Nr. 639/2025 Úrskurður

Hinn 5. september 2025 er kveðinn upp svohljóðandi

úrskurður nr. 639/2025

í stjórnsýslumálum nr. KNU25060060, KNU25060061 og KNU25060062

 

Kæra […], […] og barna þeirra og […]

 

1           Kröfur, kærufrestir og kæruheimild

Hinn 11. júní 2025 kærðu […], fd. […] (hér eftir M) og […], fd. […] (hér eftir K) ríkisborgarar Írak, og uppkominn sonur þeirra, […], fd. […], ríkisborgari Írak (hér eftir A) ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. 5. júní 2025, um að afturkalla alþjóðlega vernd kærenda og barna M og K, […], fd. […] (hér eftir B), […], fd. […] (hér eftir C) og […], fd. […] (hér eftir D), ríkisborgarar Írak, á grundvelli e-liðar 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 ásamt því að afturkalla dvalarleyfi þeirra og synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.

Kærendur krefjast þess að hinar kærðu ákvarðanir verða felldar úr gildi.

Kæruheimild er í 7. gr. laga um útlendinga og barst kæran fyrir lok kærufrests.

2           Málsatvik

M og K sóttu um alþjóðlega vernd fyrir sig og fjögur börn sín hér á landi 4. september 2020. Með ákvörðunum Útlendingastofnunar, dags. 28. október 2020, voru M og K og börnum þeirra veitt alþjóðleg vernd hér á landi á grundvelli sjónarmiða um viðbótarvernd með vísan til 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga vegna slæms almenns ástands í Mósúl, Írak, og í tilviki M einnig vegna ótta við tiltekinn vopnahóp og ákveðinn einstakling. Var það niðurstaða Útlendingastofnunar að kærendur ættu ekki á hættu meðferð í heimaríki sínu sem jafnað yrði til ofsókna og var þeim því synjað um alþjóðlega vernd á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Hinn 12. september 2024 bárust Útlendingastofnun umsóknir um endurnýjun á dvalarleyfum fyrir kærendur og börn M og K. Kærendur lögðu jafnframt inn umsóknir hjá Útlendingastofnun um ótímabundin leyfi fyrir sig og börn M og K, 15. nóvember 2024. Með bréfum Útlendingastofnunar til kærenda, dags. 30. desember 2024, var kærendum tilkynnt um hugsanlega afturköllun alþjóðlegrar verndar og þau boðuð til viðtals. Hinn 14. janúar 2025 tóku fulltrúar Útlendingastofnunar viðtöl við kærendur og voru þau m.a. upplýst um að það væri mat Útlendingastofnunar að þau uppfylltu ekki lengur skilyrði viðbótarverndar vegna aðstæðna í heimaríki þeirra. Kærendur voru upplýst um dvalarleyfi sem þau gætu mögulega átt rétt á og þeim leiðbeint um að þau hefðu 15 daga frest til þess að sækja um dvalarleyfi á nýjum grundvelli. Með rafrænum bréfum Útlendingastofnunar til kærenda, dags. 13. mars 2025, voru þau áminnt um að þau hefðu ekki lagt fram umsóknir um annars konar dvalarleyfi og þeim veittur lokafrestur til 18. mars 2025 til að leggja fram slíkar umsóknir. Ef engar umsóknir yrðu lagðar fram innan umrædds frests myndi stofnunin taka ákvörðun í málum þeirra á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Hinn 5. júní 2025 tók Útlendingastofnun ákvarðanir um að afturkalla alþjóðlega vernd og dvalarleyfi kærenda og barna M og K á grundvelli e-liðar 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga vegna breyttra aðstæðna í Mósúl í Írak ásamt því að synja þeim um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Voru þær ákvarðanir kærðar til kærunefndar útlendingamála 11. júní 2025. Kærunefnd barst greinargerð kærenda 26. júní 2025 ásamt fylgiskjölum. Þá bárust kærunefnd viðbótargögn 21. og 23. júlí 2025.

Með ákvörðunum Útlendingastofnunar var kærendum brottvísað frá landinu og þeim ákvarðað endurkomubann til tveggja ára. Fram kom að yfirgæfu kærendur landið sjálfviljug innan frests sem þeim hefði verið veittur yrði endurkomubann þeirra fellt niður. Börnum M og K var brottvísað frá landinu.

3           Greinargerð kærenda

Kærendur byggja á því að skilyrði til afturköllunar á alþjóðlegri vernd samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga séu ekki uppfyllt í málum þeirra og árétta að mun hærri kröfur séu gerðar samkvæmt flóttamannarétti til afturköllunar á alþjóðlegri vernd, þ.m.t. viðbótarvernd, heldur en til veitingu slíkrar verndar. Vísa kærendur til leiðbeininga Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um afturköllun á flóttamannastöðu og til nýrra leiðbeininga ECRE um afturköllun frá maí 2025. Þar komi m.a. fram kröfur til viðmiðunar sem 2. mgr. 11. gr. og 2. mgr. 16. gr. tilskipunar 2011/95/EB geri til afturköllunar. Hafa megi þær kröfur til hliðsjónar þar sem fram komi í lögskýringargögnum við 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga að ákvæðið taki mið af þágildandi tilskipun 2004/83/EB. Kærendur vísa til umfjöllunar í skýrslu ECRE um beitingu afturköllunar á viðbótarvernd, þar sem fram komi að breyting á aðstæðum handhafa viðbótarverndar í heimaríki verði að vera veruleg og ekki tímabundin í eðli sínu. Kærendur telja að hafa megi þessar kröfur til hliðsjónar við beitingu á afturköllun skv. e-lið 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga, sem kærendur telja ekki uppfyllt í máli þeirra um breytingar á aðstæðum í Írak, í samhengi við einstaklingsbundnar aðstæður kærenda.

Kærendur telja enn tilefni til veitingar viðbótarverndar í Írak og vísa til afstöðu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna hvað varði endursendingar til Írak sem og landaupplýsinga til stuðnings þeirri fullyrðingu. Þá byggja kærendur á því að í máli þeirra eigi bæði við almennar aðstæður, erfiðar félagslegar aðstæður og heilbrigðisástæður sem veiti þeim grundvöll fyrir dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Hvað almennar aðstæður varðar vísa kærendur til öryggisástands í Írak, hnignunar réttarkerfisins sem geri það að verkum að kærendur geti ekki treyst á virk réttarúrræði, svo og almennar aðstæður barna og kvenna sem séu sérlega bágar í Írak. Hvað erfiðar félagslegar aðstæður varðar vísa kærendur til þess að þau hafi verið búsett á Íslandi í fjölda ára, börn M og K gengið hér í skóla og kærendur hafi öll aðlagast íslensku samfélagi. Kærendur hafi meiri tengingar við íslenskt samfélag en írakskt og stuðningur þeirra í Írak sé enginn í samanburði við það sem kærendur hafi byggt upp hér á landi. Vísa kærendur til þess að aðstæður yrðu sérlega erfiðar og myndu fela í sér gífurlega breytingu fyrir þau kærenda sem séu konur og börn og uni sér ekki við hefðbundin kynhlutverk í Írak, en framangreind atriði hafi ekki verið rannsökuð í málsmeðferð Útlendingastofnunar við úrlausn á veitingu dvalarleyfis á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Þá árétta kærendur hve brýnt það sé að M sé undir eftirliti íslensks heilbrigðiskerfis, en hann sé óvinnufær. Möguleikar M á að sjá fyrir og framfleyta fjölskyldu sinni í Írak yrðu þeim mun verri, en ekki hafi verið tekið tillit til þessa í hinum kærðu ákvörðunum sem kærendur telja varða við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

4           Reglur stjórnsýsluréttar og málsmeðferð samkvæmt lögum um útlendinga

Kærendur gera margvíslegar athugasemdir við hinar kærðu ákvarðanir og telja þær haldnar alvarlegum ógildingarannmörkum. Byggja kærendur á því að í hinum kærðu ákvörðunum sé gengið út frá þeirri röngu forsendu að kærendur hyggist ekki dvelja hér á landi þar sem þau hafi ekki sótt um dvalarleyfi í kjölfar viðtala sinna hjá Útlendingastofnun og telja umrædda forsendu brjóta gegn 10. gr. stjórnsýslulaga. Þá byggja kærendur jafnframt á því að Útlendingastofnun hafi brotið gegn leiðbeiningarskyldu 7. gr. stjórnsýslulaga með ýmsum hætti í máli þeirra. Telja kærendur að leiðbeiningarskyldan hafi verið brotin þegar kærendum hafi upphaflega verið veitt viðbótarvernd þar sem þeim hafi ekki verið leiðbeint um réttaráhrif verndar sinnar, skilyrði endurnýjunar eða atriði varðandi réttarstöðu M og K og barna þeirra. Kærendur vísa til þess að þeim hafi ekki verið kynntur réttur barna M og K til ríkisborgararéttar eftir þriggja ára samfellda búsetu, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga um ríkisborgararétt nr. 100/1952, sem hafi valdið kærendum tilheyrandi réttarspjöllum. Þá hafi leiðbeiningarskyldan verið brotin við framkvæmd og í kjölfar viðtala kærenda þar sem þeim hafi verið bent á að sækja um dvalarleyfi á nýjum grundvelli með óskýrum hætti. Kærendur hafi sótt um ótímabundin dvalarleyfi í þeirri trú að fyrirliggjandi dvalarleyfi þeirra myndu halda gildi út afgreiðslutímann á umræddum umsóknum um ótímabundin dvalarleyfi. Vísa kærendur til þess að Útlendingastofnun hafi ekki tiltekið í viðtölum þeirra að kærendur þyrftu að sækja um tímabundin dvalarleyfi á nýjum grundvelli. Leiðbeiningarskyldan hafi jafnframt verið brotin við vinnslu á umsóknum kærenda um ótímabundin dvalarleyfi þar sem Útlendingastofnun hafi ekki gert þeim viðvart um að þau myndu ekki uppfylla skilyrði ótímabundins dvalarleyfis við ferli afturköllunar og að þau þyrftu að sækja um á tímabundnum grundvelli til að tryggja að ekki yrði rof á lögmætri dvöl þeirra hér á landi.

Kærendur byggja þá á því að hinar kærðu ákvarðanir brjóti gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Telja kærendur að Útlendingastofnun hafi ekki verið unnt, í ljósi meðalhófsreglu, réttmætra væntinga þeirra og leiðbeiningarskyldunnar, að synja kærendum um endurnýjun á vernd sinni og að afturkalla viðbótarvernd þeirra þegar í stað af þeirri ástæðu einni að ekki hafi komið fram umsóknir um tímabundin dvalarleyfi frá kærendum innan frests. Vísa kærendur til þess að stofnuninni hafi verið ljóst að kærendur hafi lagt fram umsóknir um ótímabundin dvalarleyfi og í því tilviki hefði verið nær og samræmst meðalhófi að stofnunin hefði beðið með ákvarðanatöku en gert kærendum grein fyrir því að sá dvalarleyfisgrundvöllur sem þau hafi sótt um væri ekki fullnægjandi. Telja kærendur að framangreint hefði sér í lagi verið mikilvægt í ljósi þess að einstaklingum sé ekki skipaður talsmaður við afturköllun á fyrsta stjórnsýslustigi.

Kærendur telja, með vísan til framangreinds og þess að um skiljanlegan misskilning á réttarreglum við nýja stjórnsýsluframkvæmd í samræmi við ný lög hafi verið að ræða og í ljósi réttmætra væntinga þeirra til þess að dvelja áfram á Íslandi, að hinar kærðu ákvarðanir hafi brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga, auk réttmætra væntinga kærenda og leiðbeiningarskyldu Útlendingastofnunar.

Þá telja kærendur það óforsvaranlegt og í bága við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga og efnisreglur barnaréttar verði börnum M og K gert að fara úr landi vegna þess eins að upplýsingagjöf til foreldra þeirra hafi verið ábótavant, eða vegna skiljanlegs misskilnings kærenda á réttarreglum um umsóknir dvalarleyfa við stjórnsýsluframkvæmd vegna nýmæla í lögum sem ekki hafi verið komin reynsla á. Ríkir og lögvarðir hagsmunir barna M og K séu undirliggjandi og vísa kærendur í því sambandi til þess að hinar kærðu ákvarðanir brjóti gegn 1. mgr. 3. gr., 9. gr. og 18. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013.

Að lokum vísa kærendur til þess að ófullnægjandi upplýsingagjöf í bága við 7. gr. stjórnsýslulaga hafi orðið til þess að börn M og K hafi orðið af rétti sínum til íslensks ríkisborgararétts, en allt bendi til þess að börnin hefðu uppfyllt skilyrði laga um ríkisborgararétt. Máli sínu til stuðnings vísa kærendur til úrskurðar kærunefndar nr. 137/2023 og telja að fara eigi með mál þeirra með sambærilegum hætti og í umræddum úrskurði og að ógilda eigi hinar kærðu ákvarðanir með vísan til meginreglna barnaréttar og jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Í gögnum málanna liggur fyrir að kærendur hafi verið upplýst í viðtölum sínum 14. janúar 2025 um dvalarleyfi sem þau gætu mögulega átt rétt á, þeim afhentar upplýsingar um slík leyfi á pappírsformi og þeim leiðbeint um 15 daga frest til þess að sækja um annars konar dvalarleyfi en þau höfðu áður. Þá hafi kærendur fengið rafræna áminningu með bréfum Útlendingastofnunar í gegnum vefinn www.island.is, dags. 13. mars 2025, um að hvorki þau né börn M og K hafi lagt fram umsókn um annars konar dvalarleyfi og þeim veittur lokafrestur til 18. mars 2025 til að leggja fram slíkar umsóknir, annars myndi stofnunin taka ákvörðun í málum þeirra á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Í framangreindum bréfum mátti jafnframt finna hlekki á vefslóðir með upplýsingum um dvalarleyfi, m.a. dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið. Þá var kærendum jafnframt leiðbeint að hafa samband við tiltekið netfang skyldu þau hafa einhverjar spurningar, ef eitthvað væri þeim óljóst eða ef þau hefðu frekari upplýsingar sem þau myndu vilja bæta við í málum sínum. Í ákvörðunum Útlendingastofnunar, dags. 5. júní 2025, kemur fram að kærendur hafi opnað áminningabréfin sama dag og þau hafi verið send.

Gögn málanna bera með sér að kærendur hafi lagt fram umsóknir um ótímabundin dvalarleyfi 30. maí 2024 eða sjö mánuðum áður en þeim hafi verið tilkynnt um hugsanlega afturköllun á alþjóðlegri vernd. Ekki verður fallist á það með kærendum að þeim hafi ekki verið ljóst að þær umsóknir þeirra sem lagðar voru fram í maí 2024 væru ófullnægjandi í ljósi þess að þeim var ítrekað leiðbeint um að leggja fram nýjar umsóknir um dvalarleyfi í viðtölum í janúar 2025 og með áminningum í mars 2025. Kærendum hafi upphaflega verið leiðbeint um að þau hefðu 15 daga frest til þess að sækja um dvalarleyfi á nýjum grundvelli í janúar 2025 en gögn málanna bera með sér að Útlendingastofnun hafi að eigin frumkvæði veitt kærendum mun rýmri frest til slíks, eða þar til 18. mars 2025. Af gögnum málanna verður ekki annað ráðið en að Útlendingastofnun hafi sinnt leiðbeiningarskyldu sinni í hvívetna við meðferð afturköllunarmála kærenda og veitt kærendum aukið svigrúm til að grípa til þeirra ráðstafana sem stofnunin hafði upplýst kærendur um að stæði þeim til boða. Með vísan til þessa verður ekki fallist á með kærendum að Útlendingastofnun hafi brotið gegn leiðbeiningarskyldu 7. gr. stjórnsýslulaga í málum kærenda.

Hvað varðar málsástæðu kærenda um að Útlendingastofnun hafi brotið gegn leiðbeiningarskyldu 7. gr. stjórnsýslulaga með því að hafa ekki upplýst M og K um rétt barna þeirra til ríkisborgararéttar á grundvelli laga nr. 100/1952 um íslenskan ríkisborgararétt, tilvísun kærenda til úrskurðar kærunefndar nr. 137/2023 og afstöðu þeirra um að fara eigi með mál þeirra með sambærilegum hætti og í framangreindum úrskurði er það mat kærunefndar að ekki sé hægt að jafna stöðu kærenda við stöðu málsaðila framangreinds úrskurðar. Samkvæmt 17. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt er hægt að kæra ákvarðanir samkvæmt lögunum til dómsmálaráðuneytisins auk þess sem ráðuneytið fer með almennar stjórnunar- og eftilitsheimildir gagnvart Útlendingastofnun hvað þetta varðar. Kemur það því ekki til úrlausnar kærunefndar útlendingamála hvort Útlendingastofnun hafi brotið gegn stjórnsýslulögum á grundvelli ákvæðis laga um íslenskan ríkisborgararétt.

5           Landaupplýsingar

Kærunefnd útlendingamála hefur lagt mat á aðstæður í Írak, m.a. með hliðsjón af eftirfarandi skýrslum:

• 2023 Country Reports on Human Rights Practices: Iraq (U.S. Department of State, 22. apríl 2024);
• Country Guidance: Iraq (EUAA, nóvember 2024);
• Country of Origin Information Report – Iraq – Security situation (EUAA, janúar 2022);
• Country Policy and Information Note – Iraq: Humanitarian situation (UK Home Office, 23. maí 2023);
• International Protection Considerations with Regard to People fleeing the Republic of Iraq, Update I (UNHCR, 30. janúar 2024);
• Iraq - Country Focus (European Union Agency for Asylum, EUAA, maí 2024);
• Irak: En kortfattet oppdatering om sikkerhetssituasjonen i Anbar og Mosul (Landinfo, 15. nóvember 2024);
• Iraq: How the world helped Mosul rise from the rubble of war (United Nations, 6. febrúar 2025);
• Iraq: New US$930 Million Project to Extend and Modernize Railways, Promote Regional Connectivity and Boost Growth (World Bank Group (worldbank.org), 25. júní 2025);
• Iraq – Security situation (European Union Agency for Asylum, EUAA, maí 2024);
• Irak – Situasjonen i Mosul (Landinfo, 23. desember 2022);
• Iraq Timeline: Since the 2003 War (United States Institute of Peace (usip.org), sótt 30. mars 2023);
• Operation Inherent Resolve and Other U.S. Government Activities Related to Iraq and Syria – October 1, 2023 – December 31, 2023 (Lead Inspector General Report to the United States Congress, Department of Defense, 9. febrúar 2024);
• Operation Inherent Resolve and Other U.S. Government Activities Related to Iraq and Syria – April 1, 2025 – June 30, 2025 (Lead Inspector General Report to the United States Congress, Department of Defense, 29. júlí 2025);
• Sixteenth report of the Security-General on the threat posed by ISIL (Da’esh) to international peace and security and the range of United Nations efforts in support of Member States in countering the threat (UN Security Council, 1. febrúar 2023);  
• The World Factbook – Iraq (Central Intelligence Agency, uppfært 23. júlí 2025);
• United Nations in Iraq – Annual Results Report 2023 (Sameinuðu þjóðirnar, 10. júlí 2024) og
• World Report 2025 – Iraq (Human Rights Watch, janúar 2025).

Á vefsíðu Friðarstofnunar Bandaríkjanna (e. United States Institute of Peace) kemur fram að árið 2011 hafi Bandaríkin ákveðið að hverfa frá Írak með samkomulagi við stjórnvöld í Bagdad um að þau myndu innlima súnníta í íröksku öryggissveitirnar til að halda aftur af starfsemi öfgatrúarhópa. Íröksk stjórnvöld hafi hins vegar ekki fylgt því eftir að ráða minnihlutahópa súnníta í sína þjónustu og það hafi leitt til þess að öfgasamtökin Islamic State in Iraq (ISI) hafi endurskipulagt sig og fengið til liðs við sig þúsundir súnníta innan og utan Íraks, þar á meðal fyrrverandi stjórnarhermenn. Árið 2013 hafi hernaður samtakanna færst yfir til Sýrlands og samtökin endurnefnt sig sem Islamic State in Iraq and Syria (ISIS). Í júní 2014 hafi ISIS náð þriðjungi Íraks á sitt vald og hafi leiðtogi samtakanna, Abu Bakr al-Baghdadi, lýst yfir stofnun íslamsks ríkis í Mósúl, næststærstu borg landsins, og nefnt sig kalífa. Á árunum 2015 til 2017 hafi írakskar öryggissveitir, kúrdískar Peshmerga-sveitir og PMF sveitir, studdar af flugherjum frá bandalagi undir forystu Bandaríkjanna, smám saman náð landsvæðum frá ISIS. Í desember 2017 lýsti forsætisráðherra Íraks yfir sigri gegn ISIS. Í skýrslu EUAA frá 2022 kemur fram að ISIS hafi ekki náð yfirráðum yfir frekara landsvæði síðan en reyni að festa sig í sessi á óaðgengilegum svæðum svo sem í dölum, fjöllum, eyðimörkum og á norður og miðsvæði landsins. Í síðustu ársfjórðungsskýrslu varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna um stöðu hernaðaraðgerða Bandaríkjanna gegn ISIS í Írak og Sýrlandi fyrir árið 2023 kemur fram að ISIS standi höllum fæti og samtökin séu ekki fær um að efna til stærri flókinna árása. Af ársfjórðungsskýrslum ársins 2024 má ekki ráða að meiriháttar breytingar hafi átt sér stað hvað varðar getu og starfshæfi ISIS samtakanna. Samkvæmt annarri ársfjórðungsskýrslu ársins 2025 hefur árásartíðni ISIS haldið áfram að vera í sögulegu lágmarki frá upphafi árs 2025 og almennum borgurum og öryggissveitum í Írak stafi einungis lágmarkshætta af ISIS.

Í skýrslu EUAA frá nóvember 2024 kemur fram að þrátt fyrir að handahófskennt ofbeldi eigi sér stað í Ninewa héraði, þar sem borgin Mósúl sé staðsett, sé það ekki á háu stigi. Samkvæmt skýrslu Landinfo frá 2024 hefur ofbeldi gagnvart almennum borgurum í Mósúl dregist verulega saman. Af þeim gögnum og skýrslum sem kærunefnd hefur farið yfir er ljóst að ráðist hafi verið í mikla uppbyggingu í Mósúl eftir að stjórnvöld hafi lýst yfir sigri á hryðjuverkasamtökunum ISIS í desember 2017. Enn sé unnið að frekari uppbyggingu í Mósúl vegna þeirrar miklu eyðileggingar sem varð á öllum innviðum borgarinnar á valdatíma ISIS frá 2014 til 2017. Með stuðningi annarra landa og Sameinuðu þjóðanna hafi enduruppbygging borgarinnar sl. sjö ár leitt til þess að borgin hafi að miklu leyti endurheimt ríkulega menningararfleið sína. Samkvæmt skýrslu Landinfo frá desember 2022 hafi uppbygging heilbrigðiskerfisins í Mósúl í kjölfar stríðsloka við ISIS gengið með ágætum. Grunnheilbrigðisþjónusta í borginni sé ágæt, hinn 1. desember 2021 voru 2.650 sjúkrahúspláss í Ninewa héraði, en fyrir valdatöku ISIS árið 2014 hafi þau verið 3.900. Nýsamþykkt 930 milljón dollara verkefni World Bank Group í Írak til að stækka við og nútímavæða járnbrautakerfi, innviði og þjónustu frá suðurhluta landsins til Mósúl í norðurhluta Írak, muni koma til með að efla innanlandsviðskipti í Írak, skapa ný störf og auka fjölbreytni efnahags landsins.

Þau gögn sem kærunefnd hefur kynnt sér gefa til kynna að staða kvenna í Írak sé erfið. Konur eigi á hættu að verða fyrir áreiti, mismunun og ofbeldi vegna kyns síns, þ. á m. af hendi sambúðarmaka eða eiginmanns. Þá standi konur í Írak frammi fyrir ýmsum hindrunum og áskorunum sem geti haft neikvæð áhrif á getu þeirra og möguleika til að taka fullan og jafnan þátt á við karlmenn í stjórnmálalegum, félagslegum og fjárhagslegum sviðum samfélagsins. Samkvæmt skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá 2023 hafi ótryggt félagshagfræðilegt ástand í Írak óhófleg áhrif á konur, ásamt fólki sem búi við fötlun, sem eigi oft erfiðara með að fá vinnu og lifa sjálfstætt sökum stofnana- og menningarlegra hindrana. Yfirvöld í Írak hafi gerst aðili að alþjóðlegum samningum um réttindi kvenna, s.s. samningi Sameinuðu þjóðanna frá 1986 um afnám allrar mismununar gagnvart konum (e. UN´s Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women, CEDAW), en hafi gert fyrirvara við nokkur af helstu ákvæðum samningsins. Í skýrslu landateymis Sameinuðu þjóðanna í Írak (e. United Nations Country Team (UNCT) in Iraq) fyrir árið 2023 kemur fram að árið 2023 hafi verið innleidd sérstök stefna um þátttöku karlmanna fyrir árin 2023 – 2026 (e. The Male Engagement Strategy). Stefnunni sé ætlað að berjast gegn hefðbundnum gildum og hvetja til virks stuðnings karlmanna við jafnrétti á milli kvenna og karla. Einnig hafi landsáætlun fyrir írakskrar konur fyrir árin 2023-2030 verið hleypt af stokkunum. Sú áætlun beini sjónum að stjórnmálaþátttöku kvenna, vernd kvenna og stúlkna, efnahagslegri valdeflingu kvenna og verkefnum tengdum loftlagsbreytingum. Enn fremur hafi ýmsum öðrum verkefnum verið hrundið af stað eða viðhaldið, s.s. sérstökum verkefnahópi um upplýsingastjórnun fyrir málefni kvenna og stúlkna, aðstoð við málaferli vegna kynbundins ofbeldis og stuðningur við verklega kennslu til að efla efnahagslegt sjálfstæði kvenna.

6           Afturköllun alþjóðlegrar verndar

6.1          Lagagrundvöllur

Ákvæði 48. gr. laga um útlendinga hljóðar svo:

Heimilt er að afturkalla veitingu alþjóðlegrar verndar ef útlendingur fellur ekki lengur undir skilyrði 37., 39., 43. og 45. gr., þ.e. ef:

a.       hann hefur sjálfviljugur notfært sér á ný vernd heimalands síns,

b.       hann hefur sjálfviljugur endurheimt ríkisfang sitt sem hann hafði glatað,

c.       hann hefur öðlast nýtt ríkisfang og nýtur verndar hins nýja heimalands,

d.       hann hefur sjálfviljugur sest að á ný í landi því sem hann yfirgaf eða dvaldist ekki í vegna ótta við ofsóknir,

e.       hann getur ekki lengur neitað að hagnýta sér vernd heimalands síns vegna þess að aðstæður þær sem höfðu í för með sér að hann var viðurkenndur flóttamaður eru ekki lengur fyrir hendi,

f.        hann getur horfið aftur til landsins sem hann hafði áður reglulegt aðsetur í vegna þess að aðstæður þær sem leiddu til þess að hann var viðurkenndur flóttamaður eru ekki lengur fyrir hendi, ef um ríkisfangslausan mann er að ræða.

Ekki skal afturkalla veitingu alþjóðlegrar verndar skv. e- eða f-lið 1. mgr. ef útlendingurinn getur borið fyrir sig ríkar ástæður til þess að neita að hverfa aftur til landsins sem hann hafði áður fast aðsetur í vegna fyrri ofsókna.

Heimilt er að afturkalla veitingu alþjóðlegrar verndar ef í ljós kemur að útlendingi sem fellur undir ákvæði 1. eða 2. tölul. b-liðar 2. mgr. 40. gr. eða 1. eða 2. tölul. c-liðar 41. gr. hefur verið veitt alþjóðleg vernd hér á landi.

Útlendingastofnun skal tilkynna flóttamanni um það fyrir fram þegar til greina kemur að afturkalla veitingu alþjóðlegrar verndar og hvers vegna það kemur til greina. Ef veiting alþjóðlegrar verndar er afturkölluð skal stjórnvald taka til athugunar hvort veita eigi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða skv. 74. gr. eða hvort 42. gr. eigi við.

Í athugasemdum við 1. mgr. 48. gr. í frumvarpi til laga um útlendinga nr. 80/2016 kemur fram að lagagreinin eigi sér stoð í C-lið 1. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna (hér eftir flóttamannasamningur) og sé sambærilegt ákvæði að finna í norsku útlendingalögunum. Útlendingastofnun taki ákvörðun um afturköllun alþjóðlegrar verndar og skuli túlkun ákvæðisins fara fram í samræmi við leiðbeiningar í handbók Flóttamannastofnunar. Þá kemur fram í athugasemdum að ávallt skuli miðað við að ákvörðun um afturköllun alþjóðlegrar verndar byggist á mati á aðstæðum hvers einstaklings og sé ákvæðið einnig með fyrirvara um beitingu 1. mgr. 42. gr. um bann við endursendingum þar sem sú grein á við.

Þá kemur fram í athugasemdum við 2. mgr. 48. gr. í frumvarpinu að í 11. gr. og 16. gr. þágildandi tilskipunar 2004/83/EB um flóttamenn hafi ríkjum verið veitt svigrúm til að túlka e- og f-liði ákvæðisins með áherslu á hvort aðstæður í heimalandi hefðu breyst varanlega til bóta þannig að endurskoða mætti mat á því hvort viðkomandi hefði ríka ástæðu til að óttast ofsóknir.

Í 3. kafla handbókar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna er fjallað um ákvæði sem binda enda á réttarstöðu flóttamanns. Fram kemur m.a. að sá sem hafi fengið réttarstöðu flóttamanns haldi þeirri stöðu nema aðstaða hans falli undir skilyrði ákvæða sem bindi enda á réttarstöðu flóttamanns. Þá segir einnig að sú formfasta aðferð sem beitt sé við ákvörðun um réttarstöðu flóttamanns sé sprottin af nauðsyn þess að fullvissa flóttamenn um að réttarstaða þeirra sé ekki háð skammtímabreytingum á ástandi í ættlandi heldur breytist aðeins ef um grundvallarbreytingar á aðstæðum sé að ræða. Í C-lið 1. gr. flóttamannasamningsins eru ákvæði í sex töluliðum er veita heimild til afturköllunar á alþjóðlegri vernd. Samkvæmt 5. tölul. C-liðar 1. gr. samningsins skal samningurinn hætta að gilda um hvern þann mann, sem heimfæra má undir skilgreiningu stafliðs A 1. gr. samningsins, ef hann getur ekki lengur neitað að hagnýta sér vernd heimalands síns vegna þess að aðstæður þær sem höfðu í för með sér að hann var viðurkenndur flóttamaður eru ekki lengur fyrir hendi. Þó skuli ekki afturkalla veitingu alþjóðlegrar verndar þess manns sem fellur undir 1. tölul. A-liðar 1. gr. samningsins ef hann getur borið fyrir sig ríkar ástæður til þess að neita að hagnýta sér vernd heimalands síns vegna fyrri ofsókna. Ákvæði e-liðar 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga samsvarar ákvæði 5. tölul. C-liðar 1. gr. flóttamannasamningsins. Í 3. kafla handbókar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna kemur fram að með orðinu „aðstæður“ sé átt við grundvallarbreytingar sem orðið hafi í landinu, sem gera megi ráð fyrir að leiði til þess að viðkomandi hafi ekki lengur ástæðu til að óttast ofsóknir. Ef þær aðstæður breytast – e.t.v. til skamms tíma – sem hafi valdið ótta viðkomandi flóttamanns, og ekki er um að ræða stórfelldar breytingar á aðstæðum, nægi þær ekki einar og sér til að þetta ákvæði eigi við. Það sé meginregla að réttarstaða flóttamanns verði ekki þráfaldlega endurskoðuð því það dragi úr þeirri öryggistilfinningu sem alþjóðlegri vernd sé ætlað að veita honum.

Þá er rétt að nefna að í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 6073/2010 segir að heimildir stjórnvalda til að afturkalla ákvarðanir séu ekki tæmandi taldar í 25. gr. stjórnsýslulaga. Vísar umboðsmaður til þess að stjórnvöld hafi óskráðar heimildir til að taka aftur lögmætar ákvarðanir sínar, að hluta eða í heild, sem þegar hafi verið birtar. Þegar tekin sé afstaða til þess hvort stjórnvald hafi slíka heimild á óskráðum grundvelli skipti m.a. máli hvaða farvegi verkefni stjórnvaldsins sé markaður í lögum. Hefur umboðsmaður auk þess lagt til grundvallar að heimildir til afturköllunar stjórnvaldsákvörðunar á ólögfestum grundvelli ráðist einkum af hagsmunamati þar sem hagsmunir málsaðilans og tillit til réttmætra væntinga hans af því að ákvörðun standi óbreytt sé metin gagnvart þeim hagsmunum sem mæli með því að ákvörðunin verði afturkölluð. Með vísan til þessa er því litið svo á að við mat á því hvort rétt sé að afturkalla alþjóðlega vernd megi líta til þeirra sjónarmiða er fram koma í 1. mgr. 59. gr. laga um útlendinga.

6.2          Niðurstaða kærunefndar

Lögum um útlendinga var breytt 26. júní 2024 með þeim hætti að Útlendingastofnun er aðeins heimilt að endurnýja dvalarleyfi sem veitt var á grundvelli 2. mgr. 37. gr. laganna, ef skilyrðum ákvæðisins er enn fullnægt, sbr. c-lið 9. gr. laga nr. 68/2024 um breytingu á lögum um útlendinga nr. 80/2016.

Af gögnum mála kærenda verður ráðið að Útlendingastofnun hafi, í kjölfar umsókna kærenda um endurnýjun á dvalarleyfum sínum sem þeim hafi verið veitt á grundvelli 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, hafið afturköllunarmál vegna breyttra aðstæðna í heimaríki kærenda, í samræmi við breytingar á lögum nr. 80/2016 um útlendinga. Gögn málanna bera jafnframt með sér að kærendur hafi lagt fram umsóknir um ótímabundin dvalarleyfi 30. maí 2024.

Af endurritum viðtala Útlendingastofnunar við kærendur vegna hugsanlegrar afturköllunar verndar þeirra hér á landi verður ráðið að kærendur telji sig eiga á hættu ofsóknir af sömu ástæðum og vegna sömu atvika og M og K hafi greint frá í viðtölum sínum þegar þau sóttu upphaflega um vernd árið 2020, þ.e. hætta af ákveðnum einstaklingi sem að sögn M starfi fyrir stjórnvöld og vopnahóp. Með ákvörðunum Útlendingastofnunar, dags. 28. október 2020, var komist að þeirri niðurstöðu að þau atvik sem M og K greindu frá og aðstæður þeirra og barna þeirra í Írak uppfylltu ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga og var þeim því synjað um alþjóðlega vernd á grundvelli framangreinds ákvæðis. Hefðu kærendur ekki leitt að því líkum að þeim stæði sérstök hætta af umræddum einstaklingi eða vopnahóp vegna einstaklingsbundna aðstæðna né að staða þessa einstaklings leiddi til þess að þau gætu ekki notið verndar stjórnvalda í skilningi c-liðar 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga.

Hins vegar komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu, með vísan til slæms öryggisástands í Mósúl og í ljósi þess að grunnstoðir samfélagsins í borginni og landinu öllu stæðu á veikum grunni í kjölfar stríðsátaka, að það bæri að veita M og K og börnum þeirra viðbótarvernd, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Líkt og að framan greinir komst Útlendingastofnun með ákvörðunum sínum, dags. 5. júní 2025, að þeirri niðurstöðu að afturkalla bæri alþjóðlega vernd og dvalarleyfi kærenda og barna M og K með vísan til e-liðar 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga. Komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að þar sem heimildir beri með sér að staðan í Mósúl eða Ninewa héraði sé ekki slík að skilyrði 37. gr. laga um útlendinga geti talist uppfyllt geti kærendur ekki lengur neitað að hagnýta sér vernd heimalands síns vegna þess að aðstæður þær sem höfðu í för með sér að þau voru viðurkennd sem flóttamenn væru ekki lengur fyrir hendi, sbr. e-lið 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga.

Líkt og fjallað hefur verið um í úrskurðum kærunefndar síðustu ára vegna umsækjenda frá Írak og nýlegra heimilda um aðstæður í Írak eru almennar aðstæður þar í landi ekki slíkar að allir sem þar eru staddir eigi á hættu að sæta meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Eftir sigur írakskra stjórnvalda á ISIS hefur hæg uppbygging átt sér stað í landinu og öryggisástand batnað til muna. Hafa þær aðstæður haldist nokkuð stöðugar í lengri tíma og þrátt fyrir að á síðustu árum hafi blossað upp deilur og átök á afmörkuðum svæðum eru ekki ríkjandi vopnuð átök í landinu þar sem ekki er greint á milli borgaralegra eða hernaðarlegra skotmarka. Uppfylla því aðstæður í Írak viðmið leiðbeininga Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um langvarandi breytingar í heimaríki. Í greinargerð benda kærendur á að samkvæmt Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sé ekki mælt með þvinguðum endursendingum einstaklinga til ákveðinna svæða í Írak. Með vísan til ofangreindrar umfjöllunar um þá uppbyggingu sem hefur átt sér stað í Mósúl og á nærliggjandi svæðum er það mat kærunefndar að heimasvæði kærenda falli ekki undir þær leiðbeiningar Flóttamannastofnunar og það sé sanngjarnt og eðlilegt að ætla að einstaklingar geti snúið til baka þangað.

Þar sem það er niðurstaða kærunefndar að aðstæður á heimasvæði kærenda í Mósúl og almennt í Írak séu  ekki með þeim hætti að þær nái því marki að hver sá einstaklingur sem þar er staddur eigi á hættu að sæta meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga þurfa frekari persónubundnir þættir að koma til svo einstaklingur uppfylli skilyrði ákvæðisins og eigi rétt á viðbótarvernd.

Í gögnum málanna liggja fyrir endurrit viðtala sem tekin voru við M og K hjá Útlendingastofnun í september og október 2020 vegna upphaflegra umsókna þeirra um vernd. Greindu M og K frá því að þau væru í hættu í Írak vegna ágreinings M við tiltekinn einstakling (hér eftir X) vegna landareignar. M kvaðst hafa þolað pyndingar þegar honum hafi verið rænt af ótilgreindum vopnahóp og X árið 2010. Af frásögn M og K má ráða að þau hafi lagt á flótta frá Mósúl árið 2010 og farið til Kirkuk. Þá hafi sonur M og K verið drepinn árið 2018 af óþekktum ástæðum eftir að honum og M hafi verið rænt og M skotinn. Að öðru leyti greindu kærendur almennt frá óöruggu ástandi í Írak. Í viðtali hjá Útlendingastofnun vegna hugsanlegrar afturköllunar á alþjóðlegri vernd voru kærendur spurð út í aðstæður sínar í Írak og hvort þau teldu að aðstæður sínar hefðu breyst að einhverju leyti frá því að þeim hafi verið veitt vernd á Íslandi. Kærendur kváðust enn óttast um líf sitt og fjölskyldu sinnar í Írak af sömu ástæðum og áður. Maðurinn sem þau óttist starfi enn fyrir yfirvöld og þeim sé ómögulegt að fá vernd yfirvalda gegn ofsóknum af hans hálfu. Kærendur hafa þó ekki lagt fram gögn eða upplýsingar sem styðja við þá frásögn. Þá hefur rannsókn kærunefndar ekki leitt fram upplýsingar sem styðja við frásögn kærenda um stöðu þessa manns eða að einstaklingsbundnar aðstæður kærenda og barna M og K séu að öðru leyti slíkar að þau eigi á hættu meðferð sem falli undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða kærunefndar að Útlendingastofnun hafi verið heimilt að afturkalla alþjóðlega vernd kærenda og barna M og K hér á landi á grundvelli e-liðar 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga. Þá er það niðurstaða kærunefndar að ekki séu ríkar ástæður í máli kærenda sem komi í veg fyrir að þau hverfi aftur til Írak þar sem þau höfðu áður aðsetur og hafa ríkisfang í, sbr. 2. mgr. 48. gr. laga um útlendinga. Eru hinar kærðu ákvarðanir, um afturköllun á alþjóðlegri vernd kærenda og barna M og K á grundvelli e-liðar 1. mgr. 48. gr. laga um útlendinga, því staðfestar.

7           Dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða skv. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

7.1          Lagagrundvöllur 

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, ef útlendingur getur sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Kærunefnd telur, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar m.t.t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar er vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild. 

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að ákvæði 1. mgr. 74. gr. vísi m.a. til erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu og þá aðstöðu að yfirvöld veiti þegnum sínum ekki vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum. Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga kemur m.a. fram að með erfiðum almennum aðstæðum sé vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki sem ekki séu staðbundin, svo sem vegna langvarandi stríðsátaka. Þá kemur fram að erfiðar almennar aðstæður taki að jafnaði ekki til neyðar af efnahagslegum rótum eða náttúruhamfara, svo sem fátæktar, hungursneyðar eða húsnæðisskorts. Eigi það m.a. við þegar í heimaríki viðkomandi ríki óðaverðbólga, atvinnuleysi í ríkinu sé mikið eða lágmarkslaun dugi ekki fyrir framfærslu.  

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 með síðari breytingum og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga kemur fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m.a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi kemur jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunna að falla undir 1. mgr. 74. gr. mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Ef um langvarandi sjúkdóm sé að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hafi hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans. 

Í 43. gr. a reglugerðar um útlendinga og athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga er jafnframt fjallað um erfiðar félagslegar aðstæður. Þar kemur fram að átt sé við að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki og eru þar nefnd sem dæmi aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli. 

7.2          Niðurstaða um 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga

Af þeim gögnum og skýrslum sem kærunefnd hefur farið yfir má ráða að þrátt fyrir það ótrygga ástand sem ríki á ákveðnum svæðum í heimaríki kærenda verði ekki ráðið að almennar aðstæður sem bíði kærenda og barna M og K í heimaríki nái ekki því alvarleikastigi sem 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga kveði á um.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun 14. janúar 2025 kváðust K og A vera við góða heilsu og ekki taka nein lyf að staðaldri. M kvaðst vera með brjósklos og ekki geta hreyft hendur sínar með góðu móti. Þá kvaðst hann hafa fengið hjartaáfall um ári áður og taka lyf vegna þess. M lagði fram ýmis heilsufarsgögn við meðferð máls síns hjá Útlendingastofnun og lagði stofnunin til grundvallar að M hafi verið með verki í baki og öxlum í nokkurn tíma og leitað sér læknisaðstoðar og farið til sjúkraþjálfara af þeim sökum. Að mati stofnunarinnar hafi þó hvergi komið fram í framlögðum gögnum að M hafi fengið hjartaáfall. M hefur lagt fram ýmis heilsufarsgögn við meðferð málsins hjá kærunefnd, m.a. afrit af samskiptaseðlum heilbrigðisþjónustu frá 1. janúar 2020 til 25. júní 2025 ásamt afriti af sjúkraskrá frá 1. janúar 2020 til 16. júlí 2025. Af framangreindum gögnum má ráða að M hafi margoft leitað sér læknisaðstoðar af ýmsum ástæðum frá því að hann kom til landsins. Í viðtali kvaðst M hafa byrjað að vinna eftir að hann hafi fengið alþjóðlega vernd en þurft að hætta vegna líkamlegra veikinda eftir þrjá til fjóra mánuði að læknisráði. Í framlögðum gögnum má finna erindi frá lækni til félagsþjónustu Reykjavíkurborgar, dags. 25. ágúst 2022, þar sem óskað er eftir fjárhagsaðstoð frá félagsþjónustu þar sem veikindaréttur M og réttur til sjúkradagpeninga sé uppurinn. M sé með mikinn bakverkjavanda og hafi ekki getað stundað atvinnu hér á landi af þeim sökum síðan 2021. Rannsóknir hafi ekki getað sýnt fram á sjúklegt ástand og verkjameðferð dugað skammt. Af framlögðum gögnum má jafnframt ráða að M hafi fengið beiðni um sjúkraþjálfun frá lækni 11. október 2021 en í athugasemdum læknis, dags. 17. febrúar 2022, kemur fram að samkvæmt sjúkraþjálfara hafi mikið verið reynt en M ekki sýnt mikla samvinnu í sjúkraþjálfun. Hinn 29. apríl 2022 hafi læknir sent beiðni um þjónustu til VIRK starfsendurhæfingar. Þar kemur fram að greiningu og meðferð M innan heilbrigðiskerfisins sé lokið, en að tölvusneiðmyndir af mjóbaki sýni festumein öðrum megin á einu liðbili. Ekki sé neitt skurðtækt að sjá á röntgenmyndum af háls- og brjóstliðum eða tölvusneiðmyndum af mjóbaki. M hafi farið í sjúkraþjálfun en að sögn sjúkraþjálfara hafi gengið afskaplega illa með M og hann ekki hlýtt tilmælum sjúkraþjálfara. Af samskiptaseðli, dags. 25. ágúst 2022, má ráða að beiðni um starfsendurhæfingu fyrir M hafi verið hafnað og að segulsneiðmyndun af lendhrygg sé eðlileg. Læknir sé óviss hvernig eigi að halda áfram vinnslu máls M. Af samskiptaseðli, dags. 21. apríl 2023, má ráða að M hafi leitað til læknis vegna verkja í öxlum og M verið sendur í myndgreiningu. Myndgreining hafi sýnt fram á væga belgbólgu, M hafi fengið bólgueyðandi lyf og tilvísun til sjúkraþjálfara. Af samskiptaseðli, dags. 23. júní 2023, má ráða að M hafi kvartað yfir magavandamálum og bakflæði og hinn 15. september 2023 hafi M fengið tilvísun í magaspeglun ásamt tilvísun til bæklunarlæknis. Af vottorði læknis, dags. 19. mars 2024, til félagsþjónustu Reykjavíkurborgar má ráða að M hafi verið mikið hjá læknum undanfarið vegna ýmissa kvilla og sé búinn að fara í rannsóknir. Hann sé slæmur í stoðkerfi og öxlunum og geti því ekki unnið mikið erfiði. M hafi einnig verið með kvíðavanda. M hafi verið í athugun vegna hjarta en rannsóknir sýni að hann sé hraustur á hjarta. Óskað sé eftir áframhaldandi framfærslustyrk frá Reykjavíkurborg og læknir voni að M komist til vinnu eftir meðferð hjá bæklunarlækni og sjúkraþjálfara, mögulega eftir þrjá til fjóra mánuði. Í samskiptaseðli, dags. 3. desember 2024, kemur fram að félagsráðgjafi sé að kanna möguleika M á endurhæfingarlífeyri og arabískumælandi sálfræðingi. Lækni gruni að M sé líklega með áfallastreituröskun sem viðhaldi verkjaupplifun hans. Af framlögðum heilsufarsgögnum má jafnframt ráða að M hafi farið í hjartarannsókn og myndrannsókn á lungum vegna öndunarerfiðleika hinn 29. maí 2025 og að rannsóknirnar hafi komið vel út. M hafi leitað á bráðamóttöku og hjartalínurit sýnt vægan hægslátt, hann hafi sögu um bakflæði en magaspeglun hafi komið vel út. Einkennin hafi byrjað þegar M hafi fengið fregnir um að endurnýjun á dvalarleyfi hans hafi verið hafnað sem hafi valdið honum miklum kvíða og svefnleysi.

Af framburði kærenda og gögnum málanna verður ekki talið að kærendur eða börn M og K glími við skyndilega, lífshættulega eða mjög alvarlega sjúkdóma sem fyrirséð er að muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni. Að framangreindu virtu verður ekki talið að kærendur þarfnist meðferðar sem sé svo sérhæfð að þau geti einungis hlotið hana hérlendis né að rof á henni yrði til tjóns fyrir kærendur verði þeim gert að snúa aftur til heimaríkis. Þá verður af þeim gögnum sem kærunefnd hefur kynnt sér um aðstæður í Írak ekki annað ráðið en að kærendur geti fengið læknisþjónustu þar í landi, þar á meðal geðheilbrigðisþjónustu. Hafa kærendur því ekki sýnt fram á að þau hafi þörf fyrir vernd af heilbrigðisástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Í viðtölum hjá Útlendingastofnun greindu kærendur frá því að K hafi verið heimavinnandi sem húsmóðir í Írak og M hafi starfað sjálfstætt sem rafvirki. A hafi ekki verið starfandi í Írak sökum ungs aldurs en hafi mikla starfsreynslu hér á landi, m.a. á matsölustöðum. M og K greindu frá því að eiga eina dóttur í heimaríki sem hafi yfirgefið Írak á undan kærendum ásamt eiginmanni sínum en snúið aftur til baka nokkrum mánuðum síðar og sé ekki í sambandi við kærendur. Aðspurður hvort hann sé í sambandi við systur sína í Írak kvaðst A stundum hafa samband við hana, en A kvaðst vinna mikið og stundum ekki hafa mikinn tíma til slíkra samskipta en fjölskylda hans og þá sérstaklega K sé meira í sambandi við systur hans. Af frásögn M og K má ráða að K eigi móður og bræður í heimaríki og að K sé í sambandi við móður sína. M eigi móður og bróður í Kúrdistan í Írak og sé í sambandi við þau. Af þeim gögnum málanna sem lögð hafa verið fram verður ekki ráðið að heilsa kærenda sé með þeim hætti að þau séu óvinnufær. Eru félagslegar aðstæður kærenda við komu til heimaríkis síns, Írak, því ekki slíkar að þær geti talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Sjónarmið varðandi ólögráða börn M og K

Í skýrslu Alþjóða fólksflutningsstofnunarinnar (IOM) frá árinu 2019 kemur fram að yfirvöld í Írak tryggi öllum börnum rétt á endurgjaldslausri menntun frá sex ára aldri. Fjölskyldur sem snúi aftur til Íraks eftir að hafa sótt um alþjóðlega vernd í öðrum löndum geti sótt um aðstoð hjá stofnuninni við enduraðlögun. Möguleikar stúlkna til menntunar í Írak séu ákveðið vandamál, einkum á landsbyggðinni og á ótryggum svæðum. Í skýrslu ástralska utanríkisráðuneytisins frá árinu 2023 kemur fram að opinber fræðsla sé gjaldfrjáls á öllum stigum en sé yfirleitt léleg. Menntun sé skylda til loka sjötta bekkjar í Írak. Þrátt fyrir að engir einkaskólar hafi verið starfandi fyrir árið 2003 séu nú um 1.200 starfandi einkaskólar með leyfi frá menntamálaráðuneytinu. Einkaskólar séu oft betri en opinberir skólar en hafi há skólagjöld og séu því aðeins á færi efnameiri einstaklinga. Innritunarhlutfall stúlkna hafi aukist á undanförnum áratugum en sé enn um það bil sex prósentum lægra en drengja í grunnskóla og 25 prósentum lægra í framhaldsskóla. Þrátt fyrir að framangreindar heimildir beri með sér að menntakerfi Íraks þarfnist úrbóta er það mat kærunefndar að ólögráða börnum M og K standi til boða gjaldsfrjáls grunnmenntun í Írak.

Í skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá 2021 um heilbrigðiskerfið í Írak kemur fram að stjórnarskrá landsins tryggi ríkisborgurum aðgang að heilbrigðiskerfi landsins. Heilbrigðiskerfið í Írak hafi sætt gagnrýni, m.a. fyrir skort á starfsfólki, lyfjum og almennu aðgengi. Þá sé aðgangur að heilbrigðisþjónustu takmarkaður og mismunandi eftir landsvæðum. Meirihluti heilsugæslustöðva og almennra sjúkrahúsa sé staðsettur í þéttbýli og geti ríkisborgarar þar sótt sér heilbrigðisþjónustu, m.a. geðheilbrigðisþjónustu, gegn vægu gjaldi. Flestar heilbrigðisstofnanir séu í Bagdad og þar á eftir komi héruðin Ninewa, Najaf og Basra. Þá sé einkarekin heilbrigðisþjónusta í vexti í landinu auk þess sem ýmis frjáls félagasamtök vinni með stjórnvöldum að því að tryggja aðgengi fyrir fólk á innri flótta sem og fólk sem snýr til baka til Íraks eftir að hafa flúið heimaríki sitt. Ekkert í frásögnum kærenda eða gögnum málanna bendir til annars en að börn M og K séu almennt heilsuhraust. Að mati kærunefndar munu börn M og K hafa aðgang að heilbrigðiskerfi og grunnmenntun í heimaríki. Með vísan til framangreinds og að teknu tilliti til sjónarmiða um öryggi, velferð og félagslegan þroska barnanna er það börnunum fyrir bestu að fylgja foreldrum sínum til heimaríkis þeirra.

Þegar frásögn kærenda, upplýsingar um Írak og gögn málanna eru virt í heild, með hliðsjón af aðstæðum kærenda þar í landi, er það niðurstaða kærunefndar að kærendur hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem ná því alvarleikastigi að kærendur og börn M og K hafi ríka þörf á vernd líkt og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Það er því niðurstaða kærunefndar að aðstæður í heimaríki þeirra, Írak, séu ekki með þeim hætti að veita beri kærendum og börnum M og K dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

8           Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. laga um útlendinga

8.1          Lagagrundvöllur

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga er ekki heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan einstakling til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er einnig óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greinir í 1. mgr.

8.2          Niðurstaða um bann við endursendingu

Í ljósi þeirra gagna sem liggja fyrir um Írak telur kærunefnd að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til ekki eiga við í máli kærenda. Stendur ákvæði 42. gr. laga um útlendinga því ekki í vegi fyrir endursendingu kærenda þangað.

9           Brottvísun og endurkomubann

Samkvæmt 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga skal, svo framarlega sem 102. gr. laganna eigi ekki við, vísa útlendingi úr landi sem dvelst ólöglega í landinu eða þegar tekin hefur verið ákvörðun sem bindur enda á heimild útlendings til dvalar í landinu.

Samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laganna skal brottvísun ekki ákveðin ef hún, með hliðsjón af atvikum, alvarleika brots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns er að ræða og skal það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun. Við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart kæranda verður að hafa ákvæði 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu til hliðsjónar. Þegar útlendingur á hagsmuna að gæta í skilningi 8. gr. sáttmálans verður ákvörðun um brottvísun að vera í samræmi við það sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 2. mgr. 8. gr. sáttmálans.

Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laganna felst í endanlegri ákvörðun um brottvísun skylda útlendings til þess að yfirgefa Schengen-svæðið nema viðkomandi hafi heimild til dvalar í öðru ríki sem er þátttakandi í Schengen-samstarfinu. Með lögum um landamæri nr. 136/2022 voru gerðar breytingar á 98. gr. laga um útlendinga sem leiða til þess að brottvísun og endurkomubann er nú beitt þar sem áður var beitt frávísun en veita skal frest til sjálfviljugrar heimfarar, sbr. 104. gr. laga um útlendinga. Sá sem sætir slíkri ákvörðun getur komist hjá endurkomubanni með því að yfirgefa landið sjálfviljugur innan frestsins sbr. 3. mgr. 101. gr. laga um útlendinga.

9.1          Niðurstaða um brottvísun og endurkomubann

Með hinum kærðu ákvörðunum var kærendum og börnum M og K brottvísað, sbr. 2. mgr. 98. gr. laga um útlendinga. Samhliða því var kærendum ákveðið endurkomubann til tveggja ára, sbr. 2. mgr. 101. gr. laga um útlendinga. Kærendum var veittur 15 daga frestur til að yfirgefa landið sjálfviljug og yrði þá endurkomubann þeirra fellt niður.

Ákvarðanir stjórnvalda um brottvísun og endurkomubann eru stjórnvaldsákvarðanir sem mæla fyrir um íþyngjandi skyldur fyrir aðila máls og bundnar íþyngjandi stjórnsýsluviðurlögum. Gera verður ríkar kröfur til málsmeðferðar í slíkum málum, einkum varðandi tilkynningu um meðferð máls og andmælarétt, sbr. 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga, auk annarra málsmeðferðarreglna stjórnsýsluréttarins og laga um útlendinga. Sú tilhögun Útlendingastofnunar að taka ákvörðun um brottvísun og endurkomubann kærenda, án þess að tilkynna þeim um að stofnunin hefði slíkt til skoðunar og veita þeim ekki tækifæri á að koma á framfæri andmælum sínum áður en ákvörðun var tekin, felur í sér alvarlegan annmarka á meðferð málsins. Þar að auki fær kærunefnd ekki séð að málið hafi verið nægjanlega upplýst áður en ákvörðun var tekin, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, s.s. með því að afla upplýsinga um hvort takmarkanir geta verið á ákvörðun á brottvísun, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Kærunefnd telur slíka annmarka á meðferð málsins þess eðlis að ekki sé unnt að bæta úr þeim á kærustigi. Verður því að fella úr gildi þá hluta ákvarðana Útlendingastofnunar er varða brottvísun kærenda og barna M og K og endurkomubann kærenda.

10       Athugasemdir, samantekt og leiðbeiningar

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið eru ákvarðanir Útlendingastofnunar staðfestar hvað varðar afturköllun á alþjóðlegri vernd, synjun á dvalarleyfi af mannúðarástæðum og synjun á endurnýjun dvalarleyfis þeirra skv. 73. gr. laga um útlendinga. Felldar eru úr gildi ákvarðanir stofnunarinnar um brottvísun kærenda og barna M og K og endurkomubann kærenda.

Athygli kæranda er vakin á því að samkvæmt 6. mgr. 104. gr. laga um útlendinga frestar málshöfðun fyrir dómstólum til ógildingar á endanlegri ákvörðun um að útlendingur skuli yfirgefa landið ekki framkvæmd hennar. Að kröfu útlendings getur kærunefnd útlendingamála þó ákveðið að fresta réttaráhrifum endanlegrar ákvörðunar sé talin ástæða til þess. Krafa þess efnis skal gerð ekki síðar en sjö dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Skal frestun bundin því skilyrði að útlendingur beri málið undir dómstóla innan fimm daga frá birtingu ákvörðunar um frestun réttaráhrifa úrskurðar og óski eftir því að það hljóti flýtimeðferð. Nú er beiðni um flýtimeðferð synjað og skal þá mál höfðað innan sjö daga frá þeirri synjun. Þó getur kærunefnd útlendingamála tekið ákvörðun um að fresta framkvæmd ákvörðunarinnar ef sýnt er fram á að verulega breyttar aðstæður hafi skapast frá því að endanleg ákvörðun var tekin.

 

 

Úrskurðarorð:

Ákvarðanir Útlendingastofnunar í máli kærenda og barna M og K hvað varðar afturköllun á alþjóðlegri vernd, synjun á dvalarleyfi af mannúðarástæðum og synjun á endurnýjun dvalarleyfis eru staðfestar. Ákvarðanir Útlendingastofnunar um brottvísun kærenda og barna M og K og endurkomubann kærenda eru felldar úr gildi og lagt er fyrir stofnunina að taka þá þætti mála kærenda til meðferðar á ný.

The decisions of the Directorate of Immigration in the appellants’ and the children of M and K regarding the revocation of international protection, the denial of residency on humanitarian grounds and denial of renewing their residence permits are affirmed. The decisions of the Directorate of Immigration regarding the appellants’ and the children’s expulsion from Iceland and the issuance of entry bans for the appellants are vacated. The Directorate is instructed to re-examine those parts of the appellants’ cases.

 

 

Valgerður María Sigurðardóttir                                 Vera Dögg Guðmundsdóttir