08 júlí 2025

Nr. 536/2025 Úrskurður

Hinn 8. júlí 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 536/2025

í stjórnsýslumáli nr. KNU25050032

Kæra [...]

1 Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 13. maí 2025 barst kærunefnd útlendingamála sjálfkrafa kæra, samkvæmt 3. málsl. 7. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, á ákvörðun Útlendingastofnunar um að taka ekki til efnismeðferðar hér á landi umsókn konu sem kveðst heita [...], vera fædd [...] og vera ríkisborgari Nígeríu (hér eftir kærandi), um alþjóðlega vernd, brottvísa henni frá landinu og gera henni að sæta endurkomubanni í tíu ár. Í greinargerð kveður kærandi að skráður aldur í skilríkjum hennar frá Ítalíu sé rangur og að hún sé fædd 26. janúar 2000.

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal nefndin meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju til þeirrar stofnunar sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar, sem m.a. felur í sjálfstætt efnislegt mat á því hvort taka eigi mál kæranda til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 36. gr. laganna og hvort skilyrði fyrir brottvísun og endurkomubanni séu uppfyllt. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt.

Kærandi gerir kröfu um að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að umsókn hennar verði tekin til efnismeðferðar samkvæmt ákvæðum 36. gr. laga um útlendinga. Til vara er þess krafist að ákvörðun Útlendingastofnunar verði felld úr gildi og að henni verði veitt dvalarleyfi hér á landi á grundvelli 75. eða 76. gr. laga um útlendinga. Til þrautavara er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að umsókn hennar um alþjóðlega vernd verði send aftur til Útlendingastofnunar til nýrrar meðferðar, sbr. 10. gr. og 13. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Til þrautaþrautavara er þess krafist að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi hvað varðar brottvísun og endurkomubann og henni verði ekki gert að sæta slíku, heldur veitt bráðabirgðadvalarleyfi á grundvelli 77. gr. laga um útlendinga.

2 Málsmeðferð

Kærandi kom hingað til lands 24. nóvember 2024 og var tekin til skoðunar í flugstöðinni í Keflavík vegna gruns um refsiverða háttsemi. Hinn 24. febrúar 2025 var kærandi sakfelld í Héraðsdómi Reykjaness fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa staðið að innflutningi á kókaíni við komuna til landsins. Hinn 3. mars 2025 fór Útlendingastofnun fram á það við fangaverði í fangelsinu Hólmsheiði, þar sem kærandi dvelur, að henni yrði birt tilkynning um hugsanlega brottvísun frá Íslandi og endurkomubann. Hinn 4. mars 2025 var umrædd tilkynning birt kæranda. Kærandi lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi 6. mars 2025 úr fangelsi. Meðfylgjandi umsókn sinni lagði kærandi fram ferðaskilríki og nafnskírteini útgefin af ítölskum yfirvöldum. Þá lagði kærandi jafnframt fram dvalarleyfisskírteini þar sem fram kemur að hún sé með alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á Ítalíu með gildistíma til 29. janúar 2025. Tekið var viðtal við kæranda í fangelsinu á Hólmsheiði 11. mars 2025, ásamt löglærðum talsmanni hennar. Útlendingastofnun ákvað 13. maí 2025 að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að henni skyldi brottvísað frá landinu. Það var mat stofnunarinnar að 42. gr. laga um útlendinga kæmi ekki í veg fyrir að kærandi yrði send til endursendingarríkis. Ákvörðunin var birt fyrir kæranda sama dag og barst greinargerð kæranda 28. maí 2025, ásamt fylgigögnum.

3 Greinargerð til kærunefndar

Farið hefur verið yfir greinargerð kæranda og mat lagt á öll sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar.

Í greinargerð eru gerðar athugasemdir við endurritun Útlendingastofnunar á viðtali við kæranda. Kærandi vísar til þess að í endurriti sé að finna villur og það vanti upp á að svör kæranda hafi verið skrifuð niður að fullu og þá hafi Útlendingastofnun ekki bætt úr þessum annmörkum. Jafnframt gerir kærandi athugasemd við lýsingu Útlendingastofnunar á aðdraganda þess að hún hafi sótt um alþjóðlega vernd á Íslandi. Kærandi vísar til þess að tilkynning hafi verið birt fyrir henni 3. mars 2025 en hún hafi ekki skilið efni þeirrar tilkynningar að fullu en taldi sig þó hafa sjö daga til að færa fram andmæli. Þegar kærandi hafi lagt fram umsókn um alþjóðlega vernd hafi hún ekki haft vitneskju um að Útlendingastofnun hafi á þremur dögum ákveðið að birta henni ákvörðun um brottvísun og endurkomubann. Umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hafi því ekki verið lögð fram til að losna undan slíkri ákvörðun en hún telji sig hafa rétt á alþjóðlegri vernd á Íslandi. Þá gerir kærandi athugasemd við skort á rétti til að andmæla, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, en í ákvörðun Útlendingastofnunar sé að finna gögn úr sakamáli hennar og fullyrðingar lögreglu sem standist að hennar mati ekki skoðun auk þess sem hún hafi ekki fengið færi á að leiðrétta.

Í greinargerð kæranda kemur fram að hún vilji ekki snúa aftur til Ítalíu en hún hafi komið þangað þegar hún var 16 ára. Kærandi hafi á leið sinni til Ítalíu orðið fyrir ofbeldi í Líbíu, m.a. kynferðisofbeldi. Eftir komuna til Ítalíu hafi hún verið þvinguð í vændi og ítrekað verið beitt ofbeldi. Kærandi hafi sloppið undan þeim aðilum sem hafi þvingað hana í mansal á Ítalíu en tveimur árum seinna hafi sömu aðilar fundið hana og þvingað í vændi á nýjan leik. Hún óttist um líf sitt á Ítalíu þar sem hún sé í skuld við þá aðila sem hafi staðið að baki mansalinu. Kærandi hafi ítrekað leitað til lögreglunnar á Ítalíu sem hafi enga vernd veitt.

Kærandi vísar til þess að hún hafi lagt fram vottorð frá sálfræðingi og bréf frá Bjarkarhlíð. Kærandi óskar eftir því að fullt tillit verði tekið til þess. Kærandi vísar til 1. mgr. 25. gr. og 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga. Þrátt fyrir að hún hafi ítrekað óskað eftir viðeigandi heilbrigðisþjónustu og viðeigandi greiningarferli í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar hafi Útlendingastofnun virt það að vettugi. Kærandi telji niðurstöðu Útlendingastofnunar vera marklausa og ganga gegn skilgreiningu 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að hún geti ekki lagt fram heilsufarsgögn þegar hún fái ekki aðgang að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu og greiningu.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kæranda falli ekki undir 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að meginregla laganna sé að umsóknir um alþjóðlega vernd skuli teknar til efnismeðferðar. Kærandi vísar til þess að sú vernd sem umsækjandi um alþjóðlega vernd hér á landi sé með í öðru ríki þurfi að vera virk og uppfylla skilyrði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna. Viðkomandi umsækjandi megi m.a. ekki eiga á hættu að sæta pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða þurfa að óttast um líf sitt. Kærandi vísar til þess að hún hafi verið seld þeim aðila sem hafi staðið að baki mansali hennar og verið ofsótt stanslaust frá því að hún hafi komið til Ítalíu. Kærandi vísar til heimilda um stöðu mansalsmála á Ítalíu. Kærandi vísar þá til a-liðar 3. gr. og 2. mgr. 61. gr. Istanbúl-samningsins. Með vísan til stöðu þolenda mansals á Ítalíu, ungs aldurs kæranda, kyns, menntunarstigs og sérstaklega viðkvæmrar stöðu hennar krefst kærandi þess að umsókn hennar verði tekin til efnismeðferðar á Íslandi á grundvelli meginreglu 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar jafnframt til þess að rannsókn Útlendingastofnunar hafi verið háð annmörkum, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kæranda falli undir 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga, sbr. 42. gr. laganna. Kærandi vísar til grundvallarreglunnar um bann við endursendingu (non-refoulement). Jafnframt vísar kærandi til 33. gr. flóttamannasamningsins, 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Kærandi telji að hún muni verða fyrir ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð á Ítalíu í ljósi frásagnar hennar af fyrri aðstæðum sínum og persónubundinna þátta.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kæranda falli undir 75. og 76. gr. laga um útlendinga. Vísar kærandi til dóms Héraðsdóms Reykjaness frá 24. febrúar 2025 í máli S-340/2025, þar sem kærandi var sakfelld fyrir fíkniefnalagabrot, en hún telur að dómurinn sé fullnægjandi sönnun þess að hún hafi verið þolandi mansals á Ítalíu. Kærandi gerir athugasemd við skort á umfjöllun um 76. gr. í ákvörðun Útlendingastofnunar. Kærandi telur að um verulegan ágalla sé að ræða og vísar til 1. mgr. 22. gr. og 10. gr. stjórnsýslulaga auk 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Þrátt fyrir að Útlendingastofnun hafi leitað til lögreglu hafi stofnunin virt að vettugi rétt hennar til að leggja fram frekari andmæli, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Þá vísar kærandi til þess að rannsókn löggæsluyfirvalda sé ekki nauðsynleg forsenda þess að veitt sé dvalarleyfi á framangreindum grundvelli, sbr. athugasemdir við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum um útlendinga. Kærandi fái þá ekki séð hvaða þýðingu, m.t.t. lögmætisreglunnar, kröfur annarra ríkja hafi við veitingu umþóttunarleyfis á Íslandi. Kærandi telji mikilvægt að henni verði gefið ráðrúm til að byggja upp líf sitt að nýju áður en hún verði endursend til Ítalíu. Kærandi telur að kærunefnd sé ekki annað stætt en að fela Útlendingastofnun að taka mál hennar til meðferðar að nýju vegna skorts á rannsókn og brota á andmælarétti hennar.

Kærandi telur ósanngjarnt að henni verði gert að sæta brottvísun og endurkomubanni til Íslands og Schengen-svæðisins. Kærandi vísar til meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga og réttmætisreglu íslensks stjórnsýsluréttar. Kærandi hafi verið þvinguð hingað til lands og því skjóti skökku við að beita hana refsikenndum viðurlögum sem og íþyngjandi ráðstöfunum. Vísar kærandi til 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga í því sambandi. Jafnframt telur kærandi að ákvörðun um brottvísun og endurkomubann samræmist illa orðalagi 3. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Eðli málsins samkvæmt hafi ekki verið skorað á kæranda að yfirgefa landið og því öfugsnúið að gera henni að sæta brottvísun og endurkomubanni strax. Skýrt orðalag ákvæðisins leggi þessa skyldu á íslensk stjórnvöld, þ.e. að fyrst þurfi að koma til áskorunar þegar viðkomandi sé kominn í ólögmæta dvöl í landinu. Kærandi krefst því að henni verði ekki gert að sæta brottvísun og endurkomubanni heldur verði henni veitt bráðabirgðaleyfi á Íslandi, sbr. 77. gr. laga um útlendinga.

4 Umsókn um alþjóðleg vernd

4.1 Lagagrundvöllur

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda og reglugerða og tilskipana Evrópusambandsins er varða landamæraeftirlit og umsóknir um alþjóðlega vernd eftir því sem tilefni er til.

Ákvæði laga um útlendinga, reglugerðar um útlendinga sem og önnur ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem máli skipta við úrlausn umsókna kærenda um alþjóðlega vernd verða reifuð í viðeigandi köflum hér að neðan.

4.2 Aðstæður kæranda

Samkvæmt gögnum málsins er kærandi kona á [...]sem kom einsömul hingað til lands. Kærandi kom til landsins með flugi frá Kaupmannahöfn og við komuna til landsins var hún grunuð um innflutning fíkniefna. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 24. febrúar 2025 í máli nr. S-340/2025 var kærandi sakfelld fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og gert að sæta fangelsi í 15 mánuði. Hinn 6. mars 2025 lagði kærandi fram umsókn um alþjóðlega vernd í fangelsinu á Hólmsheiði þar sem hún afplánar nú refsingu sína. Í viðtali greindi kærandi frá því að hafa verið búsett á Ítalíu í níu til tíu ár og að hún hafi hlotið alþjóðlega vernd þar árið 2018. Nær allan tímann sem kærandi hafi dvalið á Ítalíu, að undanskildum tveimur árum, hafi hún starfað við vændi að tilstuðlan aðila sem hafi flutt hana til Ítalíu. Kærandi hafi leitað til lögreglunnar á Ítalíu en henni ekki verið veitt aðstoð. Kærandi telji sig ekki geta flutt til annarrar borgar innan Ítalíu þar sem þeir aðilar sem hafi staðið að baki mansali hennar séu valdamiklir þar í landi. Kærandi kvaðst vera við góða andlega og líkamlega heilsu. Meðal gagna málsins er vottorð frá sálfræðingi hér á landi og bréf frá Bjarkarhlíð.

Kæranda var leiðbeint í viðtali í fangelsinu á Hólmsheiði, 11. mars 2025, um mikilvægi öflunar gagna um heilsufar, sem hún teldi hafa þýðingu fyrir mál sitt, og um að afla skriflegra upplýsinga og leggja fram við meðferð málsins hjá Útlendingastofnun. Þá var kæranda jafnframt leiðbeint með tölvubréfi nefndarinnar 13. mars 2025 um framlagningu frekari gagna í málinu. Engin frekari gögn bárust kærunefnd. Með vísan til fyrrgreindrar málsmeðferðar og þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu er mál kæranda nægjanlega upplýst hvað varðar heilsufar og aðra þætti varðandi einstaklingsbundnar aðstæður hennar. Þá er ekkert sem bendir til þess að frekari gögn um heilsufar kæranda geti haft áhrif á niðurstöðu málsins.

Vegna umfjöllunar í greinargerð kæranda um 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga er tekið fram að ákvörðun um hvort umsækjandi sé einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga, lýtur að því hvort þörf sé á sérstökum stuðningi við umsækjanda í gegnum umsóknarferlið á meðan á dvöl hans stendur hér á landi. Með vísan til 1. og 2. mgr. 25. gr. laga um útlendinga er ljóst að það mat samkvæmt 6. tölul. 3. gr. laga um útlendinga sem fram fer hjá Útlendingastofnun, sé ekki kæranlegt til kærunefndar og hafi ekki önnur réttaráhrif en sérstaklega er getið um í lögum og reglugerð. Í greinargerð kæranda kemur jafnframt fram að kærandi hafi óskað eftir viðeigandi heilbrigðisþjónustu og greiningarferli í samræmi við ákvæði laga um útlendinga og alþjóðlegar skuldbindingar íslenska ríkisins. Útlendingastofnun hafi virt það að vettugi og því sé um galla á málsmeðferð stofnunarinnar að ræða að mati kæranda. Aðstæður kæranda og frásögn hennar af heilsufari sínu hefur verið lögð til grundvallar í málinu líkt og málatilbúnaður hennar almennt. Þá kemur fram í endurriti viðtals kæranda að hún hafi fengið læknisskoðun í fangelsinu og sé við góða heilsu. Með vísan til framangreinds er ekki tilefni til að gera athugasemd við málsmeðferð Útlendingastofnunar hvað þetta varðar.

4.3 Niðurstaða um 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir að umsókn um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar nema:

a. umsækjandi hafi komið til landsins að eigin frumkvæði eftir að hafa hlotið virka alþjóðlega vernd í öðru ríki.

Í greinargerð eru færð rök fyrir því að aðstæður kæranda falli ekki undir 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Kærandi vísar til þess að meginregla laganna sé að umsóknir um alþjóðlega vernd skuli teknar til efnismeðferðar og vísar til þess að sú vend sem veitt sé í endursendingarríki verði að teljast virk sem sé ekki tilfellið í tilviki hennar. Samkvæmt orðalagi 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal umsókn um alþjóðlega vernd samkvæmt 37. gr. laganna tekin til efnismeðferðar nema aðstæður í a - d-lið ákvæðisins eigi við um umsóknina. Af því orðalagi er ljóst að stjórnvöldum beri skylda til að beita ákvæðum a – d-liðar 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga eigi þau við. Þá eru íslensk stjórnvöld jafnframt bundin af jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga við mat á því hvort umsókn skuli tekin til efnismeðferðar. Krafa kæranda um að mál hennar eigi ekki undir 1. mgr. 36. gr. laganna er hafnað.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum málsins var kæranda veitt alþjóðleg vernd á Ítalíu og var með gilt dvalarleyfi þar í landi til 29. janúar 2025. Sú vernd sem kærandi nýtur á Ítalíu telst, í ljósi neðangreindra landaupplýsinga, virk alþjóðleg vernd í skilningi a-liðar 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. Samkvæmt eftirfarandi landaupplýsingum verður ráðið að alþjóðleg vernd kæranda haldi áfram að vera gild þótt dvalarleyfi hennar sé runnið út en sækja þurfi sérstaklega um endurnýjun á dvalarleyfum.

4.4 Landaupplýsingar

Lagt hefur verið mat á aðstæður á Ítalíu, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum og gögnum:

· 2023 Country Reports on Human Rights Practices: Italy (United States Department of State, 22. apríl 2024);

· Amnesty International Report 2024/2025 – Italy (Amnesty International, apríl 2025);

· Asylum Information Database. Country Report – Italy (European Council on Refugees and Exiles, uppfært 10. júlí 2024);

· Freedom in the World 2024 – Italy (Freedom House, mars 2024);

· Trafficking in Persons Report: Italy (United States Department of State, 2024);

· Upplýsingar af vefsíðu Amnesty International (www.amnesty.org);

· Upplýsingar af vefsíðu ítalska flóttamannaráðsins (í. Consiglio Italiano per I Rifugiati – (http:www.cir-onlus.org/en/);

· Upplýsingar af vefsíðu OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (www.hatecrime.osce.org/italy);

· Upplýsingar af vefsíðu ítalska innanríkisráðuneytisins (https://www.interno.gov.it/);

· Upplýsingar af vefsíðu ítalska menntamálaráðuneytisins (https://www.miur.gov.it/web/ guest/scuola-dell-infanzia);

· Upplýsingar af vefsíðu ítalska fjölskylduráðuneytisins (https://famiglia.governo.it/it/);

· Upplýsingar af vefsíðu félagasamtakanna L'Albero della Vita (http://www.alberodellavita.org/en/varcare-la-soglia);

· Upplýsingar á vefsíðu ítalska heilbrigðisráðuneytisins (https://www.salute.gov.it/portale/home.html) og

· World Report 2025 – Italy (Human Rights Watch, janúar 2025).

Ítalía er eitt af aðildarríkjum Evrópusambandsins og því bundið af reglum sambandsins við málsmeðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd, t.a.m. tilskipunum sambandsins um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd nr. 2013/32/EU, um móttökuaðstæður nr. 2013/33/EU og um lágmarksviðmið til þess að teljast flóttamaður nr. 2011/95/EU. Ítalía er aðili að Evrópuráðinu og flóttamannasamningnum. Ítalía hefur m.a. fullgilt mannréttindasáttmála Evrópu, samninga Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð, um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og barnasáttmálann.

Samkvæmt framangreindum gögnum eru dvalarleyfi einstaklinga með réttarstöðu flóttamanns og einstaklinga með viðbótarvernd gefin út til fimm ára en að þeim tíma liðnum geta handhafar sótt um ótímabundið dvalarleyfi á Ítalíu. Í framangreindri skýrslu European Council on Refugees and Exiles (ECRE) kemur fram að til að endurnýja dvalarleyfi þar í landi þurfi að fylla út þar til gert eyðublað og senda það með bréfpósti en málsmeðferðin geti tekið allt upp í nokkra mánuði. Einstaklingar með réttarstöðu flóttamanns geti öðlast ríkisborgararétt að fimm árum liðnum en einstaklingar með viðbótarvernd að tíu árum liðnum, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Einstaklingar með réttarstöðu flóttamanns fái útgefin flóttamannavegabréf (í. documenti di viaggio) með fimm ára gildistíma en handhafar viðbótarverndar geti fengið svonefnt ferðaleyfi (í. titolo di viaggio). Af framangreindum gögnum verður þó ekki séð að á Ítalíu sé munur á réttindum einstaklinga með réttarstöðu flóttamanns og handhafa viðbótarverndar hvað varðar aðgang að húsnæði, heilbrigðisþjónustu og atvinnuleyfi.

Af framangreindum gögnum má sjá að ítölsk stjórnvöld hafa verið gagnrýnd vegna aðbúnaðar umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttamanna þar í landi. Í skýrslu ECRE kemur m.a. fram að húsnæðisaðstoð við einstaklinga sem njóta alþjóðlegrar verndar sé af skornum skammti. Samkvæmt upplýsingum af vefsíðu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins tóku lög nr. 130/2020 gildi árið 2020 sem kveða á um breytingar á móttökumiðstöðvum og búsetuúrræðum fyrir flóttamenn og umsækjendur um alþjóðlega vernd. Samkvæmt ákvæðum laganna hefur móttöku- og húsnæðiskerfið SIPRIOMI, sem áður var einungis ætlað þeim sem hlotið hafa alþjóðlega vernd og fylgdarlausum börnum, verið endurskipulagt og fengið nýtt nafn, SAI (e. System of accommodation and integration). Í maí 2023 tóku lög nr. 50/2023 gildi á Ítalíu og meðal breytinga sé að SAI hefur verið fært í fyrra horf og er aðeins ætlað handhöfum alþjóðlegrar verndar. Þegar einstaklingar hafi fengið inngöngu í SAI úrræði megi þeir dvelja þar í sex mánuði. SAI sé rekið af sveitarfélögum og frjálsum félagasamtökum og eigi búsetumiðstöðvarnar m.a. að tryggja þeim sem dvelja þar túlkaþjónustu, lögfræðiaðstoð, tungumálakennslu, heilbrigðisþjónustu, félags- og sálfræðiþjónustu og fleira. Þá eigi handhafar alþjóðlegrar verndar rétt á stuðningi við aðlögun og aðstoð við atvinnuleit. Aftur á móti séu ekki nógu mörg SAI úrræði til að mæta þeim fjölda sem hafi fengið alþjóðlega vernd.

Í skýrslu ECRE kemur fram að handhafar alþjóðlegrar verndar eigi sama rétt og ítalskir ríkisborgarar til velferðarþjónustu sem tryggingastofnun ríkisins veitir (í. Istituto Nazinale della Previdenza Soviale/INPS). Félagsleg úrræði séu ekki bundin skilyrðum um búsetu á tilteknum svæðum en í sumum tilvikum séu sett skilyrði um samfellda búsetu í landinu. Þá kemur fram í skýrslu ECRE að einstaklingar sem njóta alþjóðlegrar verndar og hafi dvalarleyfi á Ítalíu hafi sama rétt til atvinnuþátttöku og ítalskir ríkisborgarar, að undanskildum störfum sem feli í sér beitingu opinbers valds eða ábyrgð á almannahagsmunum ríkisins. Þá hafi handhafar alþjóðlegrar verndar sama rétt og ítalskir ríkisborgarar að því er varðar aðgang að störfum, sjálfstæðum rekstri, starfsþjálfun, þ. á m. endurmenntun, námskeiðum og þjónustu á vegum vinnumiðlana. Þá hafi einstaklingar sem njóti alþjóðlegrar verndar á Ítalíu almennt sama rétt og ítalskir ríkisborgarar til velferðarþjónustu. Aftur á móti sé í einhverjum tilvikum gerð krafa um búsetu á Ítalíu í ákveðinn tíma, t.a.m. sé tiltekin aðstoð við framfærslu eingöngu veitt einstaklingum sem hafi búið í tíu ár á Ítalíu.

Í skýrslu ECRE kemur m.a. fram að einstaklingar sem hlotið hafa alþjóðlega vernd, bæði börn og fullorðnir, eigi sama rétt og ítalskir ríkisborgarar til lögboðinnar heilbrigðisþjónustu, að því gefnu að þeir hafi skráð sig inn í heilbrigðiskerfið. Slík skráning sé háð því að umsækjandi hafi skráð lögheimili sem eðli máls samkvæmt geti verið hindrun fyrir einstaklinga sem séu án fastrar búsetu. Skráning í heilbrigðiskerfið falli ekki sjálfkrafa úr gildi meðan á málsmeðferð endurnýjunar dvalarleyfisins standi en í framkvæmd geti einstaklingar með útrunnin dvalarleyfi átt í erfiðleikum með að nálgast heilbrigðisþjónustu. Sjúklingar þurfi almennt að greiða hluta þess kostnaðar sem falli til vegna heilbrigðisþjónustu sem þeir nýti sér en frá því séu þó undantekningar, t.d. í þeim tilvikum þegar sjúklingar séu utan vinnumarkaðar og án annarrar framfærslu. Mismunandi túlkun á reglum um greiðsluþátttöku sjúklinga hafi þó leitt til þess að í sumum sveitarfélögum hafi verið gerð krafa um að einstaklingar sem njóti alþjóðlegrar verndar en séu utan vinnumarkaðar greiði kostnað við heilbrigðisþjónustu. Samkvæmt framangreindum heimildum eru því ýmsar aðgangshindranir þegar kemur að heilbrigðiskerfinu á Ítalíu, m.a. vegna tungumálaörðugleika. Á vefsíðu ítalska heilbrigðisráðuneytisins kemur fram að ráðuneytið beri ábyrgð á allri heilbrigðiþjónustu landsins, þ. á m. geðheilbrigðisþjónustu. Hvert svæði á Ítalíu hafi svæðisbundin heilbrigðisyfirvöld (í. Azienda Sanitaria Locale- ASL) sem hafi umsjón með heilbrigðisþjónustu svæðisins, s.s. læknum, sjúkrahúsum og tannlæknum. Þar undir falli opinber þjónusta sálfræðinga, geðlækna og geðheilbrigðisstofnana sem sé gjaldfrjáls. Eftir að einstaklingur hefur verið skráður inn í heilbrigðiskerfið geti heimilislæknir veitt tilvísun til sálfræðings eða geðlæknis. Þá hafi heimilislæknar einnig grunnþjálfun til að veita geðheilbrigðisþjónustu þegar ekki er um að ræða alvarleg tilvik.

Af framangreindum skýrslum s.s. skýrslum bandaríska utanríkisráðuneytisins og samtakanna Human Rights Watch, verður jafnframt ráðið að fordómar í garð fólks af erlendum uppruna séu vandamál á Ítalíu. Þá kemur fram í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins að ýmis löggjöf á Ítalíu miði að því koma í veg fyrir ofbeldi og mismunun mismunandi kynþátta og þjóðerna. Stjórnvöld hafi almennt framfylgt lögunum. Löggjöf leggi m.a. bann gegn mismunun á atvinnumarkaði á grundvelli kynþáttar, þjóðernisuppruna, litarháttar, þjóðernis, flóttamannastöðu eða ríkisfangsleysis. Á vefsíðu innanríkisráðuneytis Ítalíu kemur fram að á Ítalíu sé starfrækt stofnun (í. Ufficio Nazionale Antidiscriminazioni Razziali (UNAR)) sem hafi það hlutverk að berjast gegn hvers kyns mismunun. Einstaklingar sem telji sig hafa orðið fyrir mismunun þ. á m. vegna kynþáttar eða kynhneigðar og þurfa á aðstoð eða ráðgjöf að halda geti leitað til stofnunarinnar. Þá reki lögreglan stofnun sem hafi það hlutverk að bæta forvarnir og aðgerðir lögreglu við hatursglæpum (í. Osservatorio per la Sicurezza Contro gli Atti Discriminatori). Stofnuninni sé m.a. ætlað að auka þjálfun lögreglufólks og stuðla að því að hatursglæpir séu tilkynntir og skráðir. Stofnunin sé með netfang þar sem unnt sé að tilkynna mismunun á grundvelli m.a. kynþáttar, ríkisfangs og trúar. Ef líkur eru taldar á að tilkynnt atvik sé glæpsamlegt sé tilkynning áframsend lögreglu til rannsóknar en aðrar séu áframsendar til UNAR. Þá standi dómstólar landsins styrkum fótum sem hafi stuðlað að virkri framkvæmd hluta löggjafar um vernd gegn mismunun á grundvelli kynþáttar. Framangreindar skýrslur bera enn fremur með sér að almenningur á Ítalíu geti leitað sér aðstoðar ítalskra löggæsluyfirvalda vegna ofbeldisbrota og hótana. Samkvæmt skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins kveður stjórnarskrá Ítalíu á um að dómsvald skuli vera sjálfstætt. Þá er einnig kveðið á um rétt til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar. Sakborningar séu álitnir saklausir uns sekt er sönnuð og eigi þeir rétt á að vera viðstaddir réttarhöld sín og njóta aðstoðar lögmanns. Þá geti þeir krafist réttarbóta fyrir innlendum dómstólum vegna mannréttindabrota og farið með mál fyrir Mannréttindadómstól Evrópu vegna mannréttindabrota stjórnvalda hafi þeir nýtt sér þau réttarúrræði sem þeim standi til boða innanlands.

Framangreindar skýrslur, s.s. skýrsla bandaríska utanríkisráðuneytisins um mansal og skýrsla sérfræðinga um aðgerðir gegn mansali (GRETA), bera með sér að þrátt fyrir að mansal sé vandamál á Ítalíu þá hafi ítölsk stjórnvöld sýnt verulega viðleitni í baráttunni gegn mansali. Í framangreindri skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins um mansal er þeim löndum sem skýrslan tekur til skoðunar raðað í fjóra mismunandi flokka í samræmi við viðmið laga um vernd þolenda mansals (e. Trafficking Victims Act (TVPA)). Í skýrslunni kemur fram að uppröðunin snúi að því hversu langt stjórnvöld viðkomandi landa gangi til að mæta þeim lágmarksviðmiðum sem TVPA mæli fyrir um. Í skýrslunni kemur fram að ítölsk stjórnvöld séu í flokki 2 og að þrátt fyrir að þau uppfylli ekki að öllu leyti umrædd lágmarksviðmið þá hafi þau sýnt aukna viðleitni í baráttunni gegn mansali á árinu 2021, s.s. með því að bera kennsl á og aðstoða þolendur, auka fjármagn til umönnunar þolenda, þjálfun löggæslufólks og aukinni alþjóðlegri samvinnu. Af skýrslunum má jafnframt sjá að skimað sé eftir þolendum mansals í samstarfi við frjáls félagasamtök, lögreglu og starfsfólk útlendingayfirvalda auk þess sem að þeir sem hafi gerst brotlegir séu sóttir til saka. Þá séu ítölsk stjórnvöld í samstarfi við frjáls félagasamtök og alþjóðleg samtök um að veita þolendum íverustað og þjónustu. Í framangreindri skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2022 kemur m.a. fram að yfirvöld á Ítalíu sæki gerendur sem beiti konur ofbeldi til saka en þolendur neiti þó oft að leggja fram kærur vegna ótta, skammar eða vanþekkingar á lögunum. Þá sé starfrækt neyðarlína fyrir þolendur ofbeldis sem þurfi aðstoð og tímabundinn dvalarstað.

4.5 Niðurstaða um 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga

Í 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir:

Ef beiting 1. mgr. mundi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr., t.d. vegna aðstæðna í því landi sem senda á umsækjanda til, skal taka umsókn til efnismeðferðar.

Í 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga segir að ekki sé heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að 1. mgr. eigi einnig við um sendingu útlendings til svæðis þar sem ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr. Við túlkun á inntaki 42. gr. laga um útlendinga er rétt að líta til þess að ákvörðun um brottvísun eða frávísun, sem setur einstakling í raunverulega hættu á að verða fyrir pyndingum, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, er í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 68. gr. stjórnarskrárinnar.

Við túlkun 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal líta til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi túlkun hans á 3. gr. mannréttindasáttmálans. Þá skal hafa hliðsjón af þeim meginreglum sem Evrópudómstóllinn setur fram í dómum sínum að því leyti sem þær eru til skýringar á alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins og eru samhljóma þeim, með þeim skýra fyrirvara að dómar Evrópudómstólsins á þessu réttarsviði eru ekki bindandi fyrir íslenska ríkið. Í 4. gr. sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi er að finna sambærilegt ákvæði og í 3. gr. mannréttindasáttmálans.

Af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu og Evrópudómstólsins leiðir að þrátt fyrir að ríki hafi rétt til að stjórna hverjir dvelji á landsvæði þeirra geti flutningur einstaklings til annars ríkis falið í sér brot á banni við ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þetta á við ef veruleg ástæða er til að ætla að viðkomandi sé í raunverulegri hættu á að sæta meðferð sem sé andstæð ákvæðinu.

Meðferð endursendingarríkis og aðbúnaður handhafa alþjóðlegrar verndar þar í landi þurfa að ná tilteknu alvarleikastigi til að fela í sér brot gegn banninu. Því alvarleikastigi er náð þegar sinnuleysi stjórnvalda ríkisins hefur þær afleiðingar að einstaklingur, sem að öllu leyti er háður stuðningi þess, verður í slíkri stöðu sárafátæktar að hann getur ekki mætt grundvallarþörfum sínum og grefur undan líkamlegri og andlegri heilsu hans eða setur hann í aðstöðu sem er ósamrýmanleg mannlegri reisn. Það eitt að efnahagsstaða einstaklings versni verulega við brottvísun eða frávísun frá aðildarríki telst ekki nægjanlegt til að teljast vanvirðandi meðferð. Þá er ríkjum ekki skylt að sjá þeim sem njóta alþjóðlegrar verndar eða dvalarleyfis fyrir húsnæði eða fjárhagsaðstoð sem geri þeim kleift að viðhalda ákveðnum lífskjörum.

Kærandi hefur borið fyrir sig að óttast þá aðila sem hafi staðið að baki mansali hennar á Ítalíu.

Framangreindar landaupplýsingar gefa til kynna að almenningur á Ítalíu geti leitað sér aðstoðar löggæsluyfirvalda óttist hann um öryggi sitt eða telji að brotið sé á rétti sínum. Þá bera framangreindar landaupplýsingar með sér að ítölsk yfirvöld hafi sýnt aukna viðleitni í baráttunni gegn mansali á undanförnum árum, s.s. með því að bera kennsl á og aðstoða þolendur, auka fjármagn til umönnunar þolenda, þjálfun löggæslufólks og aukinni alþjóðlegri samvinnu. Jafnframt sé skimað eftir þolendum mansals í samstarfi við frjáls félagasamtök, lögreglu og starfsfólk útlendingayfirvalda auk þess sem að þeir sem hafi gerst brotlegir séu sóttir til saka. Þá séu ítölsk stjórnvöld í samstarfi við frjáls félagasamtök og alþjóðleg samtök um að veita þolendum íverustað og þjónustu. Þá séu gerendur sem beiti konur ofbeldi sóttir til saka en þolendur neiti þó oft að leggja fram kærur vegna ótta, skammar eða vanþekkingar á lögunum. Starfrækt sé neyðarlína fyrir þolendur ofbeldis sem þurfi aðstoð og tímabundinn dvalarstað. Verður ekki talið að framangreindar aðstæður sem kærandi hefur borið fyrir sig nái því alvarleikastigi að teljast ofsóknir eða ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð þannig að til skoðunar komi að beita 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

Litið hefur verið til einstaklingsbundinna aðstæðna kæranda í endursendingarríki með hliðsjón af aðstæðum handhafa alþjóðlegrar verndar þar í landi, sbr. gögn málsins og framangreindar landaupplýsingar. Ekkert bendir til að endursending kæranda til ríkisins sé í andstöðu við 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Þá benda öll gögn til þess að kærandi hafi raunhæf úrræði á Ítalíu, bæði að landsrétti og fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem tryggja að hún verði ekki send áfram til annars ríkis þar sem líf hennar eða frelsi kann að vera í hættu, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um útlendinga.

Með vísan til framangreindra viðmiða, umfjöllunar um aðstæður handhafa alþjóðlegrar verndar á Ítalíu og einstaklingsbundinna aðstæðna kæranda, hefur ekki verið sýnt fram á að hún eigi á hættu meðferð sem gangi gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Synjun á efnismeðferð umsóknar kæranda um alþjóðlega vernd og flutningur hennar til endursendingarríkis leiðir því ekki til brots gegn 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, sbr. jafnframt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt framansögðu verður umsókn kæranda ekki tekin til efnismeðferðar á grundvelli 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga.

5 Dvalarleyfi á grundvelli 75. og 76. gr. laga um útlendinga

Samkvæmt 75. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem grunur leikur á að sé fórnarlamb mansals dvalarleyfi í allt að níu mánuði þótt skilyrðum 1. og 2. mgr. 55. gr. laganna sé ekki fullnægt. Í athugasemdum við fyrrgreint ákvæði í frumvarpi til laga um útlendinga kemur fram að ákvæðinu sé ætlað að stuðla að því að fórnarlamb mansals fái tækifæri til að ná bata og losna undan áhrifum þeirra sem stunda mansal. Veiting dvalarleyfisins sé óháð því hvort lögreglurannsókn fari fram en dvalarleyfinu sé m.a. ætlað að gefa hugsanlegu fórnarlambi svigrúm til þess að taka upplýsta ákvörðun um samstarf við yfirvöld við rannsókn málsins. Efni ákvæðisins ber með sér að því sé ætlað að veita þeim einstaklingum tímabundið dvalarleyfi sem nýlega hafa losnað undan mansali eða eru enn undir áhrifum þeirra sem stunda mansal.

Í 76. gr. laga um útlendinga kemur fram að heimilt sé að veita fórnarlambi mansals og barni viðkomandi sem statt er hér á landi endurnýjanlegt dvalarleyfi til eins árs þegar sérstaklega stendur á, þótt skilyrðum 1. og 2. mgr. 55. gr. sé ekki fullnægt, þegar það telst nauðsynlegt ýmist vegna persónulegra aðstæðna viðkomandi eða að mati lögreglu vegna samvinnu viðkomandi við yfirvöld vegna rannsóknar og meðferðar sakamáls. Í athugasemdum við fyrrgreint ákvæði í frumvarpi til laga um útlendinga kemur m.a. fram að ákvæðið sæki fyrirmynd sína til 14. gr. samnings Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali og fullnægi einnig skuldbindingum samkvæmt 1. mgr. 7. gr. Palermó-bókunarinnar. Í athugasemdum er vísað til greinargerðar með samningi Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali þar sem fram komi að persónulegar aðstæður fórnarlambs mansals geti verið allt frá öryggi eða heilsufari þess til fjölskylduaðstæðna.

Samkvæmt framburði kæranda hafi nafngreindur einstaklingur flutt hana til Ítalíu árið 2016 og neytt hana til að stunda vændi. Liggur fyrir að kærandi var eftir komuna hingað til lands dæmd í 15 mánaða fangelsi fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga en að sögn kæranda hafi framangreindur einstaklingur neytt hana til að smygla fíkniefnunum til landsins. Taldi lögregla ekki tilefni til að rannsaka málið sem hugsanlegt mansalsmál, en kærandi hafi ekki gefið upplýsingar um þá aðila sem hafi staðið að baki meintu mansali hennar þannig að hægt væri að rannsaka þann þátt málsins frekar. Fallist er á með kæranda að það sé ekki forsenda veitingu dvalarleyfis á grundvelli 75. og 76. gr. laga um útlendinga að lögreglurannsókn fari fram. Markmið ákvæðisins er m.a. það að veita þolendum og hugsanlegum þolendum mansals svigrúm til að taka upplýsta ákvörðun um samstarf við yfirvöld við rannsókn málsins. Þar sem mál kæranda hefur þegar hlotið meðferð og skoðun yfirvalda verður þó að taka mið af niðurstöðu lögreglu um hvort kærandi teljist þolandi eða hugsanlegur þolandi mansals. Með vísan til þeirrar niðurstöðu lögreglu að ekki sé tilefni til að rannsaka málið sem hugsanlegt mansalsmál verður ekki fallist á að kærandi uppfylli skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis á grundvelli 75. eða 76. gr. laga um útlendinga.

Kærandi vísar til þess að Útlendingastofnun hafi ekki metið skilyrði 76. gr. laga um útlendinga sjálfstætt og því sé um annmarka að ræða á málsmeðferð Útlendingastofnunar. Jafnframt vísar kærandi til þess að hún hafi hvatt Útlendingastofnun til að leita lögbundinnar umsagnar lögreglu vegna umsóknar hennar og áskilið sér rétt til frekari rökstuðnings þegar sú umsögn lægi fyrir. Þrátt fyrir að Útlendingastofnun hafi leitað til lögreglu hafi kærandi ekki haft vitneskju um það fyrr en með hinni kærðu ákvörðun. Útlendingastofnun hafi því ekki veitt kæranda færi á að andmæla framangreindu, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Kærandi vísar til þess að upplýsingar sem Útlendingastofnun hafi aflað frá lögreglu hafi verið mótdrægar henni og rangar. Því sé um alvarlegan annmarka að ræða á málsmeðferð Útlendingastofnunar.

Þær upplýsingar sem Útlendingastofnun aflaði frá lögreglu í tengslum við umsókn kæranda um alþjóðlega vernd vörðuðu niðurstöðu rannsóknar lögreglu á meintu mansali gegn kæranda. Verður ekki fallist á að það komi í hlut Útlendingastofnunar að tilkynna kæranda um málalok er varða rannsókn sakamáls, en slíkt kæmi jafnan í hlut lögreglu. Þær upplýsingar sem fengust voru aukinheldur þess eðlis að augljóslega óþarft var að gefa kæranda kost á að tjá sig um efni þeirra, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Kærunefnd beinir því til kæranda að hún geti borið umkvartanir um vinnubrögð lögreglu undir nefnd um eftirlit með lögreglu eða héraðssaksóknara, sbr. VII. kafla lögreglulaga nr. 90/1996, telji hún ástæðu til.

6 Brottvísun og endurkomubann

6.1 Lagagrundvöllur

Í 3. mgr. 43. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 kemur fram að verði umsækjanda um alþjóðlega vernd ekki veitt dvalarleyfi skuli Útlendingastofnun taka ákvörðun um frávísun eða brottvísun eftir ákvæðum laga um útlendinga og að útlendingur sem sótt hafi um alþjóðlega vernd teljist hafa áform um að dveljast á landinu lengur en 90 daga. Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu svo framarlega sem ákvæði 102. gr. laganna eigi ekki við. Í 102. gr. laganna er kveðið á um vernd og takmarkanir við ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubanni er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar brottfarar sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Umræddar lagabreytingar voru m.a. gerðar til að tryggja að framkvæmd brottvísana hér á landi væri í samræmi við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/115/EB um sameiginleg viðmið og skilyrði fyrir brottvísun og endursendingum ríkisborgara utan EES sem dveljast ólöglega á yfirráðasvæði aðildarríkjanna (brottvísunartilskipunin) sem Ísland er skuldbundið af vegna þátttöku í Schengen-samstarfinu.

6.2 Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Kærandi lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd hér á landi 6. mars 2025. Eins og að framan greinir hefur umsókn hennar um alþjóðlega vernd verið synjað um efnismeðferð. Hefur hún því ekki frekari heimild til dvalar hér á landi. Af framangreindu leiðir að með hinni kærðu ákvörðun var réttilega bundinn endir á heimild kæranda til dvalar hér á landi og ber því samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga að vísa kæranda úr landi nema 102. gr. laganna standi því í vegi. Ákvörðun um brottvísun kæranda er þó ekki tekin á grundvelli 2. mgr. 98. gr. laganna heldur hefur henni verið brottvísað á grundvelli d-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga vegna sakfellingar hennar í Héraðsdómi Reykjaness. Í ákvæðinu segir m.a. að heimilt sé að vísa útlendingi úr landi ef hann hefur verið dæmdur hér á landi til refsingar eða til að sæta öryggisráðstöfunum fyrir háttsemi sem varðað geti fangelsi lengur en þrjá mánuði. Var kæranda ákveðið tíu ára endurkomubann til Íslands.

Kærandi telur ósanngjarnt að henni verði gert að sæta brottvísun og endurkomubanni til Íslands og Evrópu. Kærandi vísar til meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga og réttmætisreglu íslensks stjórnsýsluréttar. Kærandi hafi verið þvinguð hingað til lands og því skjóti skökku við að beita hana refsikenndum viðurlögum sem og íþyngjandi ráðstöfunum. Vísar kærandi til 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Jafnframt telur kærandi að ákvörðun um brottvísun og endurkomubann samræmist illa orðalagi 3. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Eðli málsins samkvæmt hafi ekki verið skorað á kæranda að yfirgefa landið. Skýrt orðalag ákvæðisins leggi þessa skyldu á íslensk stjórnvöld. Kærandi krefst því að henni verði ekki gert að sæta brottvísun og endurkomubanni heldur verði henni veitt bráðabirgðaleyfi á Íslandi, sbr. 77. gr. laga um útlendinga.

Samkvæmt fyrrnefndum dómi Héraðsdóms Reykjaness var kærandi dæmd til refsingar fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga. Í dóminum kom fram að kærandi hafi flutt inn umtalsvert magn af sterku kókaíni, sem ætlað hafi verið til söludreifingar hér á landi. Hlutverk kæranda við framkvæmd brotsins hafi verið ómissandi hluti af brotastarfseminni. Brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga geta varðað fangelsi allt að tólf árum og er skilyrðum brottvísunar á grundvelli d-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga fullnægt.

Í 102. gr. laga um útlendinga er kveðið á um vernd gegn frávísun og brottvísun og takmarkanir á ákvörðun um brottvísun. Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. skal brottvísun ekki ákveða ef hún, með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Kæranda var gefið færi á að andmæla mögulegri brottvísun frá Íslandi og endurkomubanni í viðtali í fangelsinu á Hólmsheiði. Kærandi kvaðst ekki hafa tengsl við ríki innan Schengen-svæðisins. Þá væri brottvísun og endurkomubann ósanngjörn ráðstöfun. Með vísan til framkominna gagna, athugasemda kæranda og framangreindrar umfjöllunar um aðstæður kæranda á Ítalíu telst brottvísun hennar frá Íslandi og endurkomubann ekki fela í sér ósanngjarna ráðstöfun í skilningi 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Ekkert í gögnum málsins eða málatilbúnaði kæranda bendir til þess að 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga standi í vegi fyrir brottvísun kæranda. Hér á landi hefur kærandi orðið uppvís af refsiverðri háttsemi og afplánar nú dóm. Af framangreindu virtu er ekki tilefni til að fella niður eða stytta endurkomubann kæranda og verður tíu ára endurkomubann hennar staðfest.

Samkvæmt 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga skal að jafnaði veita útlendingi frest í 7-30 daga til að yfirgefa landið sjálfviljugur. Samkvæmt e-lið ákvæðisins er m.a. heimilt að veita styttri frest eða fella hann niður í tilvikum þegar útlendingi er vísað úr landi á grundvelli d-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Að teknu tilliti til lagagrundvallar málsins verður einnig staðfest sú niðurstaða Útlendingastofnunar að fella niður frest kæranda til sjálfviljugrar heimfarar með vísan til e-liðar 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga. Er einkum litið til þess að endurkomubanni er m.a. bæði ætlað að hafa almenn og sérstök varnaðaráhrif gagnvart einstaklingum sem hafa gerst brotlegir við íslensk lög.

Að teknu tilliti til 4. mgr. 101. gr. laga um útlendinga hefst endurkomubann þann dag sem útlendingur er færður úr landi. Athygli kæranda er jafnframt vakin á því að samkvæmt 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga er heimilt, samkvæmt umsókn þar um að, fella endurkomubann úr gildi hafi aðstæður breyst frá því að ákvörðun um brottvísun var tekin.

Í málatilbúnaði kæranda er fundið að því að brottvísun og endurkomubann samræmist illa orðalagi 3. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Eðli málsins samkvæmt hafi ekki verið skorað á kæranda að yfirgefa landið og því öfugsnúið að gera henni að sæta brottvísun og endurkomubanni strax. Samkvæmt ákvæðinu skal útlendingi sem dvelst ólöglega í landinu og hefur gilt dvalarleyfi eða aðra heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu aðeins vísað úr landi fari hann ekki til yfirráðasvæðis þess ríkis án tafar eftir að skorað hefur verið á hann að gera það eða ef brottvísun er nauðsynleg með vísan til allsherjarreglu eða öryggis ríkisins. Áréttað er að í tilviki kæranda sé ekki verið að brottvísa henni sökum ólöglegrar dvalar heldur er lagagrundvöllur brottvísunarinnar d-liður 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga þar sem kærandi hafi verið dæmd hér á landi til refsingar. Kemur 3. mgr. 98. gr. laga um útlendinga því ekki til skoðunar í málinu.

Ákvörðun Útlendingastofnunar um brottvísun og endurkomubann er staðfest.

7 Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að viðtal við umsækjanda hafi verið hljóðritað og upptaka viðtalsins sé meðal gagna málsins. Þá hafi hvorki verið tilgreint í greinargerð til stofnunarinnar hvaða villur séu í endurriti viðtalsins né tekið fram hvaða svör kæranda hafi vantað í endurritið. Ákvörðun í máli kæranda hafi verið tekin á grundvelli heildstæðrar skoðunar á gögnum málsins, þ. á m. upptöku af viðtalinu sjálfu.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar Útlendingastofnunar um sömu málsástæðu og kærandi heldur fram fyrir nefndinni er ekki tilefni til að gera athugasemd við ákvörðun stofnunarinnar hvað hana varðar. Var málsmeðferð Útlendingastofnunar því í samræmi við 10. gr. og 13. gr. stjórnsýslulaga.

Kærandi krefst þess að henni verði veitt bráðabirgðaleyfi á Íslandi, sbr. 77. gr. laga um útlendinga. Umsókn um dvalarleyfi á grundvelli 77. gr. laga um útlendinga skal lögð fram hjá Útlendingastofnun.

Er ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest.

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur nefndin þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur nefndin tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest.

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed.

Valgerður María Sigurðardóttir Vera Dögg Guðmundsdóttir