Breyttu fyrirkomulagi vegna atvinnuleysistrygginga ætlað að hvetja fólk til virkni

Inga Sæland, félags- og húsnæðismálaráðherra, fyrirhugar að gera breytingar á atvinnuleysistryggingakerfinu með það að markmiði að grípa fólk fyrr en áður og stuðla að aukinni virkni hjá þeim hópi sem er útsettur fyrir langtímaatvinnuleysi. Hvergi á Norðurlöndum er bótatímabil atvinnuleysistrygginga jafn langt og á Íslandi eða 30 mánuðir. Áformaskjal hefur verið birt í samráðsgátt stjórnvalda um frumvarp til laga um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar.

Aðgerðir Vinnumálastofnunar síðastliðin ár til að draga úr langtímaatvinnuleysi hafa skilað góðum árangri og hefur hlutfall langtímaatvinnulausra af þeim sem skráðir eru án atvinnu hjá stofnuninni farið úr 25% frá því í ársbyrjun 2023 og niður í 19,8% í lok júlí sl.

Reynslan hefur sýnt að snemmtæk íhlutun skiptir þar sköpum. Því lengur sem fjarvera einstaklings frá vinnumarkaði varir þeim mun ólíklegra er að viðkomandi snúi til baka á vinnumarkað og því er brýnt að fjarveran sé ekki of löng.  

Til að stuðla að þessu er fyrirhugað að stytta hámarkslengd þess tímabils sem fólk getur fengið greiddar atvinnuleysisbætur niður í 18 mánuði. Samhliða styttingu bótatímabilsins verður aukinn kraftur lagður í að aðstoða einstaklinga sem hafa verið lengi án atvinnu við að komast út á vinnumarkaðinn.  

„Markmiðið er að taka betur utan um fólk og virkja þannig mannauðinn okkar. Vanvirkni er eitthvað það allra versta fyrir andlega líðan fólks. Það er óverjandi að festa fólk í slíkri vanvirknisgildru,“ segir Inga Sæland.

„Það er mannúð sem felst í því að veita fólki góðan stuðning og markvissa hjálp til að koma því aftur í virkni í samfélaginu. Einhver hópur fólks á þó frekar heima í öðrum úrræðum en í atvinnuleysistryggingakerfinu. Þetta snýst um að fólk fái þá þjónustu sem hentar hverjum og einum hverju sinni.“

Samfélagsmál og lýðheilsumál

Samkvæmt gögnum frá Hagstofu Íslands og Vinnumálastofnun voru 55% af þeim sem fullnýttu rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins á árunum 2023 og 2024 í vinnu í janúar sl.

Þá voru 1,3% hópsins í fæðingarorlofi nú í janúar, 3% í námi og 6% fengu greiddan ellilífeyri, svo dæmi séu tekin. Tæp 13% hópsins fékk greiðslur frá Tryggingastofnun eða Sjúkratryggingum Íslands og 9% fékk fjárhagsaðstoð frá sveitarfélagi. Meirihlutinn var þó sem fyrr segir í vinnu í janúar sl. 

„Það er hins vegar alltaf hætta á því að við missum fólk í vanvirkni og að það eigi ekki afturkvæmt á vinnumarkað þegar það er lengi atvinnulaust. Það sem hér er undir er þannig bæði samfélagsmál og stórt lýðheilsumál,“ segir ráðherra.  

„Ég vil gera allt sem ég get til að fólk endi ekki með ótímabært örorkumat, svo dæmi sé tekið, einfaldlega af því að fjarvera þess frá vinnumarkaði var orðin of löng. Á móti kemur að sannarlega er hópur sem á heima innan örorkukerfisins og mikilvægt að hann sé þá á réttum stað.“ 

Snemmtæk íhlutun og virkni

Áhersla á snemmtæka íhlutun og virkni er í samræmi við breytingar á örorku- og endurhæfingarkerfinu sem tóku gildi 1. september sl. Rík áhersla er þar lögð á endurhæfingu og samvinnu þjónustukerfa. Leiðarstefið er að taka vel utan um einstaklinga sem þurfa á endurhæfingu að halda og aðstoða þá síðan við að komast út á vinnumarkað eftir að endurhæfingu lýkur. Áhersla er lögð á að koma í veg fyrir að fólk falli milli kerfa og endi með ótímabært örorkumat.

Áhersla er einnig lögð á að aðstoða fólk með mismikla starfsgetu við að taka þátt á vinnumarkaði og fjölga atvinnutækifærum fyrir það.

Hvert er hámarksbótatímabilið á hinum Norðurlöndunum?

Atvinnuleysistryggingakerfi milli Norðurlanda eru ekki að öllu leyti sambærileg. Í meðfylgjandi töflu má þó sjá samanburð á milli Norðurlanda og skilyrði þess að atvinnuleitandi teljist hafa áunnið sér fullan bótarétt: 

Hyggst einnig breyta lágmarksskilyrðum

Áætlað er að ofangreindar breytingar gætu lækkað útgjöld vegna atvinnuleysisbóta um 6.000 milljónir króna á ársgrundvelli. Þar er miðað við spá Vinnumálastofnunar um skráð atvinnuleysi á árinu 2025 sem stofnunin ætlar að verði á bilinu 3,8%-4%.

Stytting bótatímabilsins tekur ekki til einstaklinga sem þegar fá greiddar atvinnuleysisbætur og því kemur væntur sparnaður fram síðar.

Ráðherra hyggst einnig breyta lágmarksskilyrðum fyrir greiðslu atvinnuleysisbóta þannig að atvinnuleitandi þurfi að hafa starfað á innlendum vinnumarkaði í a.m.k. 12 mánuði á ávinnslutímabili til að teljast tryggður innan kerfisins en í gildandi kerfi er gerð krafa um þátttöku á vinnumarkaði í 3 mánuði. Áætlað er að sú breyting lækki árleg útgjöld um 200 milljónir króna.