaf um tengsl sín við Ísland og önnur Schengen-ríki verður ekki séð að brottvísun og endurkomubann verði talin ósanngjörn ráðstöfun í garð hans eða nánustu aðstandenda hans, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Þá horfir kærunefnd jafnframt til þess að kærandi getur komist hjá endurkomubanni og afleiðingum þess yfirgefi hann Ísland innan þess frest sem honum er gefinn auk þess sem að systkini teljast ekki til nánustu aðstandenda, sbr. 17. tölul. 3. gr. laga um útlendinga.

Með ákvörðun Útlendingastofnunar var kæranda brottvísað, ákvarðað endurkomubann til tveggja ára, veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið með sjálfviljugri heimför og þannig fá endurkomubannið fellt niður.

Með vísan til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga teljast 15 dagar hæfilegur frestur í tilviki kæranda til að yfirgefa landið. Endurkomubann kæranda fellur niður yfirgefi kærandi landið sjálfviljugur innan framangreinds frests.

9 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og forsendna hinnar kærðu ákvörðunar er hún staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest. Endurkomubann kæranda verður fellt úr gildi fari hann frá Íslandi innan 15 daga.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed. If the appellant leaves Iceland voluntarily within 15 days, the re-entry ban will be revoked.

Þorsteinn Gunnarsson

Vera Dögg Guðmundsdóttir