Mál nr. 249/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 249/2025

Fimmtudaginn 19. júní 2025

A

gegn

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur.

Með kæru, dags. 22. apríl 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 8. janúar 2025, um að innheimta ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með umsókn, dags. 9. apríl 2024, sótti kærandi um sértækan húsnæðisstuðning hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Með bréfi stofnunarinnar, dags. 8. janúar 2025, var kæranda tilkynnt að hún hefði fengið ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning að fjárhæð 974.615 kr. sem yrði innheimtur samkvæmt lögum nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ. Þjónustuteymi Grindavíkur óskaði eftir frekari skýringum á endurgreiðslukröfu 20. janúar 2025 og var rökstuðningur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar veittur 5. febrúar 2025.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 22. apríl 2025. Með bréfi, dags. 23. apríl 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð stofnunarinnar barst 13. maí 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 14. maí 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Kærandi greinir frá því að hún hafi búið í Grindavík ásamt tveimur börnum sínum við rýmingu bæjarins þann 10. nóvember 2023. Kærandi hafi leigt íbúð á B og fengið sértækan húsnæðisstuðning frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Þann 4. júlí 2024 hafi kærandi skráð sig í sambúð með barnsföður sínum. Stofnunin hafi krafið kæranda um endurgreiðslu á sértækum húsnæðisstuðningi frá því að þau hafi skráð sig í sambúð og þar til þau hafi keypt sér íbúð þann 31. október 2024. Endurgreiðslukrafan nemi tæplega einni milljón króna.

Kærandi hafi ekki sótt um sértækan húsnæðisstuðning fyrir barnsföður sinn því hann hafi ekki verið í Grindavík við rýmingu, en stuðningurinn hafi farið eftir fjölda heimilismanna. Sambúðin breyti því ekki að kærandi og börn hennar hafi átt rétt á stuðningi sem Grindvíkingar.

Lögfræðingur Grindavíkurnefndar og félagsráðgjafi þjónustuteymis Grindavíkur telji að endurgreiðslukrafa Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sé röng. Framkvæmdanefnd vegna jarðhræringa í Grindavíkurbæ hafi sent stofnuninni erindi þann 24. mars 2025. Stofnunin hafi svarað því erindi þann 31. mars 2025, synjað um endurupptöku og vísað til úrskurðarnefndar velferðarmála. Kærandi óski eftir því að úrskurðarnefndin skoði rétt hennar til sértæks húsnæðisstuðnings á því tímabili sem hún hafi verið skráð í sambúð og sannarlega verið leigjandi, eða frá 4. júlí til 31. október 2024. Kærandi eigi aðeins við rétt sinn og barnanna tveggja.

III. Sjónarmið Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar

Í greinargerð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar kemur fram að kærandi hafi fyrst skilað inn umsókn um sértækan húsnæðisstuðning þann 29. desember 2023 vegna leigu á húsnæðinu C, B. Heimilismenn umsóknar hafi verið A, D og E.

Þeirri umsókn hafi verið lokað af hálfu kæranda þann 9. apríl 2024 þar sem hún hygðist flytja í annað húsnæði. Kærandi hafi sama dag skilað inn nýrri umsókn um sértækan húsnæðisstuðning vegna leigu á húsnæðinu C, B. Heimilismenn umsóknar hafi verið A, D og E. Umsóknin hafi verið samþykkt af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun þann 12. apríl 2024.

Þann 21. nóvember 2024 hafi afgreiðslu umsóknar kæranda verið frestað þar sem upplýsingar um leigulok hafi ekki legið fyrir. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum úr fasteignaskrá hafi kærandi keypt fasteignina F ásamt G og afhendingardagur verið þann 11. október 2024 samkvæmt kaupsamningi. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi óskað eftir upplýsingum um hvenær leigutíma hefði lokið eða myndi ljúka í leiguhúsnæði að C, þar sem leigutíminn hafi verið til 31. mars 2025 samkvæmt leigusamningi.

Þann 22. nóvember 2024 hafi afgreiðslu umsóknar verið frestað á ný þar sem umsóknin hafi að mati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar ekki verið í samræmi við markmið og ákvæði laga um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ. Við frekari skoðun stofnunarinnar á umsókn kæranda og samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands hafi heimilismaður annar en kærandi ekki verið með lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík á rýmingartíma og þar með ekki uppfyllt skilyrði til sértæks húsnæðisstuðnings. Í báðum fyrrnefndum bréfum, sem varði frestun á afgreiðslu umsóknar, hafi kæranda verið gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum eða skila inn frekari gögnum en engin viðbrögð hafi borist stofnuninni.

Þann 6. janúar 2025 hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun synjað umsókn kæranda um sértækan húsnæðisstuðning á þeim grundvelli að skilyrði a. liðar 1. mgr. og a. liðar 2. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ hafi ekki verið uppfyllt þar sem einn heimilismaður kæranda hafi ekki verið búsettur í Grindavík þann 10. nóvember 2023.

Við lokauppgjör húsnæðisbóta hafi komið í ljós að kærandi hefði fengið ofgreiddar húsnæðisbætur sem hafi numið alls 974.615 kr. Bréf vegna endurreiknings húsnæðisbóta hafi verið sent kæranda þann 8. janúar 2025.

Í kjölfar endurkröfubréfs frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun þann 8. janúar 2025 hafi stofnuninni borist tölvupóstur frá kæranda sama dag. Í póstinum hafi kærandi gert grein fyrir því að hún og barnsfaðir hennar hefðu verið með skertar tekjur og á atvinnuleysisbótum mest allan tímann frá júlí til október 2024 og að þau hafi ekki búið saman á því tímabili. Það hafi ekki verið fyrr en kærandi hafi sagt upp leigusamningnum og flutt út úr íbúðinni að þau hafi tekið saman aftur. Kærandi hafi ekki talið sig hafa áttað sig á nauðsyn þess að segja upp styrknum á þeim tíma sem hún og barnsfaðirinn hafi skráð sig í sambúð vegna leikskólamála hjá börnunum.

Þann 17. janúar 2025 hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sent kæranda skýringu á lokauppgjöri vegna sértæks húsnæðisstuðnings. Í skýringunni hafi verið tekið fram að sértækur húsnæðisstuðningur væri ekki metinn út frá tekjum heimilismanna, heldur byggðist á skilyrðum um lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík þann 10. nóvember 2023, sbr. 9. gr. laga nr. 94/2023. Þar hafi komið fram að sambýlismaður kæranda og skráður heimilismaður samkvæmt Þjóðskrá Íslands frá og með 4. júlí 2024 hefði ekki uppfyllt skilyrði um lögheimili eða tímabundið aðsetur á tilgreindum tíma. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi boðið kæranda greiðsludreifingu í framhaldinu sem hún hafi samþykkt þann 27. janúar 2025.

Þann 20. janúar 2025 hafi þjónustuteymi Grindavíkur óskað eftir frekari skýringum á endurgreiðslukröfu. Í rökstuðningi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sem hafi verið veittur þann 5. febrúar 2025, hafi komið fram að umsækjandi beri ábyrgð á að tilgreina alla heimilismenn í umsókn sinni í samræmi við orðalag b. liðar 1. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023. Stofnunin hafi bent á að þetta orðalag væri sambærilegt við ákvæði í lögum nr. 75/2016 um húsnæðisbætur þar sem kveðið sé á um að umsækjandi skuli tilgreina alla heimilismenn í umsókn, sbr. a. lið 2. mgr. 9. gr. laganna. Á grundvelli gagna frá Þjóðskrá Íslands hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun áréttað enn og aftur að heimilismaður, annar en umsækjandi, hefði ekki haft lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík á rýmingartíma og því ekki uppfyllt skilyrði til sértæks húsnæðisstuðnings.

Framkvæmdanefnd vegna jarðhræringa í Grindavíkurbæ hafi sent bréf til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þann 24. mars 2025 þar sem mælt hafi verið með að stofnunin myndi endurskoða afstöðu sína til túlkunar laga nr. 94/2023. Í svari Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þann 31. mars 2025 hafi komið fram að ef ágreiningur sneri að túlkun á lögunum ætti framkvæmdanefndin að leiðbeina kæranda um að skjóta málinu til úrskurðarnefndar velferðarmála þar sem nefndin fari með úrskurðarvald um ágreiningsefni sem kunni að rísa á grundvelli laganna.

Í máli þessu sé deilt um lokauppgjör sértæks húsnæðisstuðnings vegna náttúruhamfara í Grindavík. Ágreiningurinn snúi að því hvort einn heimilismanna kæranda uppfylli skilyrði um lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík þann 10. nóvember 2023 sem sé forsenda fyrir stuðningnum samkvæmt lögum nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ.

Lög nr. 94/2023 hafi það markmið að veita íbúum Grindavíkur fjárhagslegan stuðning vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga, sbr. 2. gr. laganna. Stuðningurinn sé ætlaður þeim sem uppfylli skilyrði um lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík þann 10. nóvember 2023 og þeim sem hafi verið gert að yfirgefa heimili sitt á grundvelli laga um almannavarnir, sbr. a. lið 1. mgr. 9. gr. laganna.

Skilyrði fyrir sértækum húsnæðisstuðningi samkvæmt 9. gr. laga nr. 94/2023 séu að umsækjandi og aðrir heimilismenn sem séu tilgreindir í umsókn hafi verið með lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík þann dag. Hugtakið „heimilismenn“ sé skilgreint í lögum nr. 94/2023 sem allir þeir einstaklingar sem búsettir séu í hinu leigða húsnæði og uppfylli skilyrði um lögheimili og tímabundið aðsetur, sbr. 3. gr. laganna. Með búsetu sé átt við þegar einstaklingur búi í hinu leigða húsnæði og eigi þar skráð lögheimili samkvæmt lögum nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna.

Réttmæti sértæks húsnæðisstuðnings byggi á því að umsækjandi tilgreini alla heimilismenn í umsókn sinni, þar sem skráning þeirra tryggi að stuðningurinn sé veittur á réttum forsendum og endurspegli raunverulegar aðstæður umsækjanda. Umsækjanda beri þar að auki að upplýsa Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um allar breytingar á högum sínum eða heimilismanna sem kunni að hafa áhrif á rétt hans til stuðnings, sbr. 11. gr. laga nr. 94/2023.

Við mat á búsetu sambýlismanns kæranda hafi Húsnæðis- og mannvirkjastofnun ríka ástæðu til að ætla að hann hafi sannanlega verið búsettur í umræddu leiguhúsnæði að C ásamt kæranda á tímabilinu júlí til október 2024. Þetta mat byggi á samfelldri lögheimilisskráningu hans á þessum tíma sem bendi sterklega til raunverulegrar búsetu. Jafnframt hafi verið litið til sameiginlegra fasteignakaupa þeirra, staðfestrar sambúðar og þess að þau eigi tvö börn saman. Engin fullnægjandi gögn hafi komið fram sem sýni að sambýlismaður kæranda hafi ekki verið búsettur í leiguhúsnæðinu á umræddu tímabili. Á grundvelli þessara upplýsinga sé það mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að hann hafi verið heimilismaður í skilningi laga nr. 94/2023.

Að öllu framangreindu virtu sé það niðurstaða Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar að kærandi hafi ekki uppfyllt skilyrði fyrir veitingu sértæks húsnæðisstuðnings eins og þau séu skýrlega sett fram í 9. gr. laga nr. 94/2023. Samkvæmt þessum skilyrðum sé krafist að umsækjandi og heimilismenn hans hafi verið með lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík 10. nóvember 2023. Þar sem einn heimilismanna kæranda hafi ekki uppfyllt þetta skilyrði og kæranda hafi láðst að upplýsa Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um breytta heimilishagi leiði það óhjákvæmilega til skerðingar á bótarétti samkvæmt lokauppgjöri. Í samræmi við 19. gr. laganna beri kæranda því að endurgreiða þá fjárhæð sem hafi verið ofgreidd.

Húsnæðis- og mannvirkjastofnun geri kröfu um að hin kærða ákvörðun stofnunarinnar í málinu verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um að innheimta ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning til kæranda vegna tímabilsins 4. júlí til 31. október 2024 á grundvelli laga nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ.

Markmið laga nr. 94/2023 um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ er að lækka húsnæðiskostnað Grindvíkinga sem þurfa að leigja húsnæði til íbúðar utan Grindavíkurbæjar vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga, sbr. 2. gr. laganna.

Í III. kafla laga nr. 94/2023 er kveðið á um skilyrði sértæks húsnæðisstuðnings. Þar segir í 8. gr. að sértækur húsnæðisstuðningur sé mánaðarleg greiðsla sem greiðist til umsækjanda, sbr. 6. tölul. 3. gr., og skuli ákvarðaður og reiknaður út miðað við fjölda heimilismanna, sbr. 2. tölul. 3. gr. og 13. gr., og hámarkshlutdeild ríkisins í húsnæðiskostnaði, sbr. 14. gr.

Samkvæmt a. lið 1. mgr. 9. gr. laganna er það skilyrði fyrir greiðslu sértæks húsnæðisstuðnings að umsækjandi og aðrir þeir sem umsækjandi tilgreinir sem heimilismenn í umsókn hafi verið með lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavíkurbæ 10. nóvember 2023 en verið gert að yfirgefa heimili sitt á grundvelli laga um almannavarnir. Hugtakið heimilismaður er skilgreint í 2. tölul. 3. gr. laganna. Þar segir að heimilismenn séu allir þeir sem búsettir eru í hinu leigða húsnæði og uppfylla jafnframt skilyrði a. og b. liðar 1. mgr. 9. gr. Með búsetu er átt við það þegar einstaklingur býr í hinu leigða húsnæði og á þar skráð lögheimili eða tímabundið aðsetur samkvæmt lögum um lögheimili og aðsetur, sbr. 1. tölul. 3. gr. laga nr. 94/2023.

Samkvæmt 3. mgr. 11. gr. laga nr. 94/2023 skal umsækjandi upplýsa Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um allar breytingar sem kunna að verða á högum hans eða heimilismanna eða öðrum þeim atriðum sem kunna að hafa áhrif á rétt hans til sértæks húsnæðisstuðnings samkvæmt lögunum á þeim tíma sem hann fær greiddan sértækan húsnæðisstuðning.

Fyrir liggur að kærandi og barnsfaðir hennar voru skráð í sambúð á tímabilinu 4. júlí til 31. október 2024. Barnsfaðir kæranda var ekki tilgreindur sem heimilismaður þegar kærandi sótti um sértækan húsnæðisstuðning með umsókn, dags. 9. apríl 2024, en þau voru ekki skráð í sambúð á þeim tíma. Kærandi hefur vísað til þess að barnsfaðir hennar hafi ekki verið búsettur í hinu leigða húsnæði að C. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur vísað til þess að stofnunin hafi haft ríka ástæðu til að ætla að barnsfaðir kæranda hafi sannarlega verið búsettur í leiguhúsnæðinu á tímabilinu júlí til október 2024. Mat stofnunarinnar sé byggt á samfelldri lögheimilisskráningu hans á þessum tíma sem bendi sterklega til raunverulegrar búsetu, sameiginlegra fasteignakaupa kæranda og barnsföður hennar, staðfestrar sambúðar og þess að þau eigi tvö börn saman.

Úrskurðarnefndin tekur undir framangreint mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og telur að leggja beri til grundvallar að barnsfaðir kæranda hafi verið heimilismaður í skilningi laga nr. 94/2023 á tímabilinu 4. júlí til 31. október 2024. Óumdeilt er að barnsfaðir kæranda var ekki með lögheimili eða tímabundið aðsetur í Grindavík 10. nóvember 2023 og uppfyllti því ekki framangreint skilyrði a. liðar 1. mgr. 9. gr. laga nr. 94/2023. Að því virtu átti kærandi ekki rétt á greiðslu sértæks húsnæðisstuðnings á því tímabili sem endurgreiðslukrafan lýtur að.

Í VII. kafla laga nr. 94/2023 er kveðið á um eftirlit og endurreikning sértæks húsnæðisstuðnings. Þar segir í 1. mgr. 17. gr. að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skuli reglulega sannreyna þær upplýsingar sem ákvörðun um rétt til sértæks húsnæðisstuðnings byggist á. Í 1. mgr. 19. gr. laganna segir að hafi umsækjandi fengið hærri sértækan húsnæðisstuðning en honum bar á umræddu tímabili beri honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var.

Samkvæmt framangreindu er ákvæði 19. gr. laga nr. 94/2023 fortakslaust að því er varðar skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddan sértækan húsnæðisstuðning. Með vísan til þess er ákvörðun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um að kæranda beri að endurgreiða greiddan sértækan húsnæðisstuðning á tímabilinu 4. júlí til 31. október 2024, staðfest.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, dags. 8. janúar 2025, í máli A,  er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir