22 maí 2025

Mál nr. 160/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 160/2025

Fimmtudaginn 22. maí 2025

A

gegn

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur.

Með kæru, dags. 11. mars 2025, kærði B lögmaður, f.h. A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvarðanir Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 24. og 26. febrúar 2025, vegna umsóknar hans um sértækan húsnæðisstuðning.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi fékk greiddan sértækan húsnæðisstuðning frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun á tímabilinu febrúar til nóvember 2024 á grundvelli laga nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ. Með bréfi stofnunarinnar, dags. 24. febrúar 2025, var kæranda tilkynnt að umsókn hans hefði verið hafnað með vísan til þess að skilyrði 2. gr. og 5. tölul. 3. gr. laga nr. 94/2023 væru ekki uppfyllt. Með bréfi stofnunarinnar, dags. 26. febrúar 2025, var kæranda tilkynnt að lokauppgjör sértæks húsnæðisstuðnings hefði leitt til þeirrar niðurstöðu að hann hefði fengið ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning að fjárhæð 3.124.397 kr.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 11. mars 2025. Með bréfi, dags. 18. mars 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar ásamt gögnum málsins. Með tölvupósti 1. apríl 2025 var lögð fram beiðni þess efnis að réttaráhrifum ákvörðunar frá 26. febrúar 2025 yrði frestað á meðan málið væri til meðferðar hjá nefndinni. Þeirri beiðni var synjað með úrskurði úrskurðarnefndarinnar 7. apríl 2025. Greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar barst 8. apríl 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 9. apríl 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 23. apríl 2025 og voru þær kynntar stofnuninni með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 29. apríl 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Kærandi greinir frá því að hafa verið í hópi þeirra íbúa Grindavíkurbæjar sem hafi verið gert skylt að rýma hús sín og yfirgefa bæinn að kvöldi föstudagsins 10. nóvember 2023 þegar lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi í samráði við almannavarnir ákveðið að rýma Grindavíkurbæ í heild sinni og lýsa yfir neyðarstigi. Þau atvik sem hafi komið á eftir hafi leitt til húsnæðisvanda fyrir Grindvíkinga. Setning laga nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ hafi verið liður í að mæta þeim vanda með fjárstuðningi við þá sem hafi þurft að yfirgefa heimili sín. Kærandi hafi sótt um slíkan stuðning með umsókn til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 22. febrúar 2024.

Með bréfi, dags. 20. desember 2024, hafi kæranda verið tilkynnt af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að afgreiðslu umsóknar hans um sértækan húsnæðisstuðning á grundvelli laga nr. 94/2023 hefði verið frestað. Ástæða þess væri sú að eiginkona kæranda, C, væri eigandi félagsins D sem ætti fasteign að E. Sú fasteign hefði verið tæk til búsetu á viðkomandi tíma. Umsókn kæranda hafi þannig ekki samræmst lögum nr. 94/2023, enda væri markmið þeirra, sbr. 2. gr. laganna, að lækka húsnæðiskostnað Grindvíkinga sem þurfi að leigja húsnæði til íbúðar. Óskað hafi verið eftir skriflegri afstöðu kæranda til þess er fram hafi komið í bréfinu.

Bréfi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hafi verið svarað fyrir hönd kæranda með bréfi, dags. 27. desember 2024. Túlkun stofnunarinnar á ákvæðum laga nr. 94/2023 um skilyrði fyrir veitingu sértæks húsnæðisstuðnings hafi verið andmælt, auk þess sem óskað hafi verið eftir frekari skýringum á efni bréfs stofnunarinnar sem hafi verið um margt óljóst og rökstuðningur afar takmarkaður. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi staðfest móttöku bréfsins með tölvupósti þann 30. desember 2024 og upplýst um að bréfið yrði tekið til efnislegrar meðferðar hjá lögfræðingi stofnunarinnar.

Hin kærða ákvörðun hafi verið send kæranda með bréfi þann 24. febrúar 2025. Bréfi kæranda frá 27. desember 2024 hafi þá ekki verið svarað og sýnilega engin afstaða verið tekin til efnis þess við undirbúning hinnar kærðu ákvörðunar, enda sé þar í engu vikið að bréfinu. Með öðru bréfi, dags. 26. febrúar 2025, hafi kærandi svo verið krafinn um endurgreiðslu að fjárhæð 3.124.397 kr. vegna ofgreidds sértæks húsnæðisstuðnings.

Með tölvupósti til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 27. febrúar 2025, hafi skýringa verið óskað á málsmeðferð stofnunarinnar sem ekki yrði séð að hefði samræmst stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Í svari stofnunarinnar sem hafi borist með tölvupósti sama dag hafi komið fram að svar við bréfi kæranda hafi átt að birtast á „Mínum síðum“ þann 13. janúar 2025 en ekki birst vegna tæknilegra vandkvæða. Bréfið, sem sé ódagsett, hafi svo birst kæranda á „Mínum síðum“ þennan sama dag. Þar hafi áður fram komin sjónarmið stofnunarinnar verið ítrekuð í stuttu máli og vísað í ákvæði b. liðar 2. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023, sem eigi ekki við í málinu.

Í 2. gr. laga nr. 94/2023 segi að markmið laganna sé að lækka húsnæðiskostnað Grindvíkinga sem þurfi að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga. Í 5. tölul. 3. gr. laganna sé að finna skilgreiningu á sértækum húsnæðisstuðningi, það er þeim greiðslum sem lögin hverfist um:

„Mánaðarlegar greiðslur til lækkunar á húsnæðiskostnaði Grindvíkinga sem þurfa að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga.“

Um skilyrði fyrir veitingu sértæks húsnæðisstuðnings sé ítarlega fjallað í fimm stafliðum í 1. mgr. 9. gr. laganna. Þá sé í 2. mgr. sömu greinar, í fjórum stafliðum, fjallað um aðstæður sem girði fyrir veitingu slíks stuðnings. Upptalning þessi sé ekki gerð í dæmaskyni, heldur sé um tæmandi talin tilvik að ræða. Til viðbótar við skýrt orðalag í þá átt í ákvæðunum sjálfum vísist til eftirfarandi úr skýringum er hafi fylgt 9. gr. í frumvarpi því er hafi orðið að lögum nr. 94/2023.

„Í 9. gr. eru tilgreind þau skilyrði sem umsækjandi og heimilismenn hans þurfa að uppfylla svo heimilt verði að greiða þeim sértækan húsnæðisstuðning.

[...]

Jafnframt er lagt [til] með 2. mgr. 9. gr. að sértækur húsnæðisstuðningur verði ekki greiddur við tilteknar aðstæður.“

Kærandi hafi uppfyllt öll þau skilyrði sem talin séu upp í 1. mgr. 9. gr. og um það sé ekki ágreiningur í málinu.

Ekki sé fyllilega ljóst á hvaða grunni hin kærða ákvörðun sé reist, enda virðist Húsnæðis- og mannvirkjastofnun byggja á tveimur lögskýringarkostum á víxl. Annars vegar virðist á því byggt í svarbréfi stofnunarinnar sem hafi verið sent kæranda 27. febrúar 2025 að b. liður 2. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023 eigi við í tilviki kæranda. Hins vegar sé á því byggt í hinni kærðu ákvörðun að kærandi hafi ekki þurft að leigja húsnæði vegna eignarhalds eiginkonu hans á félagi sem ætti fasteign.

Í fyrsta lagi geti b. liður 2. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023 ekki átt við í tilviki kæranda, enda segi þar að sértækur húsnæðisstuðningur verði ekki veittur:

„þegar einhver heimilismanna er eigandi viðkomandi húsnæðis; hið sama á við þegar eigandi húsnæðisins er lögaðili, enda hafi heimilismaður, maki hans eða sambúðarmaki þar ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar; einstaklingur telst hafa ráðandi stöðu í þessu sambandi ef hann einn eða ásamt maka, sambúðarmaka, börnum, foreldrum, systkinum, öðrum nákomnum ættingjum eða heimilismanni, einum eða fleiri, á samtals 50% hlut eða meira í viðkomandi lögaðila.“

Eiginkona kæranda eigi líkt og fyrr greini félagið D. Það félag eigi fasteign að E. Kæranda hafi hins vegar verið veittur sértækur húsnæðisstuðningur vegna leigu á fasteigninni F. Kærandi eigi ekkert í þeirri fasteign, né heldur eiginkona hans eða aðrir heimilismenn eða ættingjar, hvorki með beinum hætti né í gegnum lögaðila. Með því að fjallað sé um „viðkomandi húsnæði“ í b. lið 2. mgr. 9. gr. sé alveg ljóst að ákvæðinu sé ætlað að girða fyrir að sértækur húsnæðisstuðningur sé veittur umsækjanda sem eigi það sama húsnæði og stuðningurinn sé veittur vegna, eða húsnæðið sé í eigu lögaðila sem sé tengdur umsækjanda eða einhverjum þeirra aðila sem séu tilgreindir í ákvæðinu. Tilvísun í þetta ákvæði virðist því vera byggð á misskilningi.

Í öðru lagi sé ítrekað að skilyrði fyrir veitingu sértæks húsnæðisstuðnings séu tæmandi talin í 9. gr. laga nr. 94/2023. Með sama hætti séu þar tæmandi taldar aðstæður sem komi í veg fyrir veitingu slíks stuðnings. Ákvörðun um hvort kærandi eigi rétt til stuðningsins geti því ekki verið reist á einhvers konar huglægu mati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar á orðinu „þurfa“ í 2. gr. laganna. Í lögunum sé enga vísbendingu að finna um að eignarhald maka umsækjanda á félagi, sem eigi fasteign, valdi því að skilyrði fyrir sértækum húsnæðisstuðningi bresti.

Hafa megi hugfast varðandi báða framangreinda lögskýringarkosti að ef lagaákvæði hafi að geyma tæmandi talin tilvik verði fleirum tilvikum ekki komið undir ákvæðið, hvorki með rýmkandi lögskýringu né lögjöfnun.

Þá sé ástæða til að benda á að íslensk stjórnskipun sé byggð á þeirri grundvallarreglu að stjórnsýslan sé bundin af lögum. Þessi regla hafi verið nefnd lögmætisreglan og sé ein af grundvallarreglum réttarríkisins. Í henni felist að ákvarðanir stjórnvalda verði að vera í samræmi við lög og að ákvarðanir þeirra verði að eiga sér viðhlítandi stoð í lögum. Af þessari reglu leiði að stjórnvöld geti almennt ekki tekið ákvarðanir sem séu íþyngjandi fyrir borgarana nema hafa til þess heimild í lögum.

Áréttað sé að kærandi uppfylli öll lögmælt skilyrði fyrir sértækum húsnæðisstuðningi samkvæmt lögum nr. 94/2023. Þá hafi engar þær aðstæður verið uppi í tilviki kæranda sem komi samkvæmt sömu lögum í veg fyrir veitingu slíks stuðnings. Kæranda beri því réttur til stuðningsins vegna þess tímabils sem um ræði.

Í athugasemdum kæranda vegna greinargerðar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar kemur fram að stofnunin hafi með greinargerð sinni leitast við að renna stoðum undir hina kærðu ákvörðun með nýrri málsástæðu sem sé af allt öðru eðli en málatilbúnaður stofnunarinnar sem hafi birst í hinni kærðu ákvörðun og í öllum samskiptum við kæranda þar áður.

Í bréfi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 20. desember 2024, svo og í hinni kærðu ákvörðun, hafi verið byggt á því einu að þar sem kærandi hefði haft eigið húsnæði (sem sé raunar fasteign í eigu félags eiginkonu kæranda) tiltækt til búsetu frá árslokum 2023, teldist hann ekki hafa haft þörf á að leigja húsnæði í skilningi laga nr. 94/2023. Í bréfi stofnunarinnar sem hafi verið sent kæranda 27. febrúar 2025 hafi átt að felast frekari skýringar á bréfi stofnunarinnar frá 20. desember 2024.

Nokkrum vandkvæðum hafi verið háð fyrir kæranda að bregðast við bréfum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, svo og hinni kærðu ákvörðun, þar sem ýmist sé ekki vikið að lagagrundvellinum sem eigi við hverju sinni eða þá með óskýrum og jafnvel misvísandi hætti. Kærandi hafi hins vegar talið einsýnt að ákvörðun stofnunarinnar hafi byggt á misskilningi. Ekki fengi staðist að líta svo á að kærandi hefði ekki þurft á sértækum húsnæðisstuðningi að halda, hafandi uppfyllt öll lögmælt (tæmandi talin) skilyrði fyrir slíkum stuðningi og þar að auki með vísan til lagaákvæðis sem ætti ekki við í málinu. Það hafi verið á þessum grunni sem kærandi hafi kært ákvörðun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til úrskurðarnefndar velferðarmála þegar hann hefði án árangurs reynt að leita frekari skýringa hjá stofnuninni sjálfri.

Í greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem nú liggi fyrir sé niðurstaða um að kærandi eigi ekki rétt á sértækum húsnæðisstuðningi einkum og sér í lagi reist á því að leigusamningar, annars vegar milli félagsins D og G um fasteignina E og hins vegar milli félagsins H og kæranda um fasteignina F, hafi verið gerðir „með þann eina tilgang að fá greiddan sértækan húsnæðisstuðning en ekki með það að markmiði að koma þaki yfir fjölskyldu kæranda“. Í fyrsta lagi séu ályktanir Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að þessu leyti rangar. Í öðru lagi hafi stofnunin fyrst í greinargerðinni hreyft við þessum sjónarmiðum sem stofnunin ætli nú eftir á að leggja til grundvallar hinni kærðu ákvörðun. Kærandi telji þessa málsmeðferð ekki samræmast lögum.

Í 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sé fjallað um andmælarétt aðila stjórnsýslumáls. Í andmælarétti felist að aðila máls skuli veittur kostur á að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald taki ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Af ákvæðinu sé alveg ljóst að svo að andmælaréttur aðila geti talist virtur þurfi allar málsástæður stjórnvalds að liggja fyrir áður en ákvörðun sé tekin. Í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 2051/1997 segi eftirfarandi:

„Ég minni á að stjórnvöld þurfa jafnan þegar þau gefa aðila máls kost á að neyta andmælaréttar að gæta þess að aðilinn geti með eðlilegum hætti notað sér þann efnislega rétt sem felst í andmælaréttinum.“

Augljóst sé að aðila að stjórnsýslumáli sé ekki gefinn kostur á að nota sér þann efnislega rétt sem felist í andmælaréttinum nema vera meðvitaður um þær forsendur sem stjórnvald ráðgeri að leggja til grundvallar ákvörðun sem beinist að viðkomandi aðila. Þá segi í athugasemdum við 13. gr. í frumvarpi því er hafi orðið að stjórnsýslulögum að í andmælaréttinum felist að málsaðili eigi að geta „komið athugasemdum sínum á framfæri, bent á misskilning eða ónákvæmni í gögnum máls og jafnframt bent á heimildir sem séu betri grundvöllur að ákvörðun máls“.

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi því án vafa borið að bera fram þær forsendur fyrir hinni kærðu ákvörðun sem ætlunin hafi verið að byggja á áður en ákvörðunin hafi verið tekin. Það hafi stofnunin ekki gert og kærandi því ekki notið lögmælts andmælaréttar síns samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Þegar brotið hafi verið í bága við andmælareglu stjórnsýsluréttar við meðferð máls af hálfu stjórnvalds þannig að aðila hafi ekki verið veitt viðhlítandi tækifæri til að tjá sig um efni málsins, svo sem hér sé raunin, teljist það almennt verulegur annmarki sem leiði til þess að íþyngjandi ákvörðun sé ógildanleg.

Varðandi andmælarétt kæranda megi jafnframt árétta að bréfi hans, dags. 27. desember 2024, þar sem afstaða hans til bréfs Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar frá 20. desember 2024 hafi komið fram, en hafi jafnframt innihaldið beiðni um frekari skýringar á afstöðu stofnunarinnar, hafi ekki verið svarað fyrr en eftir að hin kærða ákvörðun hafi verið tekin. Þá hafi í forsendum fyrir ákvörðuninni ekki verið vikið með neinum hætti að athugasemdum og veittum skýringum kæranda.

Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga hvíli sú skylda á stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Þessi regla sé nefnd rannsóknarreglan. Markmið reglunnar sé að tryggja að stjórnvaldsákvarðanir verði löglegar og réttar. Reglan um andmælarétt aðila og rannsóknarreglan séu nátengdar og samofnar, enda ljóst að mál geti naumast talist nægilega upplýst hafi aðila ekki gefist færi á að tjá sig um efni máls áður en ákvörðun sé tekin í því, sbr. athugasemdir við 10. gr. í frumvarpi því er hafi orðið að stjórnsýslulögum.

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi fyrst hreyft við þeim sjónarmiðum sem nú eigi að leggja til grundvallar hinni kærðu ákvörðun í greinargerð fyrir úrskurðarnefnd velferðarmála. Kæranda hafi þannig aldrei gefist kostur á að tjá sig um eða gera athugasemdir við þær grunnforsendur sem ákvörðunin sé nú reist á eftir á. Af því leiði að málið geti vart hafa talist nægilega upplýst áður en ákvörðun hafi verið tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga.

Með hinni kærðu ákvörðun hafi fylgt rökstuðningur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, það er svokallaður samhliða rökstuðningur. Í 22. gr. stjórnsýslulaga sé fjallað um efni rökstuðnings. Þar sé um að ræða lágmarkskröfur sem séu ávallt gerðar til efnis rökstuðnings. Af ákvæðinu leiði að í rökstuðningi stjórnvaldsákvörðunar skuli eftirtalin atriði ávallt koma fram:

Tilvísun til réttarheimilda sem ákvörðun er byggð á.
Meginsjónarmið sem ráðandi voru við mat, að því marki sem ákvörðun hefur byggst á mati.
Þau málsatvik sem höfðu verulega þýðingu við úrlausn málsins.

Af nýrri nálgun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar í málinu leiði óhjákvæmilega að rökstuðningur í hinni kærðu ákvörðun sé ófullnægjandi með öllu. Þar sé enda ekki nema að hluta til vísað til þeirra réttarheimilda sem ákvörðunin sé byggð á og alls ekki fjallað um þau meginsjónarmið sem hafi verið ráðandi við mat, né heldur um þau málsatvik sem hafi haft verulega þýðingu við úrlausn málsins.

Þá veki kærandi sérstaka athygli á að í bréfum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til kæranda, hinni kærðu ákvörðun og greinargerð stofnunarinnar fyrir úrskurðarnefnd velferðarmála hafi stofnunin í engu vikið að þeim lagagrundvelli sem endurkrafa stofnunarinnar, að fjárhæð 3.124.397 kr., styðjist við. Kærandi eigi ekki að þurfa að leita uppi lagaheimildir sem kunni að réttlæta aðgerðir stjórnvalds sem að honum beinist.

Framangreindir annmarkar á meðferð málsins af hálfu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hafi falið í sér brot gegn andmælareglu, rannsóknarreglu og reglum um efni rökstuðnings. Þessir annmarkar ættu að áliti kæranda allir einir og sér að leiða til þess að fallast beri á kröfu um ómerkingu hinnar kærðu ákvörðunar og hvað þá þegar virtir séu heildstætt.

Með stjórnvaldsákvörðun, dags. 27. febrúar 2024, hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun samþykkt umsókn kæranda um sértækan húsnæðisstuðning á grundvelli laga nr. 94/2023. Það hafi verið gert að lokinni yfirferð stofnunarinnar sem hafi falist í því að athuga nauðsynleg fylgigögn og staðreyna rétt kæranda til stuðningsins, sbr. 10. gr. laganna. Þar segi í 2. mgr. að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sé heimilt að synja umsókn hafi nauðsynlegar upplýsingar og gögn ekki borist innan 45 daga frá þeim degi er umsókn hafi borist stofnuninni. Með bréfi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 20. desember 2024, hafi kæranda verið tilkynnt um að umsókn hans um sértækan húsnæðisstuðning hefði verið frestað. Með hinni kærðu ákvörðun hafi umsókn kæranda svo verið hafnað. Örðugt sé að sjá hvaða lagaheimildir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun telji að leyfi stofnuninni að „fresta“ og síðan „hafna“ umsókn sem hafi verið yfirfarin lögum samkvæmt og samþykkt með stjórnvaldsákvörðun tíu mánuðum áður. Um lagagrundvöllinn fyrir þessum aðgerðum hafi aldrei verið fjallað af hálfu stofnunarinnar.

Að framangreindu sögðu sé í VII. kafla laga nr. 94/2023 fjallað um eftirlit og endurreikning sértæks húsnæðisstuðnings. Þar segi í 17. gr. að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skuli reglulega sannreyna þær upplýsingar sem ákvörðun um rétt til sértæks húsnæðisstuðnings byggist á. Þá sé í 18. gr. að finna heimild til að fresta greiðslum, það er að halda eftir greiðslu stuðnings þegar rökstuddur grunur sé um að umsækjandi eða annar heimilismaður uppfylli ekki lengur skilyrði laganna, hafi fengið ofgreiddan stuðning eða ekki sinnt upplýsingaskyldu samkvæmt 11. gr. Ennfremur segi í 19 gr. að hafi umsækjandi fengið hærri sértækan húsnæðisstuðning en honum hafi borið á umræddu tímabili beri honum að endurgreiða þá fjárhæð sem hafi verið ofgreidd. Ákvæði þessi hafi ekki verið nefnd af hálfu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar undir meðferð málsins og kærandi viti því ekki hvort hin kærða ákvörðun sé byggð á þeim. Í öllu falli sé í greinargerð með frumvarpi því er hafi orðið að lögum nr. 94/2023 vísað um nánari skýringar á framangreindum lagaákvæðum til skýringa er hafi fylgt greinum 23 til 27 í lögum nr. 75/2016 um húsnæðisbætur, þar sem um efnislega samhljóða ákvæði sé að ræða. Þannig séu ákvæði 17., 18. og 19. gr. laga nr. 94/2023 hliðstæð ákvæðum 23., 24. og 26. gr. laga nr. 75/2016. Í athugasemdum við 23. gr. í frumvarpi því er hafi orðið að lögum nr. 75/2016 komi eftirfarandi fram um það hlutverk framkvæmdaraðila að sannreyna reglulega upplýsingar sem ákvörðun um rétt til húsnæðisbóta byggist á:

„Ljóst er að breytingar geta orðið á högum umsækjanda sem og annarra heimilismanna hans eftir að greiðsla húsnæðisbóta hefst og að slíkar breytingar kunni að hafa áhrif á rétt til húsnæðisbóta. Á það ekki síst við þar sem frumvarp þetta gerir ekki ráð fyrir að endurnýja þurfi umsókn um húsnæðisbætur eftir að hún hefur verið samþykkt í upphafi. Þannig er lagt til grundvallar að greiðslur húsnæðisbóta fari fram á grundvelli umsóknar svo lengi sem sá leigusamningur sem liggur til grundvallar rétti til húsnæðisbóta er í gildi og skilyrði húsnæðisbóta samkvæmt frumvarpinu eru uppfyllt að öðru leyti. Er því lagt til að framkvæmdaraðili sannreyni reglulega rétt viðkomandi til húsnæðisbóta í því skyni að ganga úr skugga um að þær upplýsingar sem ákvörðun um rétt til húsnæðisbóta grundvallast á hafi ekki breyst frá því að ákvörðunin var tekin.“

Þá segi eftirfarandi í athugasemdum þeim er hafi fylgt 26. gr. sömu laga um leiðréttingu á húsnæðisbótum:

„Gert er ráð fyrir að framkvæmdaraðili leiðrétti húsnæðisbætur hafi breytingar orðið á högum umsækjanda og/eða annarra heimilismanna eða öðrum þeim atriðum sem kunna að hafa áhrif á fjárhæð húsnæðisbóta til hækkunar eða lækkunar.“

Þessar heimildir lúti sýnilega einkum að því að færa framkvæmdaraðila, í þessu tilviki Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, í hendur heimildir til að bregðast við breytingum á högum umsækjanda eða annarra heimilismanna frá því sem hafi verið þegar umsókn um húsnæðisbætur eða stuðning hafi verið samþykkt, er kunni að hafa áhrif á fjárhæð húsnæðisbóta eða stuðnings. Í ákvæðunum verði hins vegar ekki séð að felist viðhlítandi lagaheimild til að hafna áður samþykktri umsókn kæranda um sértækan húsnæðisstuðning og krefjast þess samhliða af kæranda að hann endurgreiði að öllu leyti þann stuðning sem honum hafi verið greiddur um margra mánaða skeið. Í þessu sambandi skipti miklu máli að engin breyting hafi orðið á högum kæranda eða annarra heimilismanna frá því að umsókn hans um sértækan húsnæðisstuðning hafi verið samþykkt. Þegar Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi samþykkt umsókn kæranda hafi hann upplýst stofnunina með tölvupósti, dags. 7. febrúar 2024, sérstaklega um þau áform að leigð yrði út fasteign D að E og önnur fasteign leigð til búsetu fjölskyldunnar vegna þess að afnot fjölskyldunnar af E hafi í raun leitt til þess að þau hjón þyrftu að bera tvöfaldan húsnæðiskostnað. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi þá verið í lófa lagið að gera kæranda viðvart, teldi stofnunin þetta með einhverjum hætti andstætt lögum nr. 94/2023. Stofnunin hafi hins vegar engar athugasemdir gert við þessi áform og samþykkt í framhaldinu umsókn kæranda athugasemdalaust og greitt honum húsnæðisstuðning nær allt árið 2024. Að þessum atvikum virtum hafi kærandi mátt hafa eðlilegar og réttmætar væntingar til þess að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun teldi ekkert við téðar ráðstafanir hans og eftirfarandi umsókn um húsnæðisstuðning að athuga.

Með vísan til þess sem að framan sé rakið sé ljóst að annmarkar á meðferð málsins af hálfu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar séu margháttaðir og alvarlegir, enda lúti þeir að grundvallarreglum stjórnsýsluréttar. Kærandi telji að framangreindir formannmarkar eigi að leiða til þess að fallast beri á kröfu hans um ómerkingu hinnar kærðu ákvörðunar.

Kærandi harmi það mjög að vera í greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sakaður um að hafa með skipulögðum hætti aflað sér fjárstuðnings sem hann hafi ekki átt tilkall til að lögum. Ályktanir stofnunarinnar að þessu leyti séu fjarri sannleikanum.

Þann 10. nóvember 2023 hafi ríkislögreglustjóri lýst yfir neyðarstigi almannavarna og ákveðið hafi verið að rýma Grindavíkurbæ. Óvíst hafi verið um framvindu jarðhræringa og ekkert legið fyrir um hvenær rýmingu yrði aflétt og íbúum leyft að snúa aftur til heimila sinna. Fljótlega hafi svo orðið ljóst að Grindvíkingar myndu ekki geta dvalið á heimilum sínum í náinni framtíð og staðan því sú að skyndilega hafi heilt bæjarfélag verið í húsnæðisleit. Líkt og gefi að skilja hafi þessu fylgt gríðarleg streita fyrir kæranda, þau hjónin hafi óttast að finna ekki leiguhúsnæði við hæfi fyrir sig og börn þeirra þrjú, eða finna jafnvel ekki leiguhúsnæði yfir höfuð.

Það hafi verið við þessar aðstæður sem eiginkona kæranda, C, hafi ákveðið að félag í hennar eigu, D, myndi kaupa fasteign að E. Um neyðarráðstöfun hafi verið að ræða sem hafi verið framkvæmd í örvæntingu öðru fremur á gríðarlega erfiðum tíma fyrir fjölskylduna.

Fasteignina að E hafi D keypt hinn 24. nóvember 2023, sama dag og kynnt hafi verið á vef Stjórnarráðsins með formlegum hætti frumvarp það er hafi orðið að lögum nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ. Á vettvangi stjórnmálanna hafi vikurnar þar áður verið fjallað um væntanlegar aðgerðir til stuðnings við Grindvíkinga varðandi húsnæðismál, þar á meðal leigustyrki. Þegar fasteignin að E hafi verið keypt hafi kæranda og eiginkonu hans ekki dottið í hug að kaupin kynnu með einhverjum hætti að takmarka eða koma í veg fyrir rétt þeirra til þess stuðnings sem hafi verið boðaður.

Kærandi hafi svo sótt um sértækan húsnæðisstuðning á grundvelli laga nr. 94/2023 með umsókn, dags. 23. janúar 2024, vegna leigu á E af D. Kæranda hafi þá ekki verið kunnugt um þá takmörkun sem sé að finna í b. lið 2. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023 og hafi staðið í þeirri trú að stuðningur yrði veittur vegna leigunnar, meðal annars með það í huga að kærandi og eiginkona hans hefðu annað tveggja þurft að greiða D eðlilega leigu eða telja sér til tekna sem húsnæðishlunnindi endurgjaldslausa dvöl í fasteigninni, sbr. II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og skattmatsreglur ríkisskattstjóra vegna tekjuársins 2024.

Með bréfi, dags. 31. janúar 2024, hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun upplýst kæranda um að lög stæðu því í vegi að hann fengi notið húsnæðisstuðnings vegna leigunnar á E. Kærandi og eiginkona hans hafi því skyndilega verið komin í þá stöðu, sem þau hafi engan veginn séð fyrir, að þurfa óstudd með öllu að bera húsnæðiskostnað á tveimur stöðum. Af fasteign þeirra í Grindavík þyrfti að greiða lán og önnur viðeigandi gjöld og þar ofan á hafi bæst leiga eða tekjufærsla hlunninda, sem hvort tveggja endurspegli það sem almennt gerist við húsaleigu milli ótengdra aðila, vegna dvalar í E. Þessar aðstæður, hefðu þær staðið óbreyttar, hefðu orðið kæranda og eiginkonu hans algjörlega ofviða fjárhagslega.

Af þessum ástæðum hafi eiginkonu kæranda verið nauðugur einn sá kostur að leigja út fasteign D að E og þeim hjónum að leigja annað húsnæði til dvalar fyrir fjölskyldunna svo sækja mætti um sértækan húsnæðisstuðning í fullu samræmi við lög nr. 94/2023. Svo sem áður sé rakið hafi kærandi sérstaklega upplýst Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um þessi áform með tölvupósti, dags. 7. febrúar 2024, án athugasemda frá stofnuninni, áður en umsókn kæranda um sértækan húsnæðisstuðning vegna leigu á F hafi verið send sömu stofnun til meðferðar, dags. 22. febrúar 2024. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi farið yfir umsóknina og þau gögn sem henni hafi þurft að fylgja lögum samkvæmt og samþykkt hana án athugasemda með stjórnvaldsákvörðun, dags. 27. febrúar 2024.

Álit Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um að sú atburðarás sem sé rakin hér að framan lýsi einhvers konar óhlutvendni af hálfu kæranda sé eindregið hafnað. Með umræddum ráðstöfunum hafi kærandi verið í góðri trú að reyna að haga málum með þeim hætti að hann gæti sótt um stuðning sem hann og fjölskylda hans hafi átt rétt til að lögum og sannarlega þurft á að halda.

Í greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sé það sjónarmið stofnunarinnar áréttað að kærandi hafi ekki þurft að leigja húsnæði utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga í skilningi 2. gr. laga nr. 94/2023 vegna þess að félag í eigu eiginkonu hans hafi átt fasteign.

Enn sé ítrekað af hálfu kæranda að í 9. gr. laganna sé ítarlega fjallað um skilyrði fyrir veitingu sértæks húsnæðisstuðnings svo og um þær aðstæður sem komi í veg fyrir veitingu slíks stuðnings. Óumdeilt sýnist í málinu að kærandi hafi uppfyllt skilyrðin að öllu leyti. Með 9. gr. hafi löggjafinn ákveðið með tæmandi talningu hverjir það séu sem þurfi stuðninginn í skilningi 2. gr. sömu laga. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi ekki verið falið það hlutverk að móta frekari skilyrði fyrir sértækum húsnæðisstuðningi en hafi verið sett með lögum nr. 94/2023 eða aðlaga skilyrðin að eigin hugmyndum um hverjir þurfi á honum að halda.

Þessum skilningi til stuðnings megi benda á það sem fram komi í skýrslu forsætisráðherra um helstu verkefni stjórnvalda og mat á framtíðaráhorfum vegna jarðhræringa og eldsumbrota á Reykjanesskaga. Í skýrslunni segi:

„Langstærsta stuðningsaðgerð stjórnvalda við íbúa Grindavíkur eru uppkaup Fasteignafélagsins Þórkötlu á íbúðarhúsnæði í bænum. Í lok október sl. hafði Þórkatla greitt út 47,8 ma.kr. til einstaklinga og gengið frá kaupum á 900 íbúðum, mikinn meiri hluta íbúða í Grindavík. Stærstur hluti útgreiðslna vegna þessara íbúða átti sér stað í apríl til júní sl. Talsverður hluti heimila í bænum fékk enn greiddan sértækan húsnæðisstuðning um mánaðamótin október/nóvember 2024 þótt nokkuð væri um liðið síðan mörg þeirra höfðu fengið greitt frá Þórkötlu. Ekkert í lögum kemur í veg fyrir að fólk leigi út hina nýju íbúð sem það hefur keypt utan Grindavíkur en njóti áfram hins sértæka leigustuðnings.“

Svo sem þarna komi fram sé ekkert í lögum sem komi í veg fyrir að einstaklingar leigi út fasteign sem þeir hafi keypt utan Grindavíkur en njóti áfram hins sértæka leigustuðnings á grundvelli laga nr. 94/2023 vegna fasteignar þeirra í Grindavík. Þetta renni enn frekari stoðum undir það álit kæranda að hafna verði eftirfarandi forsendum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar fyrir hinni kærðu ákvörðun:

„Þar sem eigið húsnæði að E hefur verið tiltækt til búsetu frá 10.12.23, telst ekki hafa verið þörf á leigu til íbúðar í skilningi fyrrnefndra laga.“

Að framangreindu virtu telji kærandi að hin kærða ákvörðun byggi á efnislega röngum forsendum, hvort sem tekið sé mið af upphaflegum forsendum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar eða nýjum. Af þessari ástæðu beri að fallast á kröfu um ómerkingu hinnar kærðu ákvörðunar.

III. Sjónarmið Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar

Í greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar kemur fram að kærandi hafi fyrst skilað inn umsókn um sértækan húsnæðisstuðning þann 23. janúar 2024 vegna leigu á húsnæðinu E. Heimilismenn umsóknar hafi verið A, C, I, Í og J. Umsókn kæranda hafi verið frestað þann 31. janúar 2024 þar sem lögaðili sem tengist heimilismanni hafi verið skráður eigandi að hinu leigða íbúðarhúsnæði. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi E verið keypt þann 24. nóvember 2023 og afhent 2. desember 2024.

Í kjölfar frestunarbréfs hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun borist tölvupóstur, dags. 7. febrúar 2024, frá C heimilismanni og kæranda þar sem hafi verið gerð grein fyrir því að félag í eigu C hefði keypt eignina í þeim tilgangi að skjóta skjólshúsi yfir fjölskylduna. Óskað hafi verið eftir því að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun myndi endurskoða afstöðu sína en jafnframt tekið fram að að öðrum kosti yrðu þau að leigja öðrum Grindvíkingum eignina. Þessum tölvupósti hafi verið svarað þann 12. febrúar 2024, þar sem hafi verið útskýrt að ekki væri hægt að veita umbeðna undanþágu. Samdægurs hafi borist tölvupóstur frá C um hvernig ætti að segja upp leigusamningnum vegna leigu á húsnæðinu E. C hafi í kjölfarið verið leiðbeint um að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun gæti lokað umsókn um sértækan húsnæðisstuðning. C hafi þegið það og umsókn um sértækan húsnæðisstuðning hafi því verið sett í leigulok þann 1. janúar 2024.

Kærandi hafi skilað inn umsókn að nýju um sértækan húsnæðisstuðning þann 13. febrúar 2024 vegna leigu á húsnæðinu F. Umsóknin hafi verið á grundvelli húsaleigusamnings, dags. 13. febrúar 2024, og hafi verið samþykkt þann 27. febrúar 2024. Þann 29. ágúst 2024 hafi afgreiðslu umsóknar kæranda verið frestað þar sem upplýsingar um leigulok hafi ekki legið fyrir. Samkvæmt upplýsingum úr fasteignaskrá hefðu tvær fasteignir við K verið afhentar kæranda og heimilismanni þann 26. ágúst 2024. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi því óskað eftir upplýsingum um hvenær leigutíma hefði lokið eða myndi ljúka í leiguhúsnæði að F þar sem leigutíminn hafi verið ótímabundinn samkvæmt leigusamningi.

Í kjölfar frestunar hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun borist tölvupóstur frá kæranda, dags. 2. september 2024, þess efnis að fara þyrfti í töluverðar endurbætur á húsnæðinu við K og því væru nokkrir mánuðir þar til hægt væri að flytja í húsið. Kærandi hafi einnig greint frá því að enn væri í gildi leigusamningur fyrir F og þeim samningi yrði ekki sagt upp fyrr en húsnæðið sem kærandi hefði keypt yrði tilbúið til að búa í. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi ekki gert athugasemdir við skýringar kæranda. Kærandi hafi svo óskað eftir því við stofnunina að umsókn yrði sett í leigulok um áramót og leigulok hafi verið skráð þann 31. desember 2024.

Við frekari skoðun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar á umsókn kæranda hafi komið í ljós að á sama tíma og kærandi hafi gert leigusamning um húsnæðið F hafi verið gerður leigusamningur um húsnæðið E. Eins og áður hafi komið fram sé E í eigu félags í eigu eiginkonu kæranda. Leigutaki húsnæðisins við E sé hins vegar G. Eiginmaður G sé L en L sé eigandi og forsvarsmaður félagsins H sem sé skráður eigandi og leigusali húsnæðisins við F.

Umsókn kæranda hafi verið frestað þann 20. desember 2024 þar sem umsóknin hafi að mati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar ekki verið í samræmi við markmið og ákvæði laga um sértækan húsnæðisstuðning. Í bréfi til umsækjanda hafi verið veittur samhliða rökstuðningur, þar sem komið hafi fram að í ljósi þess að eigið húsnæði að E hafi verið tiltækt til búsetu frá desember 2023 teljist ekki hafa verið þörf á að leigja húsnæði til íbúðar. Í kjölfar þeirrar frestunar eða þann 27. desember 2024 hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun borist bréf frá lögmanni kæranda þar sem frestuninni hafi verið andmælt og óskað eftir frekari skýringum. Frekari skýringar hafi verið sendar til kæranda 13. janúar 2025 og hafi undir venjulegum kringumstæðum átt að birtast á „Mínum síðum“. Vegna tæknilegra mistaka hafi rökstuðningur stofnunarinnar ekki birst kæranda á þeim tíma.

Þann 24. febrúar 2025 hafi umsókn kæranda verið synjað af þeirri ástæðu að eigið húsnæði hefði þegar verið tiltækt. Lokauppgjör sértæks húsnæðisstuðnings hafi svo verið birt kæranda þann 26. febrúar 2025. Niðurstaða lokauppgjörs hafi verið skuld að fjárhæð 3.124.397 kr.

Þann 27. febrúar 2025 hafi lögmaður kæranda ítrekað framangreint erindi frá 27. desember 2024 í tölvupósti. Hann hafi jafnframt upplýst að kærandi hefði móttekið tvö bréf frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, annars vegar um ákvörðun stofnunarinnar um að hafna umsókn kæranda um sértækan húsnæðisstuðning, dags. 24. febrúar 2025, og hins vegar um endurgreiðslukröfu að fjárhæð 3.124.397 kr. vegna ofgreidds húsnæðisstuðnings, dags. 26. febrúar 2025. Þá hafi verið skorað á stofnunina að endurupptaka mál kæranda eftir ákvæðum 24. gr. stjórnsýslulaga til lögmætrar málsmeðferðar. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun harmi að ekki hafi verið tekin afstaða til endurupptökubeiðninnar en það sé hins vegar mat stofnunarinnar að upphafleg ákvörðun hafi ekki byggst á röngum eða ófullnægjandi upplýsingum og að erindið hafi ekki falið í sér neinar nýjar upplýsingar.

Í svari starfsmanns Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hafi komið fram að vegna tæknilegra mistaka hafi virst sem bréf stofnunarinnar, dags. 13. janúar 2025, hefði ekki birst kæranda. Upplýst hafi verið að það hefði verið lagfært og að bréfið væri aðgengilegt á „Mínum síðum“.

Með bréfi, dags. 11. mars 2025, hafi kærandi kært til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvarðanir Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 24. og 26. febrúar 2025, vegna umsóknar hans um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavík.

Í máli þessu sé deilt um synjun umsóknar um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavík, þar sem eigið húsnæði hafi þegar verið tiltækt.

Lög nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ séu sett með það markmið að lækka húsnæðiskostnað Grindvíkinga sem þurfi að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga, sbr. 2. gr. laganna. Um sé að ræða tímabundið stuðningsúrræði.

Í 5. tölul. 3. gr. sé sértækur húsnæðisstuðningur skilgreindur sem mánaðarlegar greiðslur til lækkunar á húsnæðiskostnaði Grindvíkinga sem þurfi að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga.

Kærandi hafi fyrst skilað inn umsókn um sértækan húsnæðisstuðning þann 23. janúar 2024 vegna leigu á húsnæðinu E. Skráður eigandi húsnæðisins sé félagið D og C heimilismaður sé eigandi félagsins og forráðamaður. Þegar komið hafi í ljós að sértækur húsnæðisstuðningur samkvæmt lögunum yrði ekki veittur þegar einhver heimilismanna væri eigandi viðkomandi húsnæðis eða eigandi húsnæðis væri lögaðili, enda hefði heimilismaður, maki hans eða sambúðarmaki þar ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar samkvæmt b. lið 2. mgr. 9. gr. laga um sértækan húsnæðisstuðning, hafi verið fallið frá umsókn.

Í framhaldi hafi kærandi sótt um að nýju en nú vegna leigu á húsnæðinu F sem kærandi hafi leigt af H. Eigandi og forráðamáður félagsins H. sé L. Samhliða því hafi Everið leigt eiginkonu eiganda H fyrir sömu mánaðarlegu leigufjárhæð.

Það sé því mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að framangreind viðskipti hafi verið gerð með þann eina tilgang að fá greiddan sértækan húsnæðisstuðning en ekki með það að markmiði að koma þaki yfir fjölskyldu kæranda. Ljóst sé að kærandi og eiginkona hans hafi haft aðgang að fasteign í eigu félags síns, D, og þegar þau hafi ekki getað fengið húsnæðisstuðning vegna hennar hafi verið gripið til þess ráðs að leigja annarri fjölskyldu fasteignina og að sama skapi leigja fasteign í eigu félags sem sé í eigu þeirrar fjölskyldu. Í því sambandi sé sérstaklega vakin athygli á því að samningarnir séu gerðir á tveggja daga tímabili og sömu leigufjárhæð sé að finna í báðum samningum. Því hafi ekki verið haldið fram af kæranda að fasteignin E hafi ekki hentað fjölskyldunni til búsetu eða að aðrar ástæður séu að baki því að fjölskyldan nýti hana ekki til búsetu, aðrar en þær að ekki hafi verið hægt að fá greiddan húsnæðisstuðning vegna hennar.

Í samræmi við markmiðsákvæði laganna og skilgreiningu á sértækum húsnæðisstuðningi teljist það ekki falla undir markmið laganna að sértækur húsnæðisstuðningur sé veittur til þeirra sem nú þegar hafi tiltækt húsnæði í sinni eigu eða í eigu félags þar sem heimilismaður, maki hans eða sambúðarmaki hafi ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar. Við mat á því telji Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að ekki sé hægt að horfa fram hjá því að hér sé um að ræða leigusamband sem hafi sérstaklega verið stofnað til í þeim tilgangi að fá sértækan húsnæðisstuðning sem sé ætlaður til þess að lækka húsnæðiskostnað þeirra fjölskyldna sem hafi þurft að rýma Grindavík í nóvember 2023 og hafi ekki haft aðra valkosti en að leigja sér oft á tíðum dýrt húsnæði utan Grindavíkur.

Að öllu framangreindu virtu sé það því niðurstaða Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að skilyrði húsnæðisstuðnings séu ekki uppfyllt og að fasteignin E hafi frá afhendingu hennar verið tiltæk kæranda og fjölskyldu hans til búsetu og að það sé ekki í samræmi við markmið og tilgang laganna að fallast á rétt til húsnæðisstuðnings vegna viðskipta eins og hafi verið rakin að framan.

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun geri kröfu um að hin kærða ákvörðun stofnunarinnar í málinu verði staðfest.

IV. Niðurstaða

Kærðar eru ákvarðanir Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 24. og 26. febrúar 2025, annars vegar um að synja umsókn kæranda um sértækan húsnæðisstuðning og hins vegar um að innheimta ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning. Umsókn kæranda var synjað á grundvelli 2. gr. og 5. tölul. 3. gr. laga nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ. Í innheimtubréfi stofnunarinnar, dags. 26. febrúar 2025, var ekki vísað til þess á hvaða grundvelli ofgreiðsla hafði átt sér stað heldur eingöngu að kæranda bæri að endurgreiða alla þá fjárhæð sem hann hafði fengið greidda og að það væri í samræmi við skilyrði laga nr. 94/2023. Af greinargerð stofnunarinnar og gögnum málsins er þó ljóst að mati nefndarinnar að endurkrafan er reist á sama grundvelli, það er að kærandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 2. gr. og 5. tölul. 3. gr. laga nr. 94/20023 á því tímabili sem um ræðir.

Í 2. gr. laga nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ er kveðið á um markmið laganna. Þar segir að markmið þeirra sé að lækka húsnæðiskostnað Grindvíkinga sem þurfi að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga.

Í 5. tölul. 3. gr. laganna er sértækur húsnæðisstuðningur nánar skilgreindur. Þar kemur fram að um sé að ræða mánaðarlegar greiðslur til lækkunar á húsnæðiskostnaði Grindvíkinga sem þurfi að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga.

Í III. kafla laga nr. 94/2023 er kveðið á um skilyrði sértæks húsnæðisstuðnings. Þar segir í 8. gr. að sértækur húsnæðisstuðningur sé mánaðarleg greiðsla sem greiðist til umsækjanda, sbr. 6. tölul. 3. gr., og skuli ákvarðaður og reiknaður út miðað við fjölda heimilismanna, sbr. 2. tölul. 3. gr. og 13. gr., og hámarkshlutdeild ríkisins í húsnæðiskostnaði, sbr. 14. gr.

Samkvæmt b. lið 1. mgr. 9. gr. laganna er það skilyrði fyrir greiðslu sértæks húsnæðisstuðnings að umsækjandi og aðrir þeir sem umsækjandi tilgreinir sem heimilismenn í umsókn séu búsettir í hinu leigða húsnæði og eigi þar lögheimili eða tímabundið aðsetur samkvæmt lögum um lögheimili og aðsetur.

Samkvæmt b. lið 2. mgr. 9. gr. laganna verður sértækur húsnæðisstuðningur ekki veittur þegar einhver heimilismanna er eigandi viðkomandi húsnæðis; hið sama á við þegar eigandi húsnæðisins er lögaðili, enda hafi heimilismaður, maki hans eða sambúðarmaki þar ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar; einstaklingur telst hafa ráðandi stöðu í þessu sambandi ef hann einn eða ásamt maka, sambúðarmaka, börnum, foreldrum, systkinum, öðrum nákomnum ættingjum eða heimilismanni, einum eða fleiri, á samtals 50% hlut eða meira í viðkomandi lögaðila.

Í máli þessu liggur fyrir að kærandi fékk greiddan sértækan húsnæðisstuðning frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun vegna leigu á húsnæðinu F. Kærandi tók þá fasteign á leigu eftir að hafa fengið þær upplýsingar hjá stofnuninni að ekki væri heimilt að samþykkja að greiða sértækan húsnæðisstuðning vegna leigu á húsnæðinu E vegna framangreinds ákvæðis b. liðar 2. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023. Það húsnæði hafði félag í eigu eiginkonu kæranda keypt í nóvember 2023 gagngert til þess að skjóta skjólshúsi yfir fjölskylduna vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga og var fasteignin afhent 2. desember 2023.

Að framangreindu virtu telur úrskurðarnefnd velferðarmála ljóst að kærandi og fjölskylda hans hafi frá 2. desember 2023 haft aðgang að húsnæði til búsetu og því ekki þurft að taka annað húsnæði á leigu. Ekkert hefur komið fram í málinu um að húsnæðið að E hafi ekki verið tiltækt og laust til búsetu, þvert á móti var því húsnæði fyrst komið í útleigu eftir að kæranda varð ljóst að hann fengi ekki greiddan sértækan húsnæðisstuðning vegna leigu á því og annað húsnæði tekið á leigu í staðinn og sótt um sérstakan húsnæðisstuðning vegna þess. Þar sem kærandi þurfti ekki að taka húsnæðið að F á leigu var það rétt niðurstaða hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að hann hefði ekki átt rétt á greiðslu sértæks húsnæðisstuðnings.

Í VII. kafla laga nr. 94/2023 er kveðið á um eftirlit og endurreikning sértæks húsnæðisstuðnings. Þar segir í 1. mgr. 17. gr. að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skuli reglulega sannreyna þær upplýsingar sem ákvörðun um rétt til sértæks húsnæðisstuðnings byggist á. Í 19. gr. er fjallað um leiðréttingu á sértækum húsnæðisstuðningi en þar segir í 1. mgr.:

„Hafi umsækjandi fengið hærri sértækan húsnæðisstuðning en honum bar á umræddu tímabili ber honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skal að jafnaði draga ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning frá síðar tilkomnum sértækum húsnæðisstuðningi sama aðila. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun á einnig endurkröfurétt á hendur umsækjanda eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum.“

Samkvæmt framangreindu er ákvæði 19. gr. laga nr. 94/2023 fortakslaust að því er varðar skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning. Með vísan til þess er ákvörðun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um að kæranda beri að endurgreiða greiddan sértækan húsnæðisstuðning á tímabilinu febrúar til nóvember 2024, staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvarðanir Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 24. og 26. febrúar 2025, í máli A, eru staðfestar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir