Úrskurður nr. 584/2025

Hinn 14. ágúst 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 584/2025

í stjórnsýslumáli nr. KNU25060067

Kæra [...]

I. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 12. júní 2025 kærði [...], fd. [...], ríkisborgari Albaníu (hér eftir kærandi), ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 5. júní 2025, um brottvísun og endurkomubann til Íslands í tvö ár, sbr. 2. mgr. 98. gr. og 2. mgr. 101. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Kærandi krefst þess aðallega að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi en til vara krefst hann þess að ákvörðun um endurkomubann verði felld úr gildi. Til þrautavara krefst hann þess að endurkomubanninu verði markaður skemmri tími. Að auki krefst kærandi þess að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar verði frestað á meðan málið er til meðferðar hjá kærunefnd, sbr. 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Fyrrgreind ákvörðun er kærð á grundvelli 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

Lagagrundvöllur

Í máli þessu koma einkum til skoðunar ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016 ásamt síðari breytingum, reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 ásamt síðari breytingum, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ákvæði laga um landamæri nr. 136/2022, reglugerð um för yfir landamæri nr. 866/2017, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, EES-samningurinn, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2004/38 um rétt borgara Sambandsins og aðstandenda þeirra til frjálsrar farar og dvalar á yfirráðasvæði aðildarríkjanna, auk annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

II. Málsatvik og málsmeðferð

Samkvæmt gögnum málsins hafði lögregla afskipti af kæranda 19. apríl 2025. Samkvæmt lögregluskýrslu, dags. 20. apríl 2025, hafi kærandi verið handtekinn grunaður um sölu og dreifingu fíkniefna og brota gegn lögum um útlendinga. Á kæranda fundust fíkniefni og fjármunir sem hann hafi ekki getað gert grein fyrir. Sama dag hafi framburðarskýrsla verið tekin af kæranda þar sem hann hafi m.a. greint frá því eiga eiginkonu hér á landi. Hafi kærandi verið spurður út í hjúskap sinn undir þeim formerkjum að hann væri grunaður um málamyndahjúskap. Samkvæmt framburðarskýrslu, dags. 29. apríl 2025, hafi kærandi greint frá auðkenni, fæðingardegi og ríkisfangi maka síns en að mestu leyti hafi kærandi ekki viljað svara spurningum lögreglu. Hinn 9. maí 2025 var kæranda birt skjal á móðurmáli sínu um hugsanlega brottvísun og endurkomubann, sbr. 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Í tilkynningunni er hakað við reiti þess efnis að kærandi hafi dvalið lengur en 90 daga frá komu til Schengen-svæðisins, auk þess sem hann hafi hvorki sýnt fram á lögmæti dvalar sinnar á landinu, né innan Schengen-svæðisins, þrátt fyrir áskorun lögreglu. Væri því gengið út frá því að dvöl hans væri ólögmæt. Kæranda var veitt tækifæri til þess að leggja fram munnleg andmæli en fram kemur í hinni kærðu ákvörðun að kærandi hafi ekki lagt fram andmæli vegna málsins.

Hinn 5. júní 2025 tók Útlendingastofnun ákvörðun um brottvísun og tveggja ára endurkomubann kæranda, sbr. 2. mgr. 98. gr. og 2. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Komst stofnunin að þeirri niðurstöðu að kærandi hefði veitt takmarkaðar upplýsingar um meintan maka og stæði 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga ekki í vegi fyrir brottvísun hans. Fram kom í ákvörðuninni að frestur kæranda til sjálfviljugrar heimfarar væri felldur niður á grundvelli a-liðar 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga. Lagði Útlendingastofnun til grundvallar að hætta væri á að kærandi myndi koma sér undan framkvæmd ákvörðunar. Byggði rökstuðningur stofnunarinnar á því að kærandi væri grunaður um sölu og dreifingu fíkniefna, hefði gert tilraun til þess að hlaupa undan lögreglu og ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð málsins.

Ákvörðunin var birt fyrir kæranda 8. júní 2025 og kærð til kærunefndar 12. júní 2025. Kærandi lagði fram greinargerð vegna málsins 19. júní 2025. Samkvæmt framansögðu tók Útlendingastofnun ákvörðun um brottvísun og endurkomubann vegna ólögmætrar dvalar, en tilgangur slíkrar ákvörðunar er m.a. að aflétta hinu ólögmæta ástandi. Er því ekki ástæða til að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar og beiðni kæranda þar um hafnað.

III. Málsástæður og rök kæranda

Í greinargerð kæranda kemur fram að hann hafi látið lögreglu hjúskaparvottorð sitt í té en að lögregla hafi ekki framsent það til Útlendingastofnunar. Honum hafi síðan verið brottvísað frá landinu og gert að sæta tilkynningarskyldu hjá lögreglu. Að sögn kæranda eigi hann dvalarleyfisumsókn til meðferðar hjá Útlendingastofnun og ber fyrir sig að hvorki lögregla né Útlendingastofnun hafi leiðbeint honum um rétt sinn til þess að sækja um dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar.

Kærandi byggir málatilbúnað sinn á því að lagagrundvöllur málsins sé rangur og að Útlendingastofnun hafi borið að leysa úr málinu á grundvelli 95. gr. laga um útlendinga þar sem hann sé aðstandandi EES-borgara. Verði ekki bætt úr þeim efnisannmarka á kærustigi. Verði ekki fallist á þá málsástæðu telji kærandi að málið sé bundið verulegum annmörkum á málsmeðferð og efnislega röngum forsendum. Málið hafi ekki verið rannsakað nægjanlega þar sem Útlendingastofnun hafi borið ábyrgð á því að öll gögn lægju fyrir svo unnt væri að taka ákvörðun, þ.m.t. hjúskaparvottorð kæranda. Vísar kærandi til tilgreindra úrlausna umboðsmanns Alþingis þess efnis að stjórnvald sem taki stjórnvaldsákvörðun beri að ganga úr skugga um að mál sé nægilega rannsakað, þrátt fyrir að rannsókn annars stjórnvalds liggi til grundvallar í málinu. Byggir kærandi einnig á því að annmarkinn hafi valdið því að hann gæti ekki notið andmælaréttar í málinu.

Kærandi vísar til 2. mgr. 104. gr. laga um útlendinga um frest til sjálfviljugrar heimfarar. Kærandi hafnar málsástæðum Útlendingastofnunar um hættu á að hann kæmi sér undan framkvæmd ákvörðunar og byggir á því að stofnunin hafi ekki framkvæmt heildarmat á aðstæðum hans. Séu sjónarmið Útlendingastofnunar ekki málefnaleg þar sem stofnuninni hafi borið að leggja til grundvallar þau sjónarmið sem tilgreind eru í a-f lið 3. mgr. 105. gr. laga um útlendinga. Kærandi kveðst hafa sýnt samstarfsvilja, enda hafi hann framvísað hjúskaparvottorði til staðfestingar á hjónabandi sínu. Þá sé markmið frests til sjálfviljugrar heimfarar að tryggja meðalhóf við framkvæmd brottvísana og veita raunhæfan og sanngjarnan möguleika á því að verða við fyrirmælum stjórnvalda áður en gripið sé til íþyngjandi úrræða. Þá verði ekki séð að tekið hafi verið tillit til hagsmuna kæranda um hjúskap með EES-borgara og hafði í því ljósi ríka hagsmuni af endurkomu til Schengen-svæðisins.

Kærandi byggir einnig á því að fjölskyldutengsl hans standi í vegi fyrir brottvísuninni, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga, 71. gr. stjórnarskrárinnar, og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Geti stjórnvöld ekki gengið á þann rétt nema lög heimili og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans. Brjóti ákvörðunin gegn réttindum kæranda þar sem endurkomubannið gildi á öllu Schengen-svæðinu, þ.m.t. í heimaríki maka kæranda. Við mat á því hvort aðstæður kæranda falli undir 102. gr. laga um útlendinga, hafi stofnuninni jafnframt borið að taka tillit til dvalarleyfisumsóknar kæranda. Að framangreindu virtu telur kærandi að hin kærða ákvörðun hafi verið í andstöðu við lög og því brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar og gegn stjórnarskrárbundnum rétti hans til að vera ekki vísað úr landi án lagaheimildar, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrár. Kærandi telur að annmarkar á málinu leiði til þess að ákvörðunin skuli felld úr gildi.

Kærandi byggir varakröfu sína á því að ákvörðun um endurkomubann teljist ósanngjörn gegn sér og maka, enda valdi það hættu á tengslarofi. Kærandi vísar einnig til fyrrgreindra annmarka, tengsla við landið og að honum hafi ekki verið veittur frestur til sjálfviljugrar heimfarar. Að auki muni ákvörðun um brottvísun og endurkomubann valda því að dvalarleyfisumsókn hans verði vísað frá, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Um þrautavarakröfu vísar kærandi til þess að tveggja ára endurkomubann sé ekki fortakslaust lágmark enda skuli slík bönn að jafnaði ekki gilda skemur en tvö ár. Með vísan til meðalhófs- og sanngirnissjónarmiða eigi að vera heimilt að ákveða honum skemmra endurkomubann. Vísar hann jafnframt til sérstakra aðstæðna og tengsla við landið.

Meðal fylgigagna sem kærandi lagði fram á kærustigi er hjúskaparvottorð, dags. 21. mars 2025.

IV. Niðurstaða kærunefndar útlendingamála

Samkvæmt 1. mgr. 49. gr. laga um útlendinga er útlendingi, sem ekki þarf vegabréfsáritun til landgöngu, heimilt að dveljast hér á landi í 90 daga frá komu til landsins. Dvöl í öðru ríki sem tekur þátt í Schengen-samstarfinu telst jafngilda dvöl hér á landi. Þá segir í 1. mgr. 50. gr. laganna að útlendingur sem hyggist dvelja hér á landi lengur en honum sé heimilt samkvæmt 49. gr. þurfi að hafa dvalarleyfi.

Í 8. gr. reglugerðar um útlendinga, með síðari breytingum, er nánar fjallað um dvöl án dvalarleyfis. Þar segir í 1. mgr. að útlendingur sem þurfi vegabréfsáritun til landgöngu megi ekki dveljast hér á landi lengur en áritunin segir til um nema sérstakt leyfi komi til. Öðrum útlendingum sé óheimilt án sérstaks leyfis að dveljast hér lengur en 90 daga frá komu til landsins. Dvöl í öðru ríki sem tekur þátt í Schengen-samstarfinu teljist jafngilda dvöl hér á landi. Samanlögð dvöl á Schengen-svæðinu megi ekki fara yfir 90 daga á 180 daga tímabili. Þá segir í 2. mgr. 8. gr. að dvalartími útlendings sem sé undanþeginn áritunarskyldu reiknist frá þeim degi er hann kom inn á Schengen-svæðið. Ef útlendingur hefur dvalarleyfi í öðru ríki sem tekur þátt í Schengen-samstarfinu reiknast dvalartíminn frá þeim degi er hann fór yfir innri landamæri Schengen-svæðisins. Samkvæmt 13. gr. reglugerðar um för yfir landamæri nr. 866/2017 skal miða við dagsetningu er fram kemur á komustimpli í ferðaskilríkjum við mat á lengd dvalar útlendings, sem hvorki er EES- eða EFTA-borgari, á Schengen-svæðinu. Nú hafa ferðaskilríki hans ekki að geyma komustimpil og skal þá miðað við að handhafi þeirra hafi ekki gætt skilyrða um lengd dvalar og er heimilt að vísa honum brott í samræmi við ákvæði laga um útlendinga og reglugerðar um útlendinga. Ákvæði 1. mgr. gildir þó ekki ef útlendingur leggur fram gögn sem með trúverðugum hætti sýna fram á að hann hafi virt skilyrði um lengd dvalar.

Í 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga kemur fram að svo framarlega sem 102. gr. eigi ekki við skuli vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu.

Kærandi er ríkisborgari Albaníu og þarf ekki vegabréfsáritun til landgöngu hér á landi, enda sé hann handhafi vegabréfs með lífkennum. Samkvæmt stimplum í vegabréfi kæranda nr. [...], útgefnu [...] 2022, með gildistíma til [...] 2032, kom kærandi inn á Schengen-svæðið 19. janúar 2025, í gegnum alþjóðaflugvöll í Búdapest, Ungverjalandi. Hefur dvöl kæranda á Schengen-svæðinu verið óslitin frá því tímamarki. Samkvæmt framansögðu var dvöl kæranda þá komin umfram 90 daga, með hliðsjón af 1. mgr. 49. gr. laga um útlendinga, þegar honum var birt tilkynning um hugsanlega brottvísun, dags. 9. maí 2025, og þegar Útlendingastofnun tók hina kærðu ákvörðun 5. júní 2025.

Málatilbúnaður kæranda grundvallast einkum á hjúskap við EES- eða EFTA-borgara. Meðal fylgigagna á kærustigi er hjúskaparvottorð, útgefið af Þjóðskrá Íslands 21. mars 2025. Samkvæmt vottorðinu gekk kærandi í hjúskap með grískum ríkisborgara 14. mars 2025. Samkvæmt gögnum málsins lagði kærandi fram umrætt hjúskaparvottorð hjá Útlendingastofnun með tölvubréfi, dags. 10. júní 2025, en þá hafði stofnunin þegar tekið hina kærðu ákvörðun. Samkvæmt málayfirliti Útlendingastofnunar sótti kærandi um útgáfu dvalarskírteinis á grundvelli hjúskaparins 11. júní 2025. Byggist málatilbúnaður kæranda á því að hann njóti dvalarréttar eftir ákvæðum XI. kafla laga um útlendinga og hafi því ekki verið heimilt að brottvísa honum nema á grundvelli 95. gr. laga um útlendinga, auk þess sem vísað sé til 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga, 71. gr. stjórnarskrár, og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Um rétt EES-borgara og aðstandenda þeirra til dvalar fer eftir ákvæðum XI. kafla laga um útlendinga. Um dvalarrétt aðstandenda fer almennt eftir 86. gr. laga um útlendinga en um útgáfu dvalarskírteina er fjallað í 90. gr. sömu laga. Að teknu tilliti til þjóðréttarlegra skuldbindinga íslenska ríkisins gagnvart EES-samningnum og gerðum sem teknar hafa verið upp í samninginn ber stjórnvöldum að leggja mat á réttarstöðu kæranda gagnvart ákvæðum XI. kafla laga um útlendinga. Samkvæmt gögnum málsins bar kærandi sannarlega fyrir sig hjúskap með EES-borgara við meðferð málsins hjá lögreglu og Útlendingastofnun en hann lagði þó ekki fram hjúskaparvottorð þess efnis fyrir töku hinnar kærðu ákvörðunar. Þá hafi kærandi veitt takmarkaðar upplýsingar um hjúskapinn í skýrslutöku hjá lögreglu. Byggir hin kærða ákvörðun á því að kærandi hafi ekki verið í hjúskap með EES-borgara.

Í dómi Evrópudómstólsins C-127/08 Metock, frá 25. júlí 2008, var það niðurstaða dómsins að túlka yrði tilskipun nr. 2004/38 á þá vegu að maki sambandsborgara nyti þeirra réttinda sem tilskipunin mælir fyrir um, óháð því hvar og hvenær hjúskapur þeirra hefði farið fram og hvernig þriðja ríkis borgari hefði komið til ríkisins. Samkvæmt 3. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið ber að túlka íslensk lög til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Í samræmi við áðurnefndan dóm ber að túlka 2. mgr. 80. gr. laga um útlendinga á þá vegu að ákvæðið girði ekki fyrir að EES- eða EFTA-borgari sem nýtt hefur sér frjálsa för til Íslands og dvelur hér, gangi í hjúskap með þriðja ríkis borgara hér á landi, sem í kjölfarið geti notið þeirra réttinda sem XI. kafli laga um útlendinga mælir fyrir um.

Með vísan til þess sem að framan er rakið verður ekki annað lagt til grundvallar en að þegar hin kærða ákvörðun var tekin og birt fyrir kæranda hafi hann notið réttinda á grundvelli sérreglna XI. kafla laga um útlendinga sem aðstandandi EES-borgara og hafi samkvæmt því verið í lögmætri dvöl hér á landi. Eru forsendur hinnar kærðu ákvörðunar brostnar og verður hún af þeirri ástæðu felld úr gildi.

Í greinargerð kemur fram að kærandi hafi lagt fram umsókn um dvalarskírteini sem nánasti aðstandandi EES- eða EFTA-borgara. Áréttað er að með þessum úrskurði hefur ekki verið tekin afstaða til þess hvort kærandi uppfylli skilyrði XI. kafla laga um útlendinga til útgáfu dvalarskírteinis, t.a.m. ákvæði 92. gr. laga um útlendinga.

Loks er vakin athygli á því að grundvöllur hinnar kærðu ákvörðunar var 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga en með úrskurði þessum hefur sú ákvörðun verið felld úr gildi. Samkvæmt gögnum málsins var kærandi handtekinn vegna meintrar refsiverðrar háttsemi en um hina refsiverðu háttsemi gilda ákvæði laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Kann sú meðferð eftir atvikum að leiða til töku nýrrar ákvörðunar um brottvísun og endurkomubann á grundvelli annarra lagaákvæða, svo sem 95. gr., eða d-, eða f-liðar 1. mgr. 98. gr. laga um útlendinga.

Úrskurðarorð:

Ákvörðun Útlendingastofnunar er felld úr gildi.

The decision of the Directorate of Immigration is vacated.

Valgerður María Sigurðardóttir

Vera Dögg Guðmundsdóttir