Mál nr. 99/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 99/2025

Miðvikudaginn 18. júní 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 17. febrúar 2025, kærði B, f.h. dánarbús A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 3. desember 2024 þar sem umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu var synjað.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

A fékk greiddar tekjutengdar greiðslur á árinu 2023. A lést X og tók þá kærandi við öllum réttindum og skyldum hennar. Með bréfi, dags. 28. maí 2024, var kæranda tilkynnt um að endurreikningur og uppgjör tekjutengdra greiðslna ársins 2023 hafi leitt í ljós ofgreiðslu að fjárhæð 320.026 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Með tölvupósti 20. september 2024 sótti kærandi um niðurfellingu framangreindrar kröfu. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 3. desember 2024, var umsókn um niðurfellingu ofgreiddra bóta synjað á þeim forsendum að krafan væri réttmæt og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður væru ekki fyrir hendi.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 17. febrúar 2025. Með bréfi, dags. 19. febrúar 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Viðbótargögn bárust frá kæranda 28. febrúar og 7. mars 2024 og voru þau send Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 11. mars 2025. Með bréfi, dags. 19. mars 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 20. mars 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda sama dag og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 25. mars 2025. Með bréfi, dags. 27. mars 2025, barst viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins og var hún send kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Athugasemdir bárust frá kæranda 4. apríl 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 8. apríl 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærðar séu tafir á málsmeðferð hjá Tryggingastofnunar, óskað sé eftir úrskurði vegna óeðlilegrar seinkunar á afgreiðslu málsins og afturvirkrar dagsetningar ákvörðunar stofnunarinnar.

Málsatvik séu þau að kærandi hafi lagt fram kæru til Tryggingastofnunar vegna innheimtukostnaðar á dánarbúið sem hafi verið sent með bréfi, dags. 19. september 2024. Með bréfi, dags. 11. október 2024, hafi kærandi verið upplýstur um að svar væri væntanlegt innan átta vikna, en þegar þetta hafi verið ritað, þ.e. 14. febrúar 2025, hafi verið liðnar 18 vikur. Kærandi hafi séð á skjáskoti í síma A skjal frá Tryggingstofnun á Ísland.is. Kærandi hafi skráð sig inn sem umboðsmaður og þar hafi verið synjun á beiðni um niðurfellingu og hafi bréfið verið dagsett aftur í tímann, þ.e. 3. desember 2024, sem geti haft áhrif á kærufrest.

Samkvæmt 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 beri stjórnvöldum að afgreiða mál innan hæfilegs tíma. Samkvæmt 12. gr. stjórnsýslulaga skuli málsmeðferð vera í samræmi við meðalhóf og ekki tefjast umfram það sem nauðsynlegt sé. Samkvæmt 19. gr. stjórnsýslulaga megi kæra synjun eða takmörkun til þess stjórnvalds sem ákvörðun í málinu verði kærð til og skuli þá kæra borin fram innan 14 daga frá því að aðila hafi verið tilkynnt um ákvörðunina. Þar sem Tryggingastofnun hafi dagsett bréfið aftur í tímann hafi stofnunin vísvitandi brotið á þessu lagaákvæði. Samkvæmt 20. gr. stjórnsýslulaga skuli stjórnvald sem hafi tekið ákvörðun tilkynna aðila máls nema það sé augljóslega óþarft. Tryggingastofnun hafi ekki gert það með viðeigandi hætti. Samkvæmt réttmætisreglu laga um almannatryggingar skuli afgreiðsla Tryggingastofnunar vera sanngjörn og gagnsæ.

Í fyrsta lagi sé krafa kæranda að úrskurðarnefnd velferðarmála taki til skoðunar hvort tafir á afgreiðslu málsins hjá Tryggingastofnun hafi verið ólögmæt.

Í öðru lagi sé farið fram á að nefndin meti hvort afturvirk dagsetning umrædds bréfs hafi haft áhrif á rétt kæranda til frekari kæru.

Í þriðja lagi sé farið fram á að Tryggingastofnun verði gert að skýra tafirnar og veita tryggingu fyrir að sambærileg seinkun endurtaki sig ekki í framtíðinni.

Í fjórða lagi sé farið fram á að úrskurðarnefnd velferðarmála taki til skoðunar að 295.157 kr. krafa verði felld niður.

Í athugasemdum, mótteknum dags. 20. mars 2025, er greint frá því að rangfærslur séu í svari Tryggingastofnunar á því hvenær umrætt svar hafi verið gefið út. Stofnunin hafi vissulega dagsett bréfið í desember 2024 en hafi ekki birt það fyrr en 14. febrúar 2025, þarna hafi stofnunin aftur átt við dagsetningarnar.

Tryggingastofnun hafi ítrekað brotið á réttinum til þess að bregðast við með því að eiga við gögn og gefa þau út aftur í tímann til þess að vera „innan rétta tímaramma“. Að mati kæranda sé það alvarlegt að svona hafi verið farið með þessi skjöl.

Í kæru er vísað í skjáskot af Mínum síðum frá 14. febrúar 2025 þar sem komi fram að málið sé enn í vinnslu. Spurt sé hver sé skýringin á því.

Í skjáskoti frá Ísland.is sjáist að niðurstaða synjunarinnar hafi ekki verið gefin út fyrr en 14. febrúar 2025, það standist því ekki að Tryggingastofnun hafi unnið þetta innan þess tímaramma sem stofnunin hafi sagst hafa gert. Tryggingastofnun geti logið til um dagsetningar á Mínum síðum stofnunarinnar en hún geti ekki falsað upplýsingar á Ísland.is.

Að mati kæranda sé full ástæða til að skoða þessi vinnubrögð Tryggingastofnunar, stofnunin sé að leika sér með líf fólks og hagræði skjölum svo þau þóknist þeirra starfsemi.

Auk þess sé bent á að Tryggingastofnun hafi tekið sér rúmar fjórar vikur til þess að svara þessu erindi en óskað hafi verið eftir svari innan 14 daga. Það ýti enn frekar undir að Tryggingastofnun sé ekki að vinna mál á viðunandi tíma.

Kærð séu brot á eftirfarandi ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, n.t.t. málshraðaregluna (9. gr.), meðalhófsregluna (12. gr.), reglu um rökstuðning synjunar og kæruheimild (19. gr.), reglu um birtingu ákvörðunar og leiðbeiningar (20. gr.) og réttmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Þess sé óskað að úrskurðarnefnd velferðarmála taki það sérstaklega til greina að Tryggingastofnun skuli hafa hagað sér með framangreindum hætti.

Í athugasemdum kæranda frá 4. apríl 2025 sé ítrekað það sem áður hafi komið fram. Vinnubrögð Tryggingastofnunar hafi hvorki verið í neinu samræmi við lög né það sem eðlilegt þyki. Stofnunin meðhöndli viðkvæm mál, um sé að ræða háar fjárhæðir og framgangan hafi verið íþyngjandi fyrir kæruaðila.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar kemur fram að kæra varði umsókn um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, sem hafi verið synjað með bréfi, dags. 3. desember 2024, á þeim grundvelli að krafan væri réttmæt og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður væru ekki talin vera fyrir hendi.

Um útreikning örorkulífeyris sé fjallað í IV. kafla laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

Í 33. gr. laganna sé kveðið á um útreikning og endurreikning og um ofgreiðslu eða vangreiðslu fari eftir 34. gr. laganna. Í 47. gr. laganna sé kveðið á um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega.

Í 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags segi að umsækjanda og bótaþega sé skylt að veita Tryggingastofnun allar nauðsynlegar upplýsingar til þess að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra. Í 4. gr. reglugerðarinnar segi að Tryggingastofnun skuli áætla væntanlegar tekjur umsækjanda og bótaþega á bótagreiðsluári. Tekjuáætlun skuli vera byggð á nýjustu upplýsingum um tekjur sem fengnar séu frá þeim aðilum sem greint sé frá í 1. mgr. 3. gr. Í 6. gr. reglugerðarinnar segi að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli endurreikna bótafjárhæðir ársins á grundvelli þeirra upplýsinga.

Þá segi í 9. gr. reglugerðarinnar að komi í ljós við endurreikning að tekjutengdar bætur hafi verið ofgreiddar skuli það sem ofgreitt hafi verið dregið frá tekjutengdum bótum sem bótaþegi síðar öðlast rétt til. Þetta eigi eingöngu við ef tekjur þær sem lagðar hafi verið til grundvallar bótaútreikningi hafi reynst hærri en tekjuáætlun samkvæmt 4. gr. hafi gert ráð fyrir og ofgreiðsla stafi af því að bótaþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna eða aðrar breyttar aðstæður. Í lok 9. gr. sé tekið fram að Tryggingastofnun eigi einnig endurkröfurétt á hendur bótaþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum. Með öðrum orðum, þá geti Tryggingastofnun ávallt innheimt ofgreiddar bætur samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, sama hvernig þær séu til komnar, en skuldajöfnun bóta sé einungis heimil ef ofgreiðslan eigi rætur í því að viðskiptavinur hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukningu í tæka tíð.

Í 11. gr. reglugerðarinnar sé ákvæði um undanþágu frá endurkröfu. Þar segi að þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar sé heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skuli þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann hafi verið í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildi um dánarbú eftir því sem við eigi.

Kærandi hafi fengið endurhæfingarlífeyri frá 1. september til og 31. október 2023 og því næst örorkulífeyri frá 1. nóvember 2023 til 31. janúar 2024. Kærandi hafi látist X og dánarbúið sjái um málareksturinn.

Í endurreikningi og uppgjöri tekjutengdra greiðslna 2024 fyrir árið 2023 hafi niðurstaðan verið skuld kæranda við Tryggingastofnun að upphæð 320.026 kr., einkum sökum þess að lífeyrissjóðsgreiðslur hafi reynst vera mun hærri samkvæmt skattframtali en tekjuáætlun hafi gert ráð fyrir. Að auki hafi verið aðrar tekjur á skattframtali, sem hafi ekki verið skráðar í tekjuáætlun, sbr. bréf, dags. 28. maí 2024.

Í innheimtubréfi Tryggingastofnunar til dánarbúsins, dags 19. september 2024, hafi verið upplýst um að eftirstöðvar kröfu væru 298.265 kr. eftir 21.761 kr. innborgun.

Dánarbúið hafi sótti um niðurfellingu ofgreiðslukröfunnar 11. október 2024.

Tryggingastofnun hafi samdægurs staðfest með bréfi móttöku umsóknarinnar og hafi tilkynnt að svar myndi berast innan átta vikna.

Samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi synjað umsókninni með bréfi, dags. 3. desember 2024. Eftirstöðvar kröfunnar hafi þá verið 295.157 kr.

Samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi synjað umsókninni á þeim grundvelli að krafan væri réttmæt og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður hafi ekki verið taldar hafa verið fyrir hendi. Við mat á því hvað geti talist sérstakar aðstæður sé einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna greiðsluþega og þess hvort hann hafi í góðri trú um greiðslurétt sinn

Samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi litið til orðalags 11. gr. um „alveg sérstakar aðstæður“, sem bendi til að um verulega óvenjulegar aðstæður þurfi að vera um að ræða til að niðurfelling ofgreiðslukröfu sé samþykkt. Að auki sé niðurfelling undantekning frá meginreglu um að kröfur skuli greiða og slíkar undantekningar beri að túlka þröngt. Tryggingastofnun verði í hvívetna að fara að jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sem lögfest sé í 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um að stjórnvöld skuli við úrlausn mála gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Hefði umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu verið samþykkt bæri stofnuninni að afgreiða sambærilegar umsóknir á sama hátt, sem hefði lækkað þröskuldinn í túlkun á 11. gr. reglugerðarinnar. Í greinargerð Tryggingastofnunar er vísað í töflu með upplýsingum um tekju- og eignastöðu kæranda.

Í viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að stofnunin hafi yfirfarið athugasemdir kæranda. Við athugun á dagsetningu bréfs kærðrar ákvörðunar hafi komið í ljós að bréfið hafi sannarlega verið útbúið af starfsmanni Tryggingastofnunar þann 3. desember 2024, sbr. dagsetningu bréfsins. Bréfið hafi hins vegar ekki verið birt á Mínum síðum Tryggingastofnunar fyrr en 14. febrúar 2025. Í svari framangreinds starfsmanns segi:

„Ég get ekki ályktað annað en að ég hafi gleymt að birta bréfið þegar ég gekk frá því þann 3. desember sl. Bréfið er vissulega búið til 3. desember að loknum fundi Samráðsnefndar þann 29. nóvember.

Þetta er augljóslega mín mistök, sem er óvenjulegt, þar sem ég er sá maður sem sendi reglulega áminningar á starfsmenn í húsinu að birta bréf sem eru enn í vinnslu.“

Óheppilegt sé að dregist hafi að birta bréfið á Mínum síðum Tryggingastofnunar og sé beðist velvirðingar á því. Hins vegar verði ekki séð að drátturinn hafi haft áhrif á niðurstöðu málsins.

Einu mistök Tryggingastofnunar sé dráttur um liðlega tvo og hálfan mánuð á birtingu ákvörðunar um að synja um niðurfellingu ofgreiðslukröfu og í ljósi málavaxta telji stofnunin slíka handvömm ekki fela í sér brot á reglum stjórnsýsluréttar.

Tryggingastofnun ítreki kröfu sína um staðfestingu kærðrar ákvörðunar.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar synjun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 3. desember 2024, á beiðni dánarbús um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta ársins 2023.

Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, með síðari breytingum, er greiðsluþega skylt að veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru svo að unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra. Þá er honum einnig skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur. Tryggingastofnun er heimilt, að fengnu samþykki viðkomandi, að afla nauðsynlegra upplýsinga um tekjur umsækjanda og greiðsluþega hjá skattyfirvöldum og fleirum, sbr. 48. gr. laga um almannatryggingar.

Í 30. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 3. mgr. 33. gr. laganna segir að eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skuli Tryggingastofnun endurreikna bótafjárhæðir á grundvelli tekna samkvæmt greininni.

A fékk greiddan endurhæfingar- og örorkulífeyri á árinu 2023. Tryggingastofnun ríkisins tilkynnti kæranda um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum ársins 2023 með bréfi, dags. 28. maí 2024. Niðurstaða endurreikningsins var sú að bætur til A hefðu verið ofgreiddar, samtals að fjárhæð 320.026 kr. að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu skatta. Af gögnum málsins verður ráðið að endurgreiðslukröfuna megi fyrst og fremst rekja til þess að lífeyrissjóðstekjur og svokallaðar aðrar tekjur voru ekki í samræmi við tekjuáætlun ársins.

Tryggingastofnun ber lögum samkvæmt að endurreikna bótafjárhæðir bótagreiðsluárs eftir að álagning skattyfirvalda á opinberum gjöldum hefur farið fram, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Þá er meginreglan sú að stofnuninni ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. 34. gr. laganna. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags er hins vegar að finna heimild til undanþágu frá endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta. Ákvæðið hljóðar svo:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Framangreind 11. gr. reglugerðarinnar heimilar undanþágu frá endurgreiðslukröfu að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Aðstæður verða að vera sérstakar. Við mat á því hvort aðstæður séu sérstakar skal einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort bótaþegi hafi verið í góðri trú þegar hann tók við hinum ofgreiddu bótum. Tryggingastofnun ríkisins hefur hafnað því að heimild tilvitnaðs reglugerðarákvæðis eigi við í tilviki kæranda.

Í máli þessu lýtur kæra að synjun Tryggingastofnunar ríkisins á beiðni kæranda um niðurfellingu á endurgreiðslukröfu sem hafði myndast vegna ofgreiddra bóta ársins 2023.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess við úrlausn þessa máls að tekjutengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins sæta tekjuskerðingu og eru bótaþegar upplýstir um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku. Þá er bótaþegum gert að upplýsa um tekjur sínar á bótagreiðsluári í tekjuáætlun hvers árs. Eins og áður greinir gerir 1. mgr. 47. gr. laga um almannatryggingar ráð fyrir að það komi í hlut þess aðila, sem bætur þiggur frá Tryggingastofnun, að upplýsa réttilega um tekjur sem kunna að falla til á bótagreiðsluári. Þannig hvílir sú ábyrgð á bótaþega að tekjuáætlun sé rétt. Samkvæmt gögnum málsins má fyrst og fremst rekja kröfu vegna tekjuársins 2023 til vanáætlaðra lífeyrissjóðstekna og svokallaðra annarra tekna. Því er ekki fallist á að kærandi hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda gefi tilefni til niðurfellingar. Af gögnum málsins má ráða að dánarbúið sé skuldlaust og að nægar eignir hafi verið til staðar til þess að greiða skuldina. Úrskurðarnefndin lítur til þess að samkvæmt meginreglu 34. gr. laga um almannatryggingar skal Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur og ber að túlka undantekningu frá þeirri meginreglu þröngt samkvæmt almennum lögskýringarreglum. Að framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að ekki sé tilefni til niðurfellingar endurgreiðslukröfunnar.

Kærandi gerir margvíslegar athugasemdir við ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins. Meðal annars er byggt á því að Tryggingastofnun hafi brotið gegn málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðalhófsreglu 12. gr. laganna, réttmætisreglu auk 19. og 20. gr. laganna. Tryggingastofnun hefur viðurkennt að hin kærða ákvörðun frá 3. desember 2024 hafi ekki verið birt fyrr en 14. febrúar 2025. Ástæðan er sögð vera mannleg mistök. Úrskurðarnefndin telur ekki tilefni til að fella hina kærðu ákvörðun úr gildi á þeim grundvelli, en ekki verður talið að kærandi hafi orðið fyrir réttarspjöllum vegna þeirra mistaka. Þá verður ekki séð að ákvörðun Tryggingastofnunar hafi brotið gegn meðalhófsreglu eða réttmætisreglu.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 3. desember 2024 um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja umsókn dánarbús A, um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir