18 júní 2025

Mál nr. 141/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 141/2025

Miðvikudaginn 18. júní 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 4. mars 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um útreikning á greiðslum vegna frestunar á töku ellilífeyris.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um ellilífeyri með rafrænni umsókn 6. nóvember 2024 frá 1. janúar 2025. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 3. desember 2024, var umsókn kæranda um ellilífeyri samþykkt frá 1. janúar 2025. Með bréfi, dags. 8. janúar 2025, gerði kærandi athugasemd við útreikning Tryggingastofnunar ríkisins á ellilífeyri. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 10. febrúar 2025, var kæranda tilkynnt að útreikningur á ellilífeyri skyldi standa óbreyttur.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 4. mars 2025. Með bréfi, dags. 5. mars 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 17. mars 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 9. apríl 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 12. apríl 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 16. apríl 2025. Með bréfi, dags. 2. maí 2025, barst viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 7. maí 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 12. maí 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 13. maí 2025. Efnislegar athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins varðandi útreikning ellilífeyris, dags. 10. febrúar 2025.

Málsatvik séu þau að Tryggingastofnun noti aðra reikniaðferð/reikniröð heldur en þá sem komi fram í lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar, eftir þá breytingu sem gerð hafi verið með lögum nr. 18/2023, sem hafi tekið gildi 28. mars 2023.

Í lögunum sé kveðið á um skerðingu ellilífeyris um 45% af eigin tekjum lífeyrisþegans umfram frítekjumörk. Jafnframt sé kveðið á um rétt manna til að flýta töku lífeyris um allt að tvö ár og frestunar hins sama um allt að 13 ár. Í núgildandi útgáfu laganna sé kveðið á um að reikniröð skuli vera: Búsetuhlutfall – frestun/flýtt taka lífeyris – skerðing vegna eigin tekna. Tryggingastofnun reikni lífeyrisréttindin hins vegar í öfugri röð og fái því aðra útkomu, hagstæðari þeim sem flýti lífeyristöku, en óhagstæðari þeim sem fresti lífeyristöku. Reyndar svo óhagstæða þeim sem lengst fresta lífeyristökunni, eða til 80 ára aldurs, að fyrir hverjar 100.000 kr. sem þeir fái úr eigin lífeyrissjóði, umfram frítekjumark, lækki ellilífeyrir þeirra frá Tryggingastofnun um 123.543 kr., þ.e. að við að fá greiðslu úr eigin lífeyrissjóði, þá lækki ráðstöfunartekjur og skerðingin verði 123,5% í stað 45%, sem lögin kveði á um. Þetta sé náttúrlega úr öllu hófi og standist engin siðferðileg rök og varla 63. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Sú reikniregla, sem Tryggingastofnun beiti, hafi verið í lögum meðan frestunarheimild hafi einungis verið fimm ár, engin heimild til að flýta töku lífeyris og skerðingarákvæði 25% umfram há frítekjumörk. Þegar lögfest hafi verið ákvæði um rétt til að flýta töku lífeyris um allt að tvö ár, frestunar um allt að 13 ár og 45% skerðingu vegna eigin tekna umfram lág frítekjumörk, hafi höfundur laganna væntanlega ekki gert sér grein fyrir að þörf væri á breytingu reiknireglunnar. Tregðulögmál stjórnsýslunnar hafi svo gert það að verkum að það hafi ekki verið gert fyrr en sex árum síðar. Það sé svo sem ekkert nýtt að villur séu í lögum sem samþykkt séu á löggjafarþingi.

Það hafi vakið sérstaka athygli kæranda að í lokamálsgrein kærðrar ákvörðunar segi yfirlögfræðingur Tryggingastofnunar nánast berum orðum að stofnunin hvorki þurfi né ætli að fara að núgildandi lögum vegna þess að lögin hafi áður verið öðruvísi.

Kæranda sé ekki kunnugt um nein lög sem sé heimilt að umgangast með þeim hætti og hann viti ekki betur en að allir eigi að vera jafnir fyrir lögunum. Kærandi treysti sér til að fullyrða að jafn umfangsmikil breyting og samþykkt hafi verið 28. mars 2023 á ákvæðum laga um almannatryggingar, varðandi sveigjanlega lífeyristöku og fjárhæð ellilífeyris, hafi ekki verið gerð óvart, heldur einmitt í þeim tilgangi að leiðrétta það óréttlæti, sem hafi falist í fyrri útreikningsaðferðinni. Að öðrum kosti hefði löggjafanum verið í lófa lagið að halda lagagreininni óbreyttri. Öfugt við yfirlögfræðing Tryggingastofnunar þá sé það mat kæranda að hugur löggjafans hafi staðið til að lífeyrir eigi að reiknast á sanngjarnan hátt. Reikniregla stofnunarinnar sé ósanngjörn gagnvart þeim sem hafi frestað lífeyristöku til 80 ára aldurs og gagnvart öllum öðrum. Því sé þess krafist að ellilífeyrir kæranda verði reiknaður á þann hátt sem núgildandi lög um almannatryggingar mæli fyrir um.

Í athugasemdum kæranda frá 12. apríl 2025 kemur fram að það sé rangt að ákvæði um sveigjanlega töku ellilífeyris hafi fyrst komið inn í lög um almannatryggingar með lögum nr. 116/2006. Tilvísuð lög nr. 116/2006 varði fiskveiðistjórnun, auk þess sem lög frá 2006 geti ekki breytt lögum sem sett hafi verið ári síðar. Hér sé líklega átt við lög nr. 166/2006 um breytingar á lögum nr. 117/1993.

Ákvæði um frestun ellilífeyristöku hafi verið í lögum nr. 67/1971 og í athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga segi að sá hluti þeirrar lagagreinar sé óbreyttur frá fyrri lögum nr. 40/1963, að bótafjárhæðum undanskildum. Í lögum þessum hafi ekkert skerðingarákvæði verið, en tiltekin upphæð ellilífeyris fyrir hvert frestunarár, auk ákvæðis um uppbót á elli- og örorkulífeyri, þannig að öllum væru tryggðar 84.000 kr. heildartekjur.

Með lögum nr. 117/1993 hafi fyrst komið ákvæði um skerðingu lífeyris vegna annarra tekna. Kveðið hafi verið á um að ef eigin tekjur, aðrar en húsaleigubætur, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og greiðslur úr skyldubundnum, atvinnutengdum lífeyrissjóðum, séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd, fari umfram 853.397 kr. á ári, skuli skerða ellilífeyri um 30% af því sem umfram sé. Tekjutryggingu skyldi skerða um 38,35% af fjármagnstekjum auk 60 af hundraði atvinnutekna, eða fullra atvinnutekna með 300.000 kr. frítekjumarki. Í 17. gr. laganna hafi að auki verið sleginn sá varnagli að „samanlögð skerðing elli-, örorku-, slysa- eða endurhæfingarlífeyris og tekjutryggingar skal aldrei fara umfram 38,35% af tekjum. Komi samtímis til skerðingar þessara bóta skal lífeyrir fyrst skertur og samsvarandi dregið úr skerðingu tekjutryggingar.“

Hér virðast höfundar laganna hafa gert sér grein fyrir að heildarskerðing gæti orðið meiri við beitingu reiknireglnanna einna.

Lög nr. 117/1993 hafi verið endurútgefin sem lög nr. 100/2006 með gildistöku 1. janúar 2007. Með breytingarlögum nr. 17/2008 hafi skerðing ellilífeyris verið lækkuð í 25%, en ákvæði um ellilífeyri hafi haldist nokkurn vegin óbreytt þar til breytingarlög nr. 116/2016 hafi öðlast gildi. Þá hafi komið inn ákvæði um að hefja megi ellilífeyristöku á bilinu frá 65 til 80 ára aldurs gegn varanlegri lækkun/hækkun lífeyris samkvæmt tryggingafræðilegum útreikningi og 45% skerðingu vegna annarra tekna. Ákvæði um tekjutryggingu hafi verið efnislega óbreytt, með 38,35% skerðingarákvæði, allt til þess að breytingarlög nr. 18/2023 hafi tekið gildi, en þá hafi tekjutrygging verið felld brott.

Ákvæði laga nr. 116/2016 hafi valdið því að sú reikniaðferð, sem af röð lagaákvæðanna leiði, hafi orðið til þess að sá sem fresti ellilífeyristöku til 80 ára aldurs hafi fengið 123,5% raunskerðingu á ellilífeyri sinn vegna annarra tekna umfram frítekjumörk. Þetta hafi ekki raungerst strax, því sá sem hafði hugsað sér hámarksfrestun lífeyristöku samkvæmt eldra ákvæði og að hefja lífeyristöku 72 ára á árinu 2016, hafi þá fengið möguleika til að fresta lífeyristökunni til 80 ára aldurs, en þá hæfist lífeyristakan árið 2024. Í millitíðinni hafi löggjafanum orðið ljóst að með þáverandi uppröðun ávinnslu- og skerðingarákvæða í lögunum, hafi hin lögfesta 45% skerðing einungis verið slík hjá þeim sem hafi hafið ellilífeyristöku nákvæmlega 67 ára. Hjá öðrum hafi raunskerðing frá 39,5% (upphaf lífeyristöku 65 ára) til 123,5% (upphaf lífeyristöku 80 ára), eins og kærandi hafi sýnt fram á og hægt sé að sannreyna í reiknivél Tryggingastofnunar á heimasíðu hennar. Til þess að skerðing yrði 45% hjá öllum þyrfti ekki annað til en að breyta röð ákvæðanna í þá veru sem gert hafi verið með breytingarlögum nr. 18/2023. Efnisatriði ákvæðanna séu óbreytt frá því sem áður hafi verið en þau séu:

„1. Upphæð grunnlífeyris er tiltekin (breytist árlega).

2. Ávinnsla vegna búsetulengdar.

3. Hækkun/lækkun vegna frestunar/flýtingar ellilífeyristöku.

(Hér er þó bætt inn að samsvarandi frestun/flýting greiðslna frá skyldubundnum, atvinnutengdum lífeyrissjóðum sé skilyrði)

4. Skerðing vegna annarra tekna ellilífeyrisþega, umfram frítekjumörk.“

Útreikningsröð geti ekki talist til efnisatriða, enda sé hvergi á hana minnst í lögunum. Með vísan til máls umboðsmanns Alþingis nr. 11061/2021 megi draga þá ályktun að reikna skuli lífeyri eftir þeirri röð sem efnisákvæðum sé raðað í lögunum. Enda sé hnykkt á því í 21. gr. laga um almannatryggingar eins og þau séu eftir gildistöku breytingarlaga nr. 18/2023.

Að vilji löggjafans sitji í vasa Tryggingastofnunar, eins og gefið sé í skyn undir lok rökstuðnings stofnunarinnar, sé í besta falli hlægilegt.

Það hljóti að vera skylda Tryggingastofnunar að framkvæma útreikning á ellilífeyrisgreiðslum á þann hátt að samræmist þeim lögum sem í gildi séu á hverjum tíma.

Í lokin sé þess getið að það veki furðu að á sama tíma og Tryggingastofnun berjist gegn því að fara eftir ákvæði 21. gr. laga um almannatryggingar, skuli hún birta auglýsingu, þess efnis að stofnunin ætli nú að fara eftir 19. gr. sömu laga.

Það geti ómögulega staðist að Tryggingastofnun geti valið sér lagagreinar til að fara eftir og á sama tíma hundsað aðrar greinar sömu laga.

Í athugasemdum kæranda frá 12. maí 2025, kemur fram að Tryggingastofnun hafi í greinargerð sinni ekki svarað athugasemdum hans frá 12. apríl 2025. Það sé hárrétt að efnisatriði lagagreina nr. 16 – 21 í lögum um almannatryggingar, eins og þau séu nú, eftir gildistöku breytingarlaga nr. 18/2023, séu óbreytt frá því sem hafi verið fyrir breytinguna, þó með lítilsháttar viðbót í gr. 19. Efnisatriðin séu eftirfarandi:

„1. Upphæð grunnlífeyris er tiltekin (breytist árlega).

2. Ávinnsla vegna búsetulengdar.

3. Hækkun/lækkun vegna frestunar/flýtingar ellilífeyristöku.

(Hér er þó bætt inn að samsvarandi frestun/flýting greiðslna frá skyldubundnum, atvinnutengdum lífeyrissjóðum sé skilyrði)

4. Skerðing vegna annarra tekna ellilífeyrisþega, umfram frítekjumörk.“

Uppröðun ákvæðanna hafi hins vegar verið breytt og tilgangurinn með því geti aðeins hafa verið sá að tryggja að ákvæði 21. gr. um lækkun lífeyris um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega leiði til 45% lækkunar hjá öllum, en ekki til 39,5% lækkunar hjá sumum og 123,5% lækkunar hjá öðrum, eins og fyrri reikniaðferð hafi leitt til og sem Tryggingastofnun beiti enn í dag, þrátt fyrir skýr fyrirmæli 21. gr. laga um almannatryggingar eins og þau séu eftir gildistöku laga nr. 18/2023. Í raun skipti ákvæði laga nr. 117/1993 og laga nr. 166/2006 engu máli hér. Hið sama gildi um ákvæði laga nr. 100/2007 fyrir gildistöku laga nr. 18/2023. Það séu aðeins ákvæði núgildandi laga sem skipti máli og eftir þeim beri að fara.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun stofnunarinnar, dags. 10. febrúar 2025, um synjun á endurreikningi ellilífeyris.

Kveðið sé á um sveigjanlega töku ellilífeyris í 19. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, þar segi:

„Heimilt er að fresta töku ellilífeyris til allt að 80 ára aldurs gegn varanlegri hækkun lífeyrisins, sbr. 1. mgr. 20. gr. Heimildin er bundinn því skilyrði að viðkomandi hafi ekki fengið greiddan ellilífeyri frá almannatryggingum eða skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, sbr. þó 3. mgr. Umsækjanda skal þó vera heimilt að draga umsókn sína til baka innan 30 daga frá afgreiðslu umsóknar án þess að það hafi áhrif á rétt til hækkunar lífeyris. Hafi greiðsla lífeyris átt sér tað er full endurgreiðsla forsenda afturköllunar.

Heimilt er að hefja töku ellilífeyris frá 65 ára aldri gegn varanlegri lækkun lífeyrisins, sbr. 2. mgr. 20. gr. Heimild þessi er bundin því skilyrði að samþykkt hafi verið umsókn um greiðslu lífeyris samkvæmt áunnum réttindum hjá öllum skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum.

Heimilt er að greiða hálfan áunninn ellilífeyri samkvæmt lögum þessum frá 65 ára aldri til þeirra sem eiga rétt á ellilífeyri frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og hafa fengið samþykki viðkomandi sjóða á þó einungis við um þá lífeyrissjóði sem heimila greiðslu lífeyris að hluta. Heimild þessi er enn fremur bundin því skilyrði að umsækjandi sé enn á vinnumarkaði en þó ekki í meira en hálfu starfi.“

Í 20. gr. laganna sé kveðið á um áhrif sveigjanlegrar töku ellilífeyris:

„Hafi töku ellilífeyris verið frestað, sbr. 1. mgr. 19. gr., skal fjárhæð ellilífeyris hækka hlutfallslega til frambúðar, byggt á tryggingafræðilegum grunni, reiknað frá ellilífeyrisaldri skv. 16. gr. fram til þess tíma er taka lífeyris hefst.

Hafi töku ellilífeyris verið flýtt, sbr. 2. og 3. mgr. 19. gr., skal fjárhæð ellilífeyris lækka hlutfallslega til frambúðar, byggt á tryggingafræðilegum grunni, reiknað frá þeim tíma er taka lífeyris hefst og til ellilífeyrisaldurs skv. 16. gr.

Þegar hálfur áunninn ellilífeyrir er greiddur skv. 3. mgr. 19. gr. skal fjárhæð hans lækka í samræmi við 2. mgr. og fjárhæð hins frestaða hluta lífeyrisins hækka í samræmi við 1. mgr. þessarar greinar.“

Í 21. gr. laganna sé kveðið á um fjárhæð ellilífeyris:

„Fullur ellilífeyrir skal vera 3.693.948 kr. á ári. Hálfur ellilífeyrir skal vera 1.846.980 kr. á ári. Fjárhæð lífeyris samkvæmt þessum kafla skal lækka um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 22. gr., uns lífeyrinn falli niður.“

Málavextir séu þeir að kærandi hafi með umsókn 6. nóvember 2024 sótt um ellilífeyri frá 1. janúar 2025. Umsóknin hafi verið samþykkt með bréfi, dags. 3. desember 2024.

Tryggingastofnun hafi borist bréf frá kæranda, dags. 8. janúar 2025, þar sem farið hafi verið fram á endurreikning ellilífeyrisgreiðslna afturvirkt. Stofnunin hafi synjað þeirri beiðni með bréfi, dags. 10. febrúar 2025. Kærandi hafi kært þá ákvörðun 4. mars 2025.

Lagaákvæði um sveigjanlega töku ellilífeyris hafi fyrst komið inn í lög um almannatryggingar með lögum nr. 116/2006, um breytingar á lögum nr. 100/2007. Með breytingunni hafi komið inn lögin svohljóðandi ákvæði:

„Eftir að bótaréttur hefur verið reiknaður út skal hækka ellilífeyri, tekjutryggingu og heimilisuppbót, sbr. 17. og 22. gr. laga þessara og 8. gr. laga um félagslega aðstoð, um 0,5% fyrir hvern frestunarmánuð fram til 72 ára aldurs eða að hámarki 30%.“

Hafi þannig frá upphafi verið gert ráð fyrir þeirri reikniröð sem Tryggingastofnun hafi beitt síðan og beiti enn. Í athugasemdum um ákvæðið í greinargerð með frumvarpinu komi einnig eftirfarandi fram:

„Einnig er gert ráð fyrir því að eftir að bótaréttur hafi verið reiknaður út leiði frestunin til hækkunar á ellilífeyri, tekjutryggingu og heimilisuppbót um 0,5% fyrir hvern frestunarmánuð fram til 72 ára aldurs eða að hámarki 30%. Þá er einnig gert ráð fyrir að nánari útfærsla verði í reglugerð heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra.“

Af framangreindu megi ráða að löggjafinn hafi haft í hyggju að bótarétturinn yrði reiknaður með tilliti til tekna áður en frestun hefði áhrif á fjárhæðina.

Með lögum nr. 116/2016 hafi verið gerðar breytingar á lögum nr. 100/2007. Breyting hafi verið á áðurnefndu ákvæði, þar sem m.a. hafi verið tekið út eftirfarandi orðasamband „Eftir að bótaréttur hefur verið reiknaður út skal hækka [...]“. Í greinargerð með frumvarpi að breytingarlögum hafi hins vegar ekki verið minnst á breytingu á reikniröð.

Í núgildandi lögum um almannatryggingar, eftir gildistöku breytingarlaga nr. 18/2023, hafi röð ákvæðanna verið breytt með þeim hætti að í 19. gr. sé fjallað um sveigjanlega töku ellilífeyris en í 21. gr. sé fjallað um áhrif tekna. Það sé því búið að snúa við stöðu ákvæðanna innan laganna, samanborið við hvernig þau hafi verið þegar umboðsmaður Alþingis hafi komist að niðurstöðu í máli nr. 11061/2021. Í frumvarpi að breytingarlögunum komi fram í athugasemdum við 20. gr. að ákvæðið sé efnislega óbreytt frá þágildandi lögum en númer ákvæða sem vísað sé til breytist til samræmis við breytta röð ákvæða samkvæmt frumvarpinu. Um 21. gr. segi í frumvarpinu að ákvæðið sé efnislega óbreytt.

Tryggingastofnun noti sömu reikniröð og þegar sveigjanleg taka ellilífeyris hafi fyrst komið inn í lögin árið 2006. Af framangreindu megi ráða að með breyttri uppröðun ákvæða, eftir gildistöku breytingarlaga nr. 18/2023, hafi áætlun löggjafans ekki verið sú að breyta réttindum ellilífeyris efnislega. Umboðsmaður Alþingis hafi fjallað um þetta viðfangsefni í máli nr. 11061/2021. Þar hafi hann vísað til þess að eftir gildistöku breytingarlaga nr. 116/2016 hafi ákvæði um skerðingu vegna tekna verið sett fram á undan ákvæðinu um hækkun vegna frestunar. Með gildistöku breytingarlaganna hafi því ekki orðið breyting á lagafyrirmælum um útreikninga að því leyti að fyrst skyldi lækka fullan ellilífeyri vegna tekna ef við eigi og ofan á þá útreiknuðu fjárhæð kæmi hækkun vegna frestunar ef við eigi, samkvæmt nánari reglum. Í því samhengi hafi umboðsmaður bent á að fyrirmæli laga um hlutfallsleg áhrif tekna á bætur bæri að túlka í því samhengi sem þau stæðu. Að mati umboðsmanns hafi ekki verið unnt að draga þá ályktun að það skerðingarhlutfall sem ákvæðin hafi mælt fyrir um tækju til annars fjárhæðargrunns en þess sem tiltekinn hafi verið í undanfarandi málslið. Vilji löggjafans hafi hingað til ekki staðið til þess að breyta þeirri reikniröð sem sé nú í gildi. Það sé því skylda Tryggingastofnunar að framkvæma útreikning á ellilífeyrisgreiðslum á þann hátt að eftir að bótaréttur sé reiknaður út sé sú frestun sem einstaklingur hefur áunnið sér reiknuð.

Það sé því niðurstaða Tryggingastofnunar að afgreiðsla á umsókn kæranda sé rétt og telji stofnunin að sú niðurstaða sé byggð á gildandi lögum og reglum. Tryggingastofnun fari því fram á staðfestingu ákvörðunar sinnar frá 10. febrúar 2025 um endurreikning á ellilífeyrisgreiðslum.

Í viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 2. maí 2025, kemur fram að stofnunin vilji ítreka að í lögum um almannatryggingar nr. 166/2006, um breytingu á lögum nr. 117/1993, hafi ákvæði um frestunarhækkun hljóðað svo:

Í athugasemdum um ákvæðið í greinargerð með frumvarpinu hafi einnig eftirfarandi komið fram:

Af framangreindu megi ráða að löggjafinn hafi ákveðið að bótarétturinn yrði reiknaður með tilliti til tekjuskerðingar áður en frestunin hefði áhrif á fjárhæðina.

Í núgildandi lögum um almannatryggingar, eftir gildistöku breytingarlaga nr. 18/2023, hafi röð ákvæðanna verið breytt með þeim hætti að í 19. gr. sé fjallað um sveigjanlega töku ellilífeyris en í 21. gr. sé fjallað um tekjuskerðingu. Það sé því búið að snúa við stöðu ákvæðanna innan laganna. Í frumvarpi að breytingarlögunum komi fram í athugasemdum við 20. gr. að ákvæðið sé efnislega óbreytt frá þágildandi lögum en númer ákvæða sem vísað sé til breytist til samræmis við breytta röð ákvæða samkvæmt frumvarpinu. Um 21. gr. segi í frumvarpinu að ákvæðið sé efnislega óbreytt.

Af framangreindu verði ekki talið að með breyttri uppröðun ákvæða hafi ætlun löggjafans verið sú að breyta réttindunum efnislega.

IV. Niðurstaða

Mál þetta varðar útreikning Tryggingastofnunar ríkisins á hækkun greiðslna vegna frestunar á töku ellilífeyris.

Kærandi varð 67 ára í október 2021 og frestaði töku ellilífeyris til 1. janúar 2025 og fékk hann þá 21,44% hækkun vegna frestunar um 38 mánuði.

Í 16. gr. laga um nr. 100/2007 er fjallað um skilyrði og ávinnslu ellilífeyris frá 67 ára aldri og í 19. gr. laganna er fjallað um sveigjanlega töku ellilífeyris. Svohljóðandi er 1. mgr. 19. gr. um frestun á töku lífeyris:

„Heimilt er að fresta töku ellilífeyris til allt að 80 ára aldurs gegn varanlegri hækkun lífeyrisins, sbr. 1. mgr. 20. gr. Heimildin er bundin því skilyrði að viðkomandi hafi ekki fengið greiddan ellilífeyri frá almannatryggingum eða skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, sbr. þó 3. mgr. Umsækjanda skal þó vera heimilt að draga umsókn sína til baka innan 30 daga frá afgreiðslu umsóknar án þess að það hafi áhrif á rétt til hækkunar lífeyris. Hafi greiðsla lífeyris átt sér stað er full endurgreiðsla forsenda afturköllunar.“

Í 1. mgr. 20. gr. laganna er fjallað um áhrif frestunar töku ellilífeyris, þar segir:

Í 21. gr. laganna er greint frá fjárhæð ellilífeyris:

Samkvæmt 23. gr. laganna er ráðherra heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd III. kafla laganna, m.a. um réttindaávinnslu og búsetutíma, sveigjanlega töku lífeyris, breytingar á hlutfalli vegna frestaðrar eða flýttrar töku lífeyris, tekjugrunn, útreikning og framkvæmd greiðslna. Reglugerð nr. 1195/2017 um sveigjanlega töku ellilífeyris og heimilisuppbótar hefur verið sett á grundvelli þessa ákvæðis. Ákvæði 3. gr. reglugerðarinnar hljóðar svo:

„Eftir að greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar hafa verið reiknaðar út skal hækka fjárhæð ellilífeyrisins samkvæmt tryggingafræðilegum forsendum fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið frestað skv. 1. gr. reglugerðar þessarar. Á sama hátt skal lækka fjárhæð ellilífeyris fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið flýtt skv. 2. gr. reglugerðar þessarar.“

Þá er hlutfallshækkun og -lækkun lífeyris vegna frestunar eða flýtingar töku lífeyris birt í töflu í viðauka I við reglugerðina, sbr. 4. gr. reglugerðarinnar.

Kærandi gerir athugasemdir við útreikning Tryggingastofnunar ríkisins á hækkun greiðslna vegna frestunar á töku ellilífeyris. Fyrir liggur að Tryggingastofnun reiknaði fyrst réttindi kæranda til greiðslna með hliðsjón af skerðingum vegna tekna áður en greiðslurnar voru hækkaðar með hliðsjón af frestun á töku ellilífeyris. Kærandi telur þessa reikniaðferð ekki rétta heldur beri Tryggingastofnun fyrst að hækka greiðslurnar með hliðsjón af frestun á töku ellilífeyris áður en þær eru skertar með vegna tekna. Því til stuðnings vísar kærandi til bréfs umboðsmanns Alþingis, dags. 7. maí 2021, í máli nr. 11061/2021 og lagabreytinga með lögum nr. 18/2023.

Fyrir liggur að í fyrrgreindu áliti umboðsmanns er meðal annars vísað til þess að ákvæði um skerðingu vegna tekna sé á undan ákvæðinu um hækkun vegna frestunar í lögum um almannatryggingar. Þetta breyttist með lögum nr. 18/2023. Nú eru ákvæði um áhrif frestunar vegna töku ellilífeyris í 20. gr. laga um almannatryggingar, þ.e. á undan ákvæði um fjárhæð ellilífeyris og skerðingar vegna tekna sem er nú í 21. gr. laganna. Í frumvarpi til laga nr. 18/2023 kemur fram í athugasemdum við 20. gr. að ákvæðið sé efnislega óbreytt frá þágildandi lögum en númer ákvæða sem vísað sé til breytist til samræmis við breytta röð ákvæða samkvæmt frumvarpinu. Um 21. gr. segir í frumvarpinu að ákvæðið sé efnislega óbreytt.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess að í 3. gr. reglugerðar nr. 1195/2017, sem sett hefur verið með stoð í 23. gr. laga um almannatryggingar, kemur skýrt fram að hækka skuli fjárhæð ellilífeyris samkvæmt tryggingafræðilegum forsendum fyrir hvern mánuð sem töku lífeyris hefur verið frestað eftir að greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar hafi verið reiknaðar út. Í því felst að ellilífeyrir skal hækkaður eftir að búið er að gera ráð fyrir öllum skerðingum vegna tekna. Úrskurðarnefndin telur ekki tilefni til að víkja frá þeirri reglu sem kemur fram í 3. gr. reglugerðarinnar með vísan til þess að uppröðun lagaákvæða almannatryggingalaga var breytt með lögum nr. 18/2023, enda verður ekki ráðið af frumvarpi til síðarnefndu laganna að breytt uppröðun hafi átt að leiða til efnislegra breytinga.

Með hliðsjón af framangreindu er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um útreikning á greiðslum til kæranda vegna frestunar á töku ellilífeyris staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um útreikning á ellilífeyrisgreiðslum til A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir