Nr. 486/2025 Úrskurður

Hinn 19. júní 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 486/2025

í stjórnsýslumáli nr. KNU25050033

 

Kæra [...] á ákvörðun Ríkislögreglustjóra

I.       Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 13. maí 2025 kærði trans karlmaður að nafni [...], fd. [...], ríkisborgari Brasilíu (hér eftir kærandi), ákvörðun Ríkislögreglustjóra, dags. 13. maí 2025, þess efnis að niðurfellingu á réttindum hans samkvæmt 33. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 skuli ekki frestað.

Kærandi krefst þess aðallega að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi samkvæmt 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Til vara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að niðurfelling á þjónustu kæranda verði frestað samkvæmt 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Þá krefst kærandi þess að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar verði frestað á grundvelli 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Fyrrgreind ákvörðun er kærð á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

II.        Málsmeðferð

Kærandi lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi 27. mars 2024. Með ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 26. apríl 2024, var ákveðið að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og vísa honum frá landinu. Með úrskurði kærunefndar nr. 1122/2024, dags. 29. nóvember 2024, var ákvörðun Útlendingastofnunar felld úr gildi og lagt fyrir Útlendingastofnun að taka mál kæranda til meðferðar á ný. Útlendingastofnun ákvað 12. desember 2024 að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að honum skyldi brottvísað frá landinu. Útlendingastofnun taldi að kærandi hefði slík tengsl við Bandaríkin að eðlilegt og sanngjarnt væri að hann dveldi þar, ferðist eða yrði fluttur þangað, sbr. d-lið 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Útlendingastofnun taldi að kærandi hefði ekki slík tengsl við Ísland að nærtækast væri að hann fengi hér vernd eða að sérstakar ástæður mæltu annars með því að taka bæri umsókn kæranda til efnismeðferðar, sbr. þágildandi 2. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Það var mat stofnunarinnar að 42. gr. laga um útlendinga kæmi ekki í veg fyrir að kærandi yrði sendur til Bandaríkjanna. Hinn 13. desember 2024 barst kærunefnd sjálfkrafa kæra á þeirri ákvörðun Útlendingastofnunar og með úrskurði nefndarinnar nr. 41/2025, dags. 29. janúar 2025, var ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest. Hinn 6. febrúar 2025 lagði kærandi fram beiðni um frestun réttaráhrifa og var þeirri beiðni synjað með úrskurði kærunefndar nr. 155/2025, dags. 20. febrúar 2025.

Með bréfi Ríkislögreglustjóra, dags. 13. febrúar 2025, var kæranda tilkynnt um niðurfellingu á þjónustu samkvæmt 33. gr. laga um útlendinga. Hinn 12. mars 2025 óskaði kærandi eftir frestun á niðurfellingu þjónustu, sbr. 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Með ákvörðun Ríkislögreglustjóra, dags. 13. maí 2025, var komist að þeirri niðurstöðu að niðurfellingu réttinda samkvæmt 33. gr. laga um útlendinga skyldi ekki frestað. Kærandi kærði ákvörðun Ríkislögreglustjóra til kærunefndar 13. maí 2025. Viðbótargögn bárust kærunefnd 14. og 15. maí 2025. Hinn 14. maí 2025 lagði kærandi fram beiðni um frestun réttaráhrifa á hinni kærðu ákvörðun.

Líkt og fram kom í úrskurði kærunefndar nr. 41/2025 lá ekki fyrir samkvæmt framlögðum gögnum með hvaða persónufornöfnum bæri að ávarpa kæranda. Í greinargerð kæranda, dags. 27. desember 2024, var notast við persónufornafnið „hún“ og til samræmis við það var kærandi ávörpuð með þeim hætti í úrskurði kærunefndar nr. 41/2025. Í framlögðum gögnum í tengslum við þjónustukæru og í greinargerð kæranda er kærandi ávarpaður með persónufornafninu „hann“ og verður til samræmis notast við það í úrskurði þessum.

III.       Ákvörðun Ríkislögreglustjóra

Í ákvörðun Ríkislögreglustjóra kemur fram að niðurfellingu réttinda samkvæmt 33. gr. laga um útlendinga skuli ekki frestað í máli kæranda. Kærandi falli ekki undir undanþágur um niðurfellingu réttinda samkvæmt 3. málsl. 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Þá verði niðurfellingu réttinda ekki frestað í máli kæranda á grundvelli sanngirnissjónarmiða, sbr. 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga, þar sem kærandi hafi ekki nýtt sér frest til sjálfviljugrar brottfarar af landinu og ekki þegið aðstoð frá stjórnvöldum sem honum hafi staðið til boða við heimför. Fram kemur að þau réttindi sem kærandi hafi notið samkvæmt 33. gr. laga um útlendinga skuli falla niður frá og með 13. maí 2025 en réttur til bráðaheilbrigðisþjónustu haldist þar til kærandi yfirgefi landið.

Kæranda var leiðbeint um kæruheimild til kærunefndar útlendingamála samkvæmt 7. gr. laga um útlendinga. Þá var kærandi upplýstur um að kæra fresti ekki réttaráhrifum, sbr. 4. málsl. 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga.

IV.       Málsástæður og rök kæranda

Í greinargerð kæranda kemur fram að 12. maí 2025 hafi verið óskað eftir frestun á niðurfellingu á þjónustu til Ríkislögreglustjóra auk þess sem heilsufarsgögnum hafi verið komið til stofnunarinnar, þ.m.t. læknisvottorði, þar sem fram kemur að mælt sé gegn því að kærandi sé þjónustusviptur vegna heilsufars.

Kærandi byggir aðallega á því að fella beri hina kærðu ákvörðun um niðurfellingu þjónustu úr gildi á grundvelli 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga og vegna stjórnarskrárvarinna réttinda kæranda. Kærandi telji sig falla undir undanþegna hópa sem nefndir eru í 3. málsl. 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga auk þess sem ákvörðunin sé ólögmæt þar sem hún samræmist ekki stjórnarskrárvörðum réttindum kæranda. Kærandi sé ungur trans einstaklingur, þolandi mansals og með flókna sjúkra- og áfallasögu. Því sé um ræða brot gegn 1. mgr. 76. gr. og 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944. Niðurfelling á þjónustu útsetji kæranda fyrir sárafátækt en hann hafi verið talinn einstaklingur í viðkvæmri stöðu, sbr. 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga af íslenskum stjórnvöldum. Kærandi vísar til þess að bráðaheilbrigðisþjónusta samkvæmt 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga sé ekki fullnægjandi fyrir einstakling með svo ríkar heilbrigðisþarfir. Tilvist neyðarskýlis Rauða krossins sé ekki tryggð í lögum og að neyðarskýli á höfuðborgarsvæðinu geri lögheimili að skilyrði. Þá sé í 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991 hvorki virkt úrræði í þágu þjónustusviptra útlendinga né heldur reglur um fjárhagsaðstoð við útlendinga í sérstökum aðstæðum. Lagaákvæðið takmarkist við fjárhagsaðstoð í neyð og ýmis þröng skilyrði, s.s. samskipti við heimaríki. Þá hafi Samband íslenskra sveitarfélaga gefið það út að aðstoð á grundvelli 15. gr. framangreindra laga verði ekki beitt um þjónustusvipta útlendinga. Kærandi vísar m.a. til stuðningsbréfs samtakanna ´78 og vottorða frá Stígamótum og Bjarkarhlíð en þau beri með sér sérstaklega viðkvæma stöðu kæranda sem þolanda mansals og trans einstaklings. Kærandi byggir á því að hin kærða ákvörðun brjóti gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og stjórnsýsluréttar enda hafi verið ráðist í mest íþyngjandi úrræðið í máli hans. Þá byggir kærandi á því að hin kærða ákvörðun brjóti gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga. Kærandi byggir á því að hann teljist til alvarlega veikra og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir í skilningi 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til sérstaklega viðkvæmrar stöðu sinnar og alvarlegra andlegra veikinda. Kærandi glími við hugrofspersónuleikaröskun sem fylgi hugrof, sálrænt minnisleysi og margföld auðkenni. Jafnframt glími kæranda við flog, geðhvarfasýki, þunglyndi, maníur og flókna áfallastreituröskun. Kærandi eigi jafnframt sögu um sjálfsvígstilraunir og sjálfsskaða. Þá beri heilsufarsgögn með sér að kærandi glími við forsykursýki og fitulifur. Kærandi gerir athugasemd við tölvubréf frá heimferða- og fylgdadeild Ríkislögreglustjóra þar sem fram kemur að embættið hafi ekki gagnagátt til að taka á móti sjúkragögnum kæranda. Þá hafi kærandi ekki fengið að prenta sjúkragögn sín út í húsnæði Ríkislögreglustjóra. Kærandi vísar til 10. gr. stjórnsýslulaga og telur að fullnægjandi efnislegt mat á undanþegnum hópum samkvæmt 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga sé ekkert annað en óvirkt úrræði sé framkvæmd Ríkislögreglustjóra með þessum hætti.

Til vara krefst kærandi þess að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og breytt á þá leið að niðurfelling þjónustu verði frestað í samræmi við heimild þar um, þar sem ríkar sanngirnisástæður séu fyrir hendi samkvæmt 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að dvalarheimild hans í Bandaríkjunum sé ekki lengur gild vegna meira en fimm mánaða fjarveru frá Bandaríkjunum. Kærandi sé ekki í námi í Bandaríkjunum og sé farinn umfram heimila dvöl utan Bandaríkjanna. Koma hans án tilskilins leyfis muni því samkvæmt opinberum upplýsingum bandarískra stjórnvalda leiða til varðhalds og brottvísunar til Brasilíu. Kæranda verði ekki kennt um að fara ekki sjálfviljugur til ríkis þegar lög bendi skýrt til þess að honum verði ekki heimiluð koma til þess ríkis. Því sé ekki hægt að meta það eitt og sér að kærandi hafi ekki farið innan frests, sem skort á samstarfsvilja við íslensk stjórnvöld og kemur það í veg fyrir að ríkar sanngirnisástæður eigi við í málinu. Kærandi gerir athugasemd við umfjöllun í hinni kærðu ákvörðun um að engin gögn liggi fyrir um ómöguleika við að snúa aftur til Bandaríkjanna enda sé ljóst af kærandi hafi ekki heimild til komu eða dvalar þar í landi.

Í tölvubréfi, dags. 14. maí 2025, óskaði kærandi eftir frestun réttaráhrifa á hinni kærðu ákvörðun í samræmi við 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga. Kærandi tekur þar fram að samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga um útlendinga gildi stjórnsýslulög um meðferð útlendingamála nema annað leiði af lögunum sjálfum. Ekkert í 33. gr. laganna komi í veg fyrir að kærunefnd beiti heimild um frestun réttaráhrifa þegar ástæður mæli með því í málum er varða 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Hafi vilji löggjafans staðið til þess að þrengja heimildir kærunefndar megi ætla að það kæmi fram í lagatextanum eða lögskýringargögnum.

V.        Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

1. Ákvæði 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga og ákvæði stjórnarskrár Íslands

   Í ákvæði 33. gr. laga um útlendinga er fjallað um réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi. Í 1. mgr. ákvæðisins kemur m.a. fram að umsækjanda um alþjóðlega vernd skuli standa til boða húsnæði, framfærsla og nauðsynleg heilbrigðisþjónusta, þar á meðal vegna geðraskana og geðfötlunar. Með lögum nr. 14/2023 um breytingu á lögum um útlendinga kom inn ný málsgrein í 8. mgr. 33. gr. laganna sem hljóðar svo:

   Útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd nýtur áfram réttinda samkvæmt þessari grein þar til hann hefur yfirgefið landið en þó að hámarki í 30 daga frá því að ákvörðunin varð endanleg á stjórnsýslustigi. Að þeim tímafresti loknum falla réttindin niður. Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Ekki er heimilt að fella niður rétt til bráðaheilbrigðisþjónustu. Í þeim tilvikum þegar umsækjandi er ríkisborgari EES- eða EFTA-ríkis eða kemur frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsóknin hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus falla réttindin þó niður þegar Útlendingastofnun hefur synjað umsókn hans um alþjóðlega vernd. Jafnframt eiga undanþágur 3. málsl. ekki við um þau mál.

   Í frumvarpi til laga nr. 14/2023 kemur fram að í áðurgildandi lögum hafi ekki verið tiltekið hvenær réttindi samkvæmt 33. gr. féllu niður og hvort heimilt væri að skerða þau í einhverjum tilvikum. Í framkvæmd hafi því sumir útlendingar, sem fengið hafi endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd, notið fullrar þjónustu í jafnvel nokkur ár vegna erfiðleika stjórnvalda við framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun, m.a. sökum skorts á samstarfi þar um af hálfu útlendingsins. Eðli málsins samkvæmt eigi ekki að öllu leyti sömu sjónarmið við um útlendinga í þessari stöðu og þá umsækjendur sem bíði eftir niðurstöðu í máli sínu um alþjóðlega vernd eða útlendinga sem fari sjálfviljugir af landi brott að fenginni endanlegri synjun. Auk þess kemur fram í frumvarpinu að breytingarnar sem felast í ákvæðinu séu í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum.

   Ákvæði frumvarpsins sem hér um ræðir varða stjórnarskrárbundin réttindi og gáfu því tilefni til skoðunar á því hvort þau samræmdust stjórnarskrá. Ljóst er að við meðferð frumvarpsins á Alþingi var löggjafinn meðvitaður um að slík skoðun kæmi til álita og að nokkru um þau sjónarmið sem þá kæmu til athugunar. Hinn 11. nóvember 2022 barst umsögn frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands þar sem stofnunin gerði m.a. athugasemd við að í frumvarpinu komi fram að frumvarpið hafi ekki gefið tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá og ekki hafi verið vísað til ákvæða stjórnarskrárinnar né ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu. Í svari dómsmálaráðuneytisins við umsögninni, dags. 2. desember 2022, má til að mynda finna umfjöllun um hvort ákvæði um brottfall þjónustu samræmist 1. mgr. 76. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var við meðferð frumvarpsins tekið tillit til alþjóðlegra skuldbindinga sem Ísland hefur gerst aðili að. Í umfjöllun um 6. gr. frumvarpsins, sem varðar brottfall þjónustu, er m.a. vísað til 14. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2008/115/EB um sameiginleg viðmið og skilyrði fyrir brottvísunum ríkisborgara utan EES sem dveljist ólöglega á yfirráðasvæði aðildarríkja. Skortur á mati á samræmi við stjórnarskrá við undirbúning lagasetningar leiðir eitt og sér ekki til þess að löggjöf telist brjóta í bága við stjórnarskrá, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 26. október 2022 í máli nr. 20/2022.

   Kærandi byggir á því að ákvæði 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga sem lögfest var með breytingarlögum nr. 14/2023 standist ekki 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hinn lagalegi grundvöllur ákvörðunar Ríkislögreglustjóra í máli kæranda sé því ekki í samræmi við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár. Kærandi vísar til þess að 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, girði fyrir þann möguleika að yfirvöld geti neitað fólki sem sé óumdeilanlega ófært að útvega sér húsnæði og fæði á eigin spýtur lagalegan rétt til aðstoðar.

   Ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar kveður á um að öllum, sem þess þurfa, skuli tryggður réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Í ákvæðinu er áskilið að öllum skuli veitt aðstoð af þeim toga sem lýst er í ákvæðinu. Markmið reglunnar er fyrst og fremst að tryggja að reglur um aðstoð hvíli á ákveðnum jafnréttisgrundvelli án mismununar vegna atriða sem tilgreind eru í 65. stjórnarskrárinnar. Krafa um jafnræði er þó háð ýmsum fyrirvörum og hindrar ekki löggjafann í að setja nánari skilyrði um hverjir njóta réttar samkvæmt ákvæðinu. Sem dæmi kemur fram í II. kafla laga um almannatryggingar nr. 100/2007 hverjir eru tryggðir samkvæmt lögunum. Sú meginregla gildir samkvæmt 4. gr. laganna að sá sem er búsettur hér á landi, sbr. 5. tölul. 2. gr. laganna, telst tryggður að uppfylltum öðrum skilyrðum, nema annað leiði af milliríkjasamningum. Sambærileg skilyrði eru sett fyrir því að maður öðlist rétt til aðstoðar samkvæmt lögum um félagslega aðstoð nr. 99/2007.

   Heimilt er að takmarka stjórnarskrárvarin réttindi með lögum en gæta þarf að því að byggja á málefnalegum sjónarmiðum við setningu laga og að tilteknum grundvallarreglum, s.s. um jafnræði og meðalhóf, sé fylgt. Þá þarf að gæta að því að ganga ekki of langt við beitingu lagaheimilda sem takmarka mannréttindi. Ákvæði 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga mælir sem fyrr segir um niðurfellingu réttinda útlendinga til að njóta tiltekinnar þjónustu af hálfu íslenskra yfirvalda þegar viðkomandi fer úr landi eða allt að þrjátíu dögum eftir að málsmeðferð lýkur hér á landi og viðkomandi hefur fengið endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd. Samkvæmt orðalagi ákvæða 1. og 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga er réttur til framangreindrar þjónustu því bundinn við málsmeðferð umsókna umsækjenda um alþjóðlega vernd hér á landi. Þegar einstaklingur hefur hlotið úrlausn í máli sínu telst hann ekki lengur umsækjandi um alþjóðlega vernd og hefur samkvæmt orðlagi ákvæðisins ekki réttindi sem slíkur. Við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd fer ávallt fram einstaklingsbundið mat á aðstæðum umsækjanda í samræmi við 1. mgr. 25. gr. laga um útlendinga og hvort hann hafi sérþarfir sem taka þurfi tillit til við meðferð málsins. Þá er, með vísan til viðeigandi skýrslna um aðstæður umsækjanda í því ríki sem senda á hann til, lagt mat á hvort hann fái þá nauðsynlegu þjónustu sem hann þarf á að halda þar í landi. Einstaklingi sem hefur verið synjað um alþjóðlega vernd hér á landi hefur því alla jafna aðgengi að grunnþjónustu í öðru ríki, eftir atvikum í endursendingarríki eða heimaríki. Eðlilegt er að réttur til að njóta tiltekinnar þjónustu hér á landi sé takmarkaður með einhverjum hætti þegar útlendingur hefur fengið synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd, málsmeðferð er lokið hér á landi og viðkomandi hefur ekki sýnt samstarfsvilja við að fara úr landi. Í þessu samhengi má vísa til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu nr. 17931/16 Hunde gegn Hollandi, þar sem dómurinn kveður á um að einstaklingar, sem beri að yfirgefa aðildarríki, geti að meginstefnu til ekki krafist þess að dvelja áfram í ríkinu til að njóta heilbrigðisþjónustu, félagslegrar eða annarrar tegundar aðstoðar sem viðkomandi ríki veitir. Niðurstaða dómstólsins var sú að niðurfelling á réttindum málsaðila fæli ekki í sér brot á 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Leit dómurinn m.a. til þess að kæranda stóð til boða að fara í lokað búsetuúrræði þar sem hann gæti notið þjónustu að því gefnu að hann sýndi samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um brottvísun. Þá er ekki ósanngjarnt að gera þá kröfu til einstaklinga að þeir hlíti lögmætri ákvörðun stjórnvalda. Er það í samræmi við þann tilgang og markmið laga um útlendinga að framkvæmd ákvarðana á grundvelli laganna sé framfylgt.

   Í 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga koma fram tilteknar undanþágur fyrir beitingu ákvæðisins, m.a. varðandi börn, foreldra/umsjónarmenn/ættingja þeirra, barnshafandi konur, alvarlega veika og fatlaða einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Við setningu lagaákvæðisins hefur því verið gætt meðalhófs og ekki gengið lengra en nauðsyn krefur til að ná markmiði laganna. Þá kemur fram í ákvæði 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga, að þeir sem fengið hafa synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og eru enn staddir hér á landi eiga ávallt rétt á bráðaheilbrigðisþjónustu í samræmi við 13. gr. reglugerðar um heilbrigðisþjónustu. Umræddir einstaklingar geta einnig leitað í úrræði samkvæmt reglum um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, í sérstökum tilvikum, við erlenda ríkisborgara og endurgreiðslur fjárhagsaðstoðar úr ríkissjóði nr. 520/2021, sem settar hafa verið með vísan til 15. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991. Auk þess hefur verið gert samkomulag við Rauða krossinn um neyðaraðstoð við útlendinga sem hafa fengið endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd hér á landi og eiga ekki rétt á aðstoð á grundvelli laga um útlendinga.

   Samkvæmt 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga er lögreglu heimilt að fresta niðurfellingu, m.a. vegna sanngirnissjónarmiða og ef útlendingur hefur sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið. Við það mat skal m.a. líta til þess hvort útlendingi hafi ekki tekist að fara sjálfviljugur af landi brott innan þess frests sem honum hefur verið veittur vegna aðstæðna sem ekki eru á hans ábyrgð, svo sem vegna ómöguleika við að afla ferðaskilríkja, vegna fötlunar hans eða vegna óviðráðanlegra aðstæðna. Í frumvarpi til laga nr. 14/2023 kemur fram að hegðun sem verður metin sem skortur á samtarfsvilja geti verið þegar útlendingur hefur ekki farið sjálfviljugur af landi brott og þegar hann hefur horfið, torveldað eða komið í veg fyrir að unnt sé að framkvæma ákvörðunina, svo sem að aðstoða ekki stjórnvöld við öflun ferðaskilríkja eða annarra gagna sem þörf er á vegna flutningsins, til dæmis heilbrigðisgagna. Með vísan til framangreinds á útlendingur því almennt rétt á þjónustu samkvæmt 33. gr. laga um útlendinga með vísan til sanngirnissjónarmiða, sýni hann samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að yfirgefa landið.

   Í ljósi alls framangreinds verður ekki fallist á að ákvæði 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga sé andstætt ákvæði 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, enda er takmörkun á réttindum byggð á lögum, málefnalegum sjónarmiðum og gengur ekki lengra en nauðsyn krefur. Verður ákvörðun Ríkislögreglustjóra í máli kæranda því ekki felld úr gildi af þeim sökum.

2. Undanþága samkvæmt 8. og 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga

   Kærandi hefur borið fyrir sig að vera þolandi mansals og andlega veikur. Krefst kærandi þess að ákvörðun Ríkislögreglustjóra verði felld úr gildi á þeim grundvelli að stjórnvöld hafi ekki haft heimild til að svipta kæranda þjónustu vegna þess, sbr. 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til fyrirliggjandi vottorðs frá Göngudeild sóttvarna, dags. 26. mars 2025, þar sem fram kemur að heimilisleysi myndi hafa slæm áhrif á geðheilsu kæranda.

   Kærandi lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi 27. mars 2024 og hlaut endanlega niðurstöðu í máli sínu með úrskurði kærunefndar nr. 41/2025 frá 29. janúar 2025. Kærandi naut réttar til þjónustu af hálfu íslenskra yfirvalda á meðan málsmeðferð hans stóð hér á landi í samræmi við 33. gr. laga um útlendinga. Með ákvörðun Ríkislögreglustjóra, dags. 13. maí 2024, var komist að þeirri niðurstöðu að niðurfellingu réttinda samkvæmt 33. gr. laga um útlendinga skyldi ekki frestað.

   Svo sem áður hefur komið fram er fjallað um réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd til þjónustu á meðan málsmeðferð þeirra stendur í 33. gr. laga um útlendinga. Samkvæmt 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna barna eða annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Kærandi er ekki foreldri, ættingi barns hér á landi eða barnshafandi. Kærandi ber fyrir sig að vera andlega veikur og vísar til 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga máli sínu til stuðnings. Í frumvarpi til laga um útlendinga nr. 14/2023 kemur fram að með alvarlegum veikindum sé átt við þá einstaklinga sem ekki séu fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu niður felld. Við meðferð málsins lagði kærandi fram vottorð frá Göngudeild sóttvarna, dags. 26. mars 2025, þar sem m.a. kemur fram að kærandi sé með grun um funktional flog tengd áföllum í bernsku og á unglingsaldri. Kærandi hafi síðast fengið flog 18. mars 2025. Einkenni lýsi sér með máttleysi í höndum, störuflog og meðvitundarleysi. Þegar kærandi hafi verið 14 ára hafi hann að eigin sögn verið heimilislaus í Brasilíu og fengið flog út á götu. Kærandi hafi orðið fyrir kynferðis- og líkamlegu ofbeldi á meðan hann hafi verið meðvitundarlaus. Kærandi hafi áhyggjur af heimilisleysi vegna fyrri sjúkrasögu sinnar. Heimilisleysi myndi því hafa slæm áhrif á geðheilsu kæranda.

   Í 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga kemur fram að þeir sem fengið hafa synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd og eru enn staddir hér á landi eigi ávallt rétt á bráðaheilbrigðisþjónustu í samræmi við 13. gr. reglugerðar um heilbrigðisþjónustu. Með fötluðum einstaklingi með langvarandi stuðningsþarfir er átt við þá sem hafa þörf fyrir þjónustu og/eða stuðning sem er meiri eða sérhæfðari en svo að þörfinni verði fullnægt innan almennrar þjónustu, sbr. lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Gögn málsins benda ekki til þess að kærandi hafi þörf fyrir slíka þjónustu. Þrátt fyrir að kærandi hafi verið metinn sem einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga við meðferð máls hans hjá Útlendingastofnun þá varðar sú skilgreining þjónustuþörf umsækjenda um alþjóðlega vernd meðan viðkomandi er með umsókn sína til meðferðar. Ekki er um að ræða sama hugtak og „alvarlega veikur einstaklingur“ í framangreindu lagaákvæði.

   Líkt og áður segir er, samkvæmt 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga, heimilt að fresta niðurfellingu vegna sanngirnissjónarmiða hafi útlendingur sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið. Í gögnum málsins kemur fram að kærandi hafi átt samtal við sérfræðing heimferða- og fylgdadeildar Ríkislögreglustjóra 14. mars 2025 sem ítrekaði stöðu málsins og minnti á væntanleg þjónustulok. Kærandi hafi óskað eftir frestun á niðurfellingu þjónustu vegna heilsufars. Kærandi kvaðst ekki geta snúið aftur til endursendingarríkis þar sem áritun hans væri ekki lengur í gildi. Var kærandi því ekki í samstarfi við íslensk stjórnvöld við að yfirgefa landið. Hinn 29. apríl 2025 mætti kærandi aftur til viðtals hjá sérfræðingi heimferða- og fylgdadeildar Ríkislögreglustjóra þar sem hann kvaðst vilja snúa aftur til Brasilíu sem fyrst og ekki vilja sækja um styrk til enduraðlögunar. Hófst því undirbúningur ferðar kæranda til Brasilíu í samræmi við beiðni hans og niðurfellingu þjónustu frestað. Hinn 13. maí 2025 hafi kærandi afturkallað samstarf sitt við að yfirgefa landið og kærandi upplýstur um að þjónusta hans yrði felld niður þar sem hann væri ekki í samstarfi við að yfirgefa landið.

   Með vísan til gagna málsins er ljóst að fyrir töku umræddrar stjórnvaldsákvörðunar hafi kæranda á ýmsa vegu verið boðið aðstoð við heimför, fjárhagsaðstoð og fleira sem kærandi hafi neitað. Því hafi markmiðum laga um útlendinga ekki verið náð með öðru og vægara móti, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Þá stendur kæranda enn til boða umrædd þjónusta þó með því skilyrði að hann sýni stjórnvöldum samstarf við flutning úr landi. Hefur kærandi ekki sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar og standa sanngirnissjónarmið því ekki í vegi fyrir niðurfellingu þjónustu.

   Í greinargerð kæranda er gerð athugasemd við að ekki sé fyrir hendi tiltekin gagnagátt hjá embætti Ríkislögreglustjóra þar sem hægt sé að senda heilsufarsgögn. Fyrir liggur að kæranda var boðið að senda framangreind heilsufarsgögn með tölvubréfi, afhenda þau í viðtali eða skila í afgreiðslu embættisins. Ekki er gerð athugasemd við framangreint fyrirkomulag Ríkislögreglustjóra hvað varðar afhendingu gagna.

   Að framansögðu eiga undanþágur sem kveðið er á um í 3. málsl. 8. mgr. og 9. mgr. 33. gr. laga um útlendinga ekki við um kæranda.

3. Krafa um frestun réttaráhrifa samkvæmt 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga

Í beiðni kæranda um frestun réttaráhrifa kemur fram að samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga um útlendinga gildi stjórnsýslulög um meðferð útlendingamála nema annað leiði af lögunum. Að sögn kæranda komi ekkert í 33. gr. laga um útlendinga í veg fyrir að kærunefnd beiti heimild um frestun réttaráhrifa þegar ástæður mæli með því, sbr. 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga, í málum er varði mat á 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Ef vilji löggjafans hefði verið að þrengja heimild kærunefndar sem æðra sett stjórnvalds megi ætla að það hefði komið fram í lagatextanum eða lögskýringargögnum.

Í lokamálslið 8. mgr. 33. gr. laga um útlendinga kemur fram að kæra frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar samkvæmt málsgreininni. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins, niðurstöðu málsins og að öllu framansögðu virtu er ekki ástæða til að fallast á beiðni kæranda um frestun réttaráhrifa í máli hans og er beiðninni hafnað.

 

Úrskurðarorð:

 

Ákvörðun Ríkislögreglustjóra er staðfest.

Beiðni aðila um frestun réttaráhrifa er hafnað.

 

The decision of the National Police Commissioner is affirmed.

The appellant’s request for suspension of legal effect is denied.

 

 

Þorsteinn Gunnarsson                                    Vera Dögg Guðmundsdóttir