Nr. 627/2025 Úrskurður

Hinn 21. ágúst 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 627/2025

í stjórnsýslumáli nr. KNU25060065

 

Kæra [...]

1. Kröfur, kærufrestir og kæruheimild 

Hinn 12. júní 2025 barst kærunefnd útlendingamála sjálfkrafa kæra, samkvæmt 3. málsl. 7. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, á ákvörðun Útlendingastofnunar um að taka ekki til efnismeðferðar hér á landi umsókn karlmanns að nafni [...], fd. [...], ríkisborgara Úkraínu (hér eftir kærandi), um alþjóðlega vernd og vísa honum frá landinu.  

Samkvæmt 6. mgr. 8. gr. laga um útlendinga skal nefndin meta að nýju alla þætti kærumáls og getur ýmist staðfest ákvörðun, breytt henni eða hrundið að nokkru eða öllu leyti. Þá getur nefndin einnig vísað máli til meðferðar að nýju til þeirrar stofnunar sem tók hina kærðu ákvörðun. Við meðferð kæru þessarar fer fram endurskoðun á ákvörðun Útlendingastofnunar sem m.a. felur í sér sjálfstætt efnislegt mat á því hvort taka eigi mál kæranda til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 36. gr. laganna. Auk þess fer fram skoðun á því hvort formreglum laga um útlendinga og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið fullnægt.  

Kærandi gerir kröfu um að hin kærða ákvörðun verði felld úr gildi og að umsókn hans verði tekin til efnismeðferðar samkvæmt ákvæðum 9. og 17. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (hér eftir Dyflinnarreglugerðin. 

2. Málsmeðferð 

Kærandi lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi 9. mars 2025. Þar sem kærandi var með vegabréfsáritun til Póllands var upplýsingabeiðni beint til yfirvalda í Póllandi 13. mars 2025, sbr. 34. gr. Dyflinnarreglugerðin. Í svari frá pólskum yfirvöldum, dags. 31. mars 2025, kom fram að kærandi væri með gilda áritun til 30. september 2025 þar í landi. Í kjölfarið var send beiðni um viðtöku kæranda og umsóknar hans á grundvelli 2. eða 3. mgr. 12. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Í svari frá pólskum yfirvöldum, dags. 9. maí 2025, synjuðu þau beiðninni með vísan með sömu lagaákvæða og á grundvelli þess að maki kæranda væri stödd hér á landi. Hinn 13. maí 2025 var óskað eftir því að pólsk yfirvöld endurskoðuðu ákvörðun sína þar sem kynni kæranda og maka hans hefðu hafist í Póllandi eða eftir að stríðið í Úkraínu braust út 24. febrúar 2022. Hinn 21. maí 2025 samþykkti Pólland viðtöku kæranda og umsóknar hans á grundvelli 2. mgr. 12. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem kærandi er handhafi gildrar vegabréfsáritunar þar í landi. Kærandi kom til viðtals hjá Útlendingastofnun 10. apríl 2025, ásamt löglærðum talsmanni sínum. Útlendingastofnun ákvað 11. júní 2025 að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd hér á landi ekki til efnismeðferðar og að honum skyldi vísað frá landinu. Það var mat stofnunarinnar að 42. gr. laga um útlendinga kæmi ekki í veg fyrir að kærandi yrði sendur til endursendingarríkis. Ákvörðunin var birt fyrir kæranda sama dag og barst greinargerð kæranda 25. júní 2025 ásamt fylgigögnum. Þá bárust upplýsingar frá Útlendingastofnun um málsmeðferð maka kæranda 30. júní 2025.  

3. Greinargerð til kærunefndar 

Farið hefur verið yfir greinargerð kæranda og mat lagt á öll sjónarmið er þar koma fram. Verða aðeins reifuð hér helstu atriði greinargerðarinnar. 

Í greinargerð kæranda kemur fram að kærandi hafi komið hingað til lands eftir að hafa dvalið í Póllandi í nokkur ár. Kærandi hafi byrjað í sambandi með unnustu sinni snemma árs 2023 í Póllandi en hún sé einnig með ríkisfang í Úkraínu og hafi flúið þaðan eftir að stríðið braust út þar í landi. Unnusta kæranda hafi sótt um alþjóðlega vernd hér á landi í apríl 2025 og hlotið slíka vernd á grundvelli fjöldaflóttaverndar. Kærandi hafi ekki fengið aðstoð í Póllandi meðan hann dvaldi þar og vilji ekki snúa þangað aftur. Kærandi vilji fá að vera hér á landi með unnustu sinni en þau hafi hug á að gifta sig á næstu misserum. Kærandi telji að taka beri umsókn hans til efnismeðferðar með vísan til sanngirnissjónarmiða. Þá óttast kærandi að Rússland gæti hafið innrás inn í Pólland.  

Kærandi vísar til greinargerðar hans til Útlendingastofnunar hvað málsástæður og lagarök varða. Kærandi hafi ekki fengið alþjóðlega vernd í Póllandi og þekki ekki til flóttamannakerfisins þar í landi. Í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur fram að ákvæði 9. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar eigi ekki við í málinu þar sem kærandi hafi annars vegar ekki verið staddur í öðru aðildarríki en unnusta hans og hins vegar þar sem hvorugt þeirra hafi lagt fram skriflega beiðni þess efnis að umsókn kæranda yrði tekin til efnismeðferðar á þessum grundvelli. Þá sé talið í ákvörðuninni að 9. gr. geti ekki átt við þar sem engin samskipti þess efnis hafi farið fram milli Íslands og Póllands og engin slík beiðni frá pólskum yfirvöldum liggi fyrir um að beita megi ákvæðinu. Kærandi andmælir framangreindu og telur að ákvæðið geti átt við í máli hans og áskilur sér rétt til þess að koma á framfæri slíkri skriflegri beiðni frá sér og unnustu sinni. Kærandi telji það ekki skýrt af beinu orðalagi 9. gr. að hann hafi þurft að vera staddur í öðru aðildarríki er hann lagði fram umsókn sína um alþjóðlega vernd, enda komi aðeins fram í ákvæðinu að það aðildarríki þar sem umsækjandi eigi aðstandanda sem hlotið hafi alþjóðlega vernd skuli bera ábyrgð á umsókn umsækjanda. Þá komi hvergi fram í ákvæðinu að aðildarríki þurfi að eiga samskipti sín á milli vegna beitingar ákvæðisins eða að formleg beiðni þurfi að hafa borist frá öðru aðildarríki svo ákvæðið geti átt við. Í ákvæðinu kemur aðeins fram sá áskilnaður að beiðni þess efnis þurfi að hafa komið fram frá umsækjanda og viðkomandi aðstandanda hans sem þegar hafi hlotið vernd í umræddu aðildarríki. Þá telur kærandi að þótt að unnusta hans hafi ekki hlotið alþjóðlega vernd hér á landi heldur mannúðarleyfi standi rök til þess að beita framangreindu ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar með vísan til markmiða og undirstöðuraka reglugerðarinnar sem m.a. hafi það að leiðarljósi að sameina fjölskyldur og sanngirnissjónarmið. Kærandi og unnusta hans hafi verið saman frá því snemma árs 2023 og þau ætli sér að ganga í hjúskap fljótlega. Þá vísar kærandi til framlagðra ljósmynda sem styðji við frásögn hans af sambandi þeirra.  

Kærandi vísar jafnframt til 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar en aðildarríki sé heimilt að taka til meðferðar umsókn um alþjóðlega vernd jafnvel þótt það beri ekki ábyrgð á slíkri umsókn samkvæmt þeim viðmiðum sem fram komi í III. kafla reglugerðarinnar. Ákvæðinu sé ætlað að sporna við neikvæðum áhrifum sem of þröng túlkun á forgangs- og ábyrgðarreglum Dyflinnarreglugerðarinnar geti haft á einingu fjölskyldumeðlima. Jafnframt vísar kærandi til 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.  

4. Umsókn um alþjóðlega vernd 

1. Lagagrundvöllur 

Í máli þessu gilda einkum ákvæði laga um útlendinga, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt ber að líta til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda og reglugerða og tilskipana Evrópusambandsins er varða landamæraeftirlit og umsóknir um alþjóðlega vernd eftir því sem tilefni er til.  

Ákvæði laga um útlendinga, reglugerðar um útlendinga sem og önnur ákvæði laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem máli skipta við úrlausn umsóknar kæranda um alþjóðlega vernd verða reifuð í viðeigandi köflum hér að neðan.  

2. Aðstæður kæranda 

Kærandi er karlmaður á [...]. Kærandi fékk útgefna vegabréfsáritun til Póllands með gildistíma frá 30. júlí 2021 til 9. apríl 2022 sem framlengd var til 30. maí 2020 og aftur til 30. september 2025. Kærandi á unnustu hér á landi sem fékk mannúðarleyfi á grundvelli fjöldaflótta. Þá eigi kærandi átta ára dóttur í heimaríki. Kærandi hafi dvalið í Póllandi í um tvö og hálft ár en farið þaðan til Búlgaríu þar sem hann hafi dvalið í tvo til þrjá mánuði. Samkvæmt upplýsingum frá búlgörskum yfirvöldum lagði kærandi ekki fram umsókn um alþjóðlega vernd þar í landi en hlaut dvalarleyfi á grundvelli tímabundinnar verndar þar í landi. Þaðan hafi kærandi farið til Spánar og aftur komið til Póllands. Þá hafi kærandi farið til Svartfjallalands og dvalið þar í þrjár vikur. Þá hafi kærandi farið til Dóminíska lýðveldisins og dvalið þar í einn til tvo mánuði. Kærandi hafi þaðan farið aftur til Svartfjallalands og svo komið til Íslands þar sem hann lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd 9. mars 2025. Kærandi vilji ekki fara aftur til Póllands þar sem unnusta hans hafi misst pabba sinn þar í landi og hún orðið fyrir áfalli vegna þess. Kærandi sé með sóra (e. psoriasis) og noti krem við því en sé að öðru leiti hraustur. 

Kæranda var leiðbeint í viðtali hjá Útlendingastofnun, 10. apríl 2025, um mikilvægi öflunar gagna um heilsufar, sem hann teldi hafa þýðingu fyrir mál sitt, og um að afla skriflegra upplýsinga og leggja fram við meðferð málsins hjá Útlendingastofnun. Þá var kæranda jafnframt leiðbeint með tölvubréfi nefndarinnar 12. júní 2025 um framlagningu frekari gagna í málinu. Engin frekari heilsufarsgögn bárust kærunefnd. Með vísan til fyrrgreindrar málsmeðferðar og þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu er mál kæranda nægjanlega upplýst hvað varðar heilsufar og aðra þætti varðandi einstaklingsbundnar aðstæður hans. Þá er ekkert sem bendir til þess að frekari gögn um heilsufar kæranda geti haft áhrif á niðurstöðu málsins. 

3. Niðurstaða um 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga 

Í 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir að umsókn um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar nema:  

c. heimilt sé að krefja annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um alþjóðlega vernd sem lögð er fram hér á landi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda. 

Hinn 4. mars 2022 birti dómsmálaráðuneytið tilkynningu á vef ráðuneytisins um að dómsmálaráðherra hefði ákveðið að virkja ákvæði 44. gr. laga um útlendinga um sameiginlega vernd vegna fjöldaflótta. Ákvörðunin væri í samræmi við þá ákvörðun Evrópusambandsins að virkja samskonar úrræði með tilskipun nr. 2001/55/EB um tímabundna vernd vegna fjöldaflótta. Kom þar fram að móttaka flóttamanna hérlendis myndi ná til sömu skilgreindu hópa og þeirra sem Evrópusambandið hefði ákvarðað, án þess að nánar væri rakið hverjir féllu þar undir. Hinn 11. mars 2022 gerði ráðuneytið frekari leiðbeiningar um framkvæmd ákvörðunarinnar og þá voru leiðbeiningarnar uppfærðar með erindi ráðuneytisins, dags. 29. júní 2023. Framangreint minnisblað og leiðbeiningar voru á hinn bóginn ekki birt opinberlega.  

Sama dag og framangreind tilkynning um ákvörðun dómsmálaráðherra birtist á heimasíðu ráðuneytisins hafði Ráðherraráð Evrópusambandsins tekið ákvörðun nr. 2022/382 um fólksflótta frá Úkraínu í skilningi tilskipunar nr. 2001/55/EB. Í ákvörðuninni var skilgreint hvaða hópar manna skyldu fá tímabundna vernd innan Evrópusambandsins vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Hinn 21. mars 2023 gaf framkvæmdastjórnin út leiðbeiningar um innleiðingu á ákvörðun nr. 2022/382. Hvorki tilskipun nr. 2001/55/EB né ákvörðun nr. 2022/382 eru hluti af þeim þjóðréttarskuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist. Í framangreindum leiðbeiningum framkvæmdastjórnarinnar kemur fram að þótt einstaklingar séu handhafar tímabundinnar verndar komi það ekki í veg fyrir að þeir geti lagt fram umsóknir um alþjóðlega vernd í aðildarríkjum. Þá eigi Dyflinnarreglugerðin við í slíkum tilvikum þegar lagðar séu fram umsóknir um alþjóðlega vernd. Aðildarríkin séu þó hvött til að taka ábyrgð á meðferð umsókna um alþjóðlega vernd í samræmi við 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.  

Ákvörðun ráðherra um að framlengja ákvörðun um beitingu 44. gr. laga um útlendinga um sameiginlega vernd vegna fjöldaflótta í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu til og með 2. mars 2027 var birt í B-deild Stjórnartíðinda 24. janúar 2025, með auglýsingu nr. 55/2025. Þar kemur fram að leiðbeiningar dómsmálaráðuneytisins, dags. 11. mars 2022, 29. júní 2023 og 2. janúar 2025, gildi um umsóknir á grundvelli 44. gr. laga um útlendinga og eru þær birtar sem fylgiskjöl. Í leiðbeiningunum eru þeir hópar sem falla undir ákvörðun ráðherra skilgreindir.  

Í 37. gr. laganna koma fram skilyrði fyrir því að alþjóðleg vernd skuli veitt. Verður af ákvæðum laganna ráðið að með hugtakinu efnismeðferð sé átt við mat á því hvort skilyrði alþjóðlegrar verndar séu uppfyllt samkvæmt ákvæðinu. Þá segir í 1. mgr. 36. gr. laganna að umsókn um alþjóðlega vernd skv. 37. gr. skuli tekin til efnismeðferðar nema stafliðir ákvæðisins eigi við. Í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er mælt fyrir um veitingu dvalarleyfa á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Í ákvæðinu koma fram tiltekin skilyrði sem þurfa að vera uppfyllt til að slíkt leyfi skuli veitt. Þá er mælt fyrir um að ákvæðinu skuli ekki beitt nema skorið hafi verið úr með efnismeðferð að útlendingur uppfylli ekki skilyrði alþjóðlegrar verndar skv. 37. og 39. gr. Þá hefur löggjafinn veitt ráðherra heimild í 44. gr. til að ákveða að veita þeim sem tilheyra hópi sem flýr tiltekið landsvæði dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Í 4. mgr. 44. gr. laganna er mælt fyrir um hvernig fara skuli með umsókn um alþjóðlega vernd samkvæmt 37. gr. þegar umsækjandi uppfyllir skilyrði sameiginlegrar verndar samkvæmt 44. gr. laganna. Er þá heimilt að leggja umsókn um alþjóðlega vernd til hliðar í tiltekinn tíma frá því að umsækjandi fékk fyrst leyfi um sameiginlega vernd.  

Af ákvörðun ráðherra verður ekki ráðið að gerðar séu undanþágur frá ákvæði 36. gr. laga um útlendinga heldur fjallar hún aðeins um hvaða skilyrði skuli vera uppfyllt svo einstaklingum sé veitt tímabundin vernd og efnismeðferð umsókna þeirra um alþjóðlega vernd frestað. Verður ekki annar skilningur lagður í ákvörðunina en að hún eigi við um einstaklinga sem eiga rétt á efnismeðferð hér á landi, þ.e. að skorið hafi verið úr um hvort ákvæði 36. gr. laga um útlendinga eigi við. Hvað varðar sjónarmið um beitingu fullveldisreglu 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þá kemur ekkert fram í ákvörðun ráðherra eða leiðbeiningum sem henni fylgja um það hvaða sjónarmið leiði til beitingu fullveldisreglunnar umfram það sem fram kemur í 36. gr. eða öðrum ákvæðum laga um útlendinga. Leiðbeiningar framkvæmdastjórnarinnar hafa takmarkað vægi enda felast í þeim áskoranir til aðildarríkjanna sem kalla á að þau innleiði í sitt regluverk með hvaða hætti þau verði við þeim, sem ráðherra hefur gert með fyrrgreindri ákvörðun. 

Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar koma fram viðmið, í ákveðinni forgangsröð, um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á umsókn um alþjóðlega vernd. Samþykki Póllands á umsókn kæranda er byggt á 2. mgr. 12. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem kærandi hefur fengið útgefna vegabréfsáritun til viðtökuríkis. Af þeim sökum skal kærandi endursendur til Póllands enda bera pólsk yfirvöld ábyrgð á umsókn hans samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni. Að öllu framangreindu virtu kemur því ekki til skoðunar í þessum úrskurði hvort kærandi uppfylli skilyrði fyrir dvalarleyfi á grundvelli 74. gr., sbr. 44. gr. laganna.  

Í greinargerð kæranda er gerð athugasemd við umfjöllun Útlendingastofnunar um 9. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Kærandi telur það ekki skýrt af beinu orðalagi 9. gr. að hann hafi þurft að vera staddur í öðru aðildarríki er hann lagði fram umsókn sína um alþjóðlega vernd, enda komi aðeins fram í ákvæðinu að það aðildarríki þar sem umsækjandi eigi aðstandanda sem hlotið hafi alþjóðlega vernd skuli bera ábyrgð á umsókn umsækjanda. Þá telur kærandi að þótt að unnusta hans hafi ekki hlotið alþjóðlega vernd hér á landi heldur mannúðarleyfi standi rök til þess að beita framangreindu ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar með vísan til markmiða og undirstöðuraka reglugerðarinnar sem m.a. hafi það að leiðarljósi að sameina fjölskyldur og sanngirnissjónarmið.  

Í 9. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar kemur fram að eigi umsækjandi aðstandanda, sem aðildarríki hafi veitt leyfi til dvalar sem einstaklingur sem njóti alþjóðlegrar verndar, óháð því hvort fjölskyldutengsl þeirra höfðu þegar verið mynduð í upprunalandinu, skal það aðildarríki bera ábyrgð á meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd, að því tilskildu að viðkomandi einstaklingur óski þess skriflega. Samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins kemur það ekki til skoðunar þar sem maki kæranda er ekki handhafi alþjóðlegrar verndar hér á landi.  

Í 10. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar kemur fram að eigi umsækjandi aðstandanda í aðildarríki, sem enn bíði þess að fyrsta ákvörðun verði tekin um umsókn hans um alþjóðlega vernd, skuli það aðildarríki bera ábyrgð á meðferð umsóknarinnar um alþjóðlega vernd, að því tilskildu að viðkomandi einstaklingur óski þess skriflega. Í g-lið 2. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar kemur fram skilgreining á orðinu „aðstandendur“ en um sé að ræða aðstandendur umsækjanda, sem staddir séu á yfirráðasvæði aðildarríkjanna, að því tilskildu að fjölskyldutengsl hafi þegar verið mynduð í upprunalandinu en undir það falli m.a. maki eða sambúðarmaki umsækjanda í föstu sambandi við viðkomandi, þar sem samkvæmt lögum eða venju í viðkomandi aðildarríki er litið á ógift pör á sambærilegan hátt og hjón í lögum um ríkisborgara þriðju landa. Samkvæmt framburði kæranda mynduðust tengsl hans og maka hans ekki fyrr en þau höfðu bæði yfirgefið upprunaland sitt. Verður því ekki séð að 10. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar eigi við í máli þessu.  

Í greinargerð kæranda er vísað til 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar en samkvæmt ákvæðinu er aðildarríki heimilt að taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar þrátt fyrir að annað ríki beri ábyrgð á henni á grundvelli þeirra viðmiða sem fram komi í reglugerðinni. Lagt hefur verið mat á einstaklingsbundnar aðstæður kæranda og aðstæður í endursendingarríki og hvort taka beri umsókn hans til efnismeðferðar á þeim grunni. Verður ekki talið að ákvæði 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar eigi við í málinu og málsástæðu kæranda hvað það varðar því hafnað. Áréttað skal að samkvæmt orðalagi 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal umsókn um alþjóðlega vernd skv. 37. gr. laganna tekin til efnismeðferðar nema aðstæður í a – d-lið ákvæðisins eigi við um umsóknina. Af því orðalagi er ljóst að stjórnvöldum beri skylda til að beita ákvæðum a – d-liðar 1. mgr. 36. gr. laga um útlendinga eigi þau við. Þá eru íslensk stjórnvöld jafnframt bundin af jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga við mat á því hvort umsókn skuli tekin til efnismeðferðar. 

4. Landaupplýsingar 

Lagt hefur verið mat á aðstæður í Póllandi, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum og gögnum: 

• 2023 Country Reports on Human Rights Practices – Poland (United States Department of State, 22. apríl 2024); 

• Amnesty International Report 2023/2024 - Poland (Amnesty International, 23. apríl 2024); 

• Asylum Information Database, Country Report: Poland (European Council on Refugees and Exiles, 10. júlí 2024); 

• Asylum Information Database, Country Report: Poland (European Council on Refugees and Exiles, maí 2022); 

• Freedom in the World 2024 – Poland (Freedom House, 2024); 

• Upplýsingar af vefsíðu UNHCR (https://www.unhcr.org/countries/poland); 

• Upplýsingar af vefsíðu Mannréttinda- og lýðræðisstofnunar ÖSE (Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, http://hatecrime.osce.org/poland) og gagnagrunns Evrópuráðsins um flóttamenn og útlaga (http://www.asylumineurope.org/reports/country/poland/statistics) og  

• World Report 2024 (Human Rights Watch, 11. janúar 2024). 

Pólland er eitt af aðildarríkjum Evrópusambandsins og því bundið af reglum sambandsins við málsmeðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd, t.a.m. tilskipunum sambandsins um meðferð umsókna um alþjóðlega vernd nr. 2013/32/EU, um móttökuaðstæður nr. 2013/33/EU og um lágmarksviðmið til þess að teljast flóttamaður nr. 2011/95/EU. Pólland er aðili að Evrópuráðinu og hefur fullgilt mannréttindasáttmála Evrópu. Pólland hefur fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð, samninga Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og efnahagsleg og félagsleg og menningarleg réttindi og barnasáttmálann. Þá er Pólland aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. 

Í skýrslu European Council on Refugees and Exciles (ECRE) kemur fram að einstaklingar geti óskað eftir alþjóðlegri vernd í Póllandi hjá pólsku landamæravörslunni (p. Straz Graniczna). Við upphaf málsmeðferðar fari fram greining á því hvort umsækjandi sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu eða hafi sérstakar þarfir. Það geti t.d. verið einstæðir foreldrar, einstaklingar sem eigi við alvarleg veikindi að stríða og einstaklingar sem hafi mátt þola ofbeldi, þ. á m. kynferðisofbeldi. Þá sé lagt mat á hvort viðkomandi þarfnist sérstakrar þjónustu á meðan umsókn hans sé til meðferðar. Fram kemur í skýrslunni að pólska útlendingastofnunin (p. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców) taki ákvarðanir varðandi umsóknir um alþjóðlega vernd. Samkvæmt pólskum lögum skuli ákvarðanir liggja fyrir innan sex mánaða frá því að umsókn hafi verið lögð fram. Í undantekningartilfellum sé hægt að framlengja þann frest í 15 mánuði. Umsækjendur eigi rétt á viðtali hjá pólsku útlendingastofnuninni og þá skuli stofnunin tryggja fullnægjandi túlkaþjónustu. Ákvarðanir pólsku útlendingastofnunarinnar séu kæranlegar til kærunefndar (p. Rada do Spraw Uchodźców) innan fjórtán daga. Úrskurði nefndarinnar sé þá hægt að bera undir stjórnsýsludómstól (p. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie), um lagaleg atriði, og dómum hans sé hægt að áfrýja til áfrýjunardómstóls (p. Naczelny Sąd Administracyjny). Umsækjendur um alþjóðlega vernd eigi almennt ekki rétt á gjaldfrjálsri lögfræðiaðstoð á fyrsta stjórnsýslustigi umfram leiðbeiningar frá starfsfólki útlendingastofnunar en slík aðstoð eigi að vera í boði þegar ákvarðanir séu kærðar til kærunefndar, lögum samkvæmt. Heimildir beri með sér að erfitt geti verið að nálgast slíka þjónustu.  

Í skýrslu ECRE kemur fram að einstaklingar sem sendir séu til baka á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar standi almennt ekki frammi fyrir erfiðleikum við að opna umsókn sína um alþjóðlega vernd á ný. Umsóknir einstaklinga, sem yfirgefa landið áður en ákvörðun er tekin í máli þeirra og eru fjarverandi í meira en níu mánuði, sæti í kjölfarið ekki hefðbundinni málsmeðferð við endurkomu til Póllands heldur sé litið á þær sem viðbótarumsóknir. Þá taki pólska útlendingastofnunin ákvörðun um hvort taka skuli umsókn til efnismeðferðar eða ekki, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, m.a. hvort nýjar málsástæður liggi fyrir. 

Í skýrslu ECRE kemur fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd í Póllandi eigi rétt á húsnæði og annarri þjónustu þegar þeir hafi lagt fram umsókn um alþjóðlega vernd þar í landi og skráð sig í eina af móttökumiðstöðvum landsins, þ. á m. félagslegri þjónustu sem einkum felst í fjárhagslegri aðstoð. Lögum samkvæmt eigi umsækjendur rétt til heilbrigðisþjónustu, þ. á m. geðheilbrigðisþjónustu, til jafns við sjúkratryggða pólska ríkisborgara. Heilbrigðisþjónusta sé veitt að nokkru leyti í móttökumiðstöðvum en einnig geti umsækjendur leitað til sjúkrastofnana. Tungumálaerfiðleikar geri þó bæði umsækjendum og heilbrigðisstarfsfólki erfitt fyrir, en engin gjaldfrjáls túlkaþjónusta sé í boði nema þá einkum í gegnum frjáls félagasamtök. Þá séu dæmi um að fjarlægð frá móttökumiðstöðvum að sjúkrastofnunum sé mikil, sem gerir umsækjendum erfitt fyrir að sækja sér heilbrigðisþjónustu.  

Samkvæmt skýrslu ECRE fái umsækjendur um alþjóðlega vernd ekki aðgang að vinnumarkaðnum í Póllandi fyrr en sex mánuðum eftir að þeir hafi lagt fram umsókn sína þar í landi en umsækjendur fái þá útgefin tímabundin skilríki sem veiti þeim heimild til að vinna í landinu. Fullorðnir umsækjendur um alþjóðlega vernd eigi almennt ekki rétt til menntunar innan pólska menntakerfisins en í móttökumiðstöðvunum sé þó í boði tungumálakennsla í pólsku. Þá bjóða frjáls félagasamtök upp á ýmis konar námskeið og starfsþjálfun en sökum skorts á fjármagni séu slík námsskeið oft af skornum skammti. 

Í skýrslu ECRE kemur fram að pólsk lög kveði á um að einungis sé heimilt að beita varðhaldi að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, s.s. þegar auðkenni umsækjenda sé ekki staðfest, vegna hættu á flótta, vegna öryggisráðstafana og þegar fara eigi fram endursending til annars ríkis á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Varðhald megi samkvæmt úrskurði dómstóla almennt ekki vara lengur en í 60 daga í senn og að hámarki sex mánuði. 

Í skýrslu ECRE frá árinu 2022 kemur fram að Pólland hafi tekið á móti stórum hópi af flóttamönnum inn á sitt yfirráðasvæði frá Úkraínu. Á vefsvæði útlendingastofnunar Póllands hafi í upphafi stríðsins verið gefið út að ríkisborgarar Úkraínu sem hafi flúið landið auk þeirra sem hafi þá þegar dvalið í Póllandi áður en stríðið hafi brotist út hafi ekki þurft að skrá sig eða hafa áhyggjur af lögmæti dvalar sinnar. Jafnframt hafi sérstök lög verið samþykkt um aðstoð við úkraínska ríkisborgara 12. mars 2022. Lögin geri ráð fyrir að Úkraínumenn sem hafi flúið landið í kjölfar innrásar Rússa og lýsi yfir vilja til að dvelja í Póllandi geti fengið tímabundna vernd sem veiti þeim rétt til átján mánaða dvalar. Einstaklingar þurfi sérstakt skráningarnúmer (PESEL) til að njóta þjónustu og réttinda sem dvalarleyfinu fylgja. Lögin gildi einnig um maka úkraínskra ríkisborgara sem hafi komið til Póllands frá Úkraínu í kjölfar stríðsins. Ríkisborgarar Úkraínu hafi fengið fullan aðgang að atvinnumarkaðnum í Póllandi sem og pólska heilbrigðiskerfinu. Þá hafi ríkisborgarar Úkraínu haft rétt á fjárhagsstuðningi og fjölskyldubótum. Börn frá Úkraínu hafi þá aðgang að skólakerfinu í Póllandi á sama grundvelli og ríkisborgarar landsins.  

Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins fyrir árið 2023 kemur fram að löggæslan sé virk og skilvirkar aðferðir séu til staðar til að rannsaka og refsa fyrir afbrot í Póllandi. Einnig kemur fram að fordómar og útlendingahatur séu vandamál þar í landi. Stjórnarskrá landsins leggi bann við hvers kyns mismunun eftir uppruna og þjóðerni. Lögin kveði jafnframt á um refsingu við hatursglæpum og annarskonar ofbeldi á grundvelli þjóðernis eða kynþáttar. Fram kemur í skýrslunni að framfylgni stjórnvalda á lögunum sé ábótavant. Á vefsíðu Mannréttinda- og lýðræðisstofnunar ÖSE kemur fram að um 25% mála árið 2022 sem vörðuðu hatursglæpi og tilkynnt voru til lögreglu enduðu með sakfellingu fyrir dómi. Einnig kemur þar fram að þolendur glæpa, þ. á m. hatursglæpa, eigi rétt á stuðningi samkvæmt lögum. Stuðningur til þolenda sé almennt veittur af lögreglu, heilbrigðisstofnunum og frjálsum félagasamtökum sem fái styrki frá dómsmálaráðuneytinu. Einnig sé hjálparlína þar sem hægt sé að leita stuðnings í gegnum síma, tölvubréf eða netspjall. Á lögreglustöðvum séu starfsmenn sem sinni forvörnum og rannsókn afbrota sem m.a. má rekja til útlendingahaturs og kynþáttafordóma. Jafnframt sé teymi innan lögreglunnar sem beri ábyrgð á vernd mannréttinda, en skyldur þeirra séu meðal annars að tryggja rétt viðhorf lögreglumanna til þolenda glæpa.  

5. Niðurstaða um 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga 

Í 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga segir: 

Ef beiting 1. mgr. mundi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr., t.d. vegna aðstæðna í því landi sem senda á umsækjanda til, skal taka umsókn til efnismeðferðar. 

Í 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga segir að ekki sé heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að 1. mgr. eigi einnig við um sendingu útlendings til svæðis þar sem ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr. Við túlkun á inntaki 42. gr. laga um útlendinga er rétt að líta til þess að ákvörðun um brottvísun eða frávísun, sem setur einstakling í raunverulega hættu á að verða fyrir pyndingum, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, er í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 68. gr. stjórnarskrárinnar.  

Við túlkun 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga skal líta til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi túlkun hans á 3. gr. mannréttindasáttmálans. Þá skal hafa hliðsjón af þeim meginreglum sem Evrópudómstóllinn setur fram í dómum sínum að því leyti sem þær eru til skýringar á alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins og eru samhljóma þeim, með þeim skýra fyrirvara að dómar Evrópudómstólsins á þessu réttarsviði eru ekki bindandi fyrir íslenska ríkið. Í 4. gr. sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi er að finna sambærilegt ákvæði og í 3. gr. mannréttindasáttmálans.  

Af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu og Evrópudómstólsins leiðir að þrátt fyrir að ríki hafi rétt til að stjórna hverjir dvelji á landsvæði þeirra geti flutningur einstaklings til annars ríkis falið í sér brot á banni við ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þetta á við ef veruleg ástæða er til að ætla að viðkomandi sé í raunverulegri hættu á að sæta meðferð sem sé andstæð ákvæðinu.  

Meðferð og aðbúnaður umsækjenda um alþjóðlega vernd í endursendingarríki þurfa að ná tilteknu alvarleikastigi til að fela í sér brot gegn banninu. Því alvarleikastigi er náð þegar sinnuleysi stjórnvalda ríkisins hefur þær afleiðingar að einstaklingur, sem að öllu leyti er háður stuðningi þess, verður í slíkri stöðu sárafátæktar að hann getur ekki mætt grundvallarþörfum sínum og grefur undan líkamlegri og andlegri heilsu hans eða setur hann í aðstöðu sem er ósamrýmanleg mannlegri reisn. Það eitt að efnahagsstaða einstaklings versni verulega við brottvísun eða frávísun frá aðildarríki telst ekki nægjanlegt til að teljast vanvirðandi meðferð. Þá er ríkjum ekki skylt að sjá þeim sem njóta alþjóðlegrar verndar eða dvalarleyfis fyrir húsnæði eða fjárhagsaðstoð sem geri þeim kleift að viðhalda ákveðnum lífskjörum. 

Samkvæmt dómum Evrópudómstólsins skal framkvæmd Dyflinnarreglugerðarinnar vera í samræmi við 4. gr. sáttmála Evrópusambandsins um grundvallarréttindi, sbr. 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Lög Evrópusambandsins eru byggð á grundvallarforsendunni um gagnkvæmt traust, þ.e. að gildi og lög sambandsins séu viðurkennd og virt í hverju aðildarríki og að réttarkerfi aðildarríkjanna veiti sambærilega og virka vernd þeirra grundvallarréttinda sem sáttmáli Evrópusambandsins mælir fyrir um. Dyflinnarreglugerðin er byggð á gagnkvæmu trausti og markmið hennar er að afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd sé skilvirk til hagsbóta fyrir umsækjendur og aðildarríki samstarfsins. Samkvæmt framangreindu samrýmist meðferð umsækjenda um alþjóðlega vernd í aðildarríkjum Dyflinnarsamstarfsins þeim kröfum sem sáttmáli Evrópusambandsins um grundvallarréttindi, flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna og Mannréttindasáttmáli Evrópu gera.  

Í greinargerð kemur fram að kærandi hafi flúið Pólland vegna erfiðra aðstæðna þar, áfalls sem unnusta hans varð fyrir þar í landi við að missa föður sinn skyndilega auk þess sem hann óttist að Rússland gæti hafið innrás í Pólland. Verður ekki talið að þær aðstæður sem kærandi hefur borið fyrir sig nái því alvarleikastigi að teljast ofsóknir eða ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð þannig að til skoðunar komi að beita 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. 

Litið hefur verið til einstaklingsbundinna aðstæðna kæranda í endursendingarríki með hliðsjón af aðstæðum umsækjenda um alþjóðlega vernd þar í landi, sbr. gögn málsins og framangreindar landaupplýsingar. Ekkert bendir til að endursending kæranda til ríkisins sé í andstöðu við 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Þá benda öll gögn til þess að kærandi hafi raunhæf úrræði í Póllandi, bæði að landsrétti og fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem tryggja að hann verði ekki sendur áfram til annars ríkis þar sem líf hans eða frelsi kann að vera í hættu, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um útlendinga.  

Með vísan til framangreindra viðmiða, umfjöllunar um aðstæður og móttökuskilyrði í Póllandi og einstaklingsbundinna aðstæðna kæranda, hefur ekki verið sýnt fram á að hann eigi á hættu meðferð sem gangi gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Synjun á efnismeðferð umsóknar kæranda um alþjóðlega vernd og flutningur hans til endursendingarríkis leiðir því ekki til brots gegn 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, sbr. jafnframt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. 

Samkvæmt framansögðu verður umsókn kæranda ekki tekin til efnismeðferðar á grundvelli 3. mgr. 36. gr. laga um útlendinga. 

5. Frávísun 

Kærandi kom hingað til lands 9. mars 2025 og lagði fram umsókn um alþjóðlega vernd sama dag. Eins og að framan greinir hefur umsókn hans um alþjóðlega vernd verið synjað um efnismeðferð og hefur hann því ekki tilskilin leyfi til dvalar. Verður kæranda því vísað frá landinu á grundvelli c-liðar 1. mgr. 106. gr. laga um útlendinga, sbr. 2. og 5. mgr. 106. gr. laganna, enda hafði hann verið hér á landi í innan við níu mánuði þegar málsmeðferð umsóknar hans hófst hjá Útlendingastofnun. 

Kærandi skal fluttur til Póllands innan tilskilins frests nema ákveðið verði að fresta réttaráhrifum úrskurðar þessa að kröfu kæranda, sbr. 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga. 

6. Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar 

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest. 

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur nefndin þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur nefndin tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin. 

 

Úrskurðarorð:

 

Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest.

 

The decision of the Directorate of Immigration is affirmed.

 

 

 

F.h. kærunefndar útlendingamála, skv. 3. mgr. 8. gr. laga um útlendinga,

 

Vera Dögg Guðmundsdóttir