FAO kynnir nýtt mat á stöðu og nýtingu sjávarauðlinda á heimsvísu

Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) kynnti í byrjun september nýja skýrslu um stöðu og nýtingu fiskstofna í heiminum. Aldrei fyrr hafa verið tekin saman jafn yfirgripsmikil og ítarleg gögn um nýtingu lifandi auðlinda sjávar og ástand mikils fjölda fiskistofna í öllum heimshöfunum.  FAO hefur allt frá 1970 verið leiðandi í söfnun og greiningu gagna um ástand fiskistofna á heimsvísu, en skýrslan sem nú hefur verið birt nær til mun fleiri fiskstofna en fyrri skýrslur og mat á stöðu þeirra og nýtingu er sett fram með einföldum og stöðluðum hætti.

Stofnar einstakra fiskitegunda er í skýrslunni skipt í þrjá flokka, eftir því á hvaða grundvelli mögulegt er að meta stærð þeirra og nýtingu: 

• Flokkur I: Stofnar sem byggja á eiginlegu og tölulegu stofnstærðarmati á ríkja eða svæðavísu (1 519 stofnar). Stocks with formal numerical assessments conducted at national or regional levels.
• Flokkur II: Stofnar þar sem ekki er byggt á formlegu stofnstærðarmati en gögn og upplýsingar eru talin fullnægjandi til að beita tölfræðilegum ályktunun (566 stofnar). Stocks without formal stock assessments, but where enough data and information are available to infer status using surplus-production model approaches.
• Flokkur III: Stofnar þar sem gögn eru fátækleg og eingöngu er hægt að beita almennum aðferðum og nálgunum (485 stofnar). Data-poor stocks, whose assessments can only be determined applying weight-of-evidence methods and approaches.

Fyrir hvern framangreindra flokka er lagt vísindalegt mat á hvort og að hvað marki nýting á einstökum fiskistofnum geti talist sjálfbær eða ósjálfbær, m.ö.o. hvort stofnarnir séu nýttir undir, yfir eða innan skilgreindra þolmarka.

Bætt gagnasöfnun, sem m.a. tekur mið af staðbundnum aðstæðum, og breytt aðferðafræði gera niðurstöður matsins nákvæmari og áreiðanlegri en áður. Í skýrslunni er byggt á uppfærðum upplýsingum um mat á stofnstærðum fram til ársins 2023 og rauntölum um afla á árinu 2021.

Samtals var lagt mat á stöðu 2.570 fiskistofna og að því komu yfir 650 vísindamenn frá 92 löndum. Af þessum stofnum eru 778 í Indlandshafi, 828 í Atlantshafi, Miðjarðarhafi og Svartahafi, 903 í Kyrrahafi og 15 á hafsvæðum við Antartíku. Að  auki voru felldir undir matið 46 flökkustofnar túnfisks og hákarla.

Niðurstöður og tölur eru nokkuð  breytilegar eftir svæðum, og áreiðanleiki þeirra misjafn. Þegar á heildina er litið er útkoman sú að: 

• 64,5 % af fjölda fiskistofna eru nýttir með sjálfbærum hætti, sem er nærri fyrra mati;
• Veiði úr þessum stofnum svarar til 77,2% af öllum lönduðum afla.

Staða fiskveiða í heiminum er því skv. mati FAO þannig að nærri tveir þriðju hlutar fiskistofna heimshafanna séu nýttir með sjálfbærum hætti – yfir ¾ hlutar heimsaflans. Á móti kemur að þróunin hefur undanfarið verið sú að þetta hlutfall fari lækkandi. Nýting fiskistofna er þannig í meirihluta tilfella sjálfbær en hlutfall sjálfbærra veiða er heldur lægra í hverri nýrri úttekt FAO. Þessi nýja úttekt FAO sýnir-, eins og fyrri úttektir sem ekki voru reistar á eins traustum grunni sýndu einnig fram á annars vegar að mikilvægt sé að styrkja fiskveiðistjórnun mjög víða og hins vegar að mikilvægt sé að réttar lausnir séu til staðar til að móta og viðhalda góðri fiskveiðistjórnun. Hátt hlutfall sjálfbærra veiða er vissulega fagnaðarefni - en hin hæga, staðfasta og neikvæða þróun varðandi sjálfbærnina staðfestir að brýn þörf sé á að styrkja fiskveiðistjórnun víða.

Nýja aðferðafræðin sem FAO beitir nú, og sú staðreynd að úttektin byggir á skoðun á meira en fimmfalt fleiri stofnum en fyrri úttektir hafa gert, auðveldar samanburð á milli heimshluta. Þannig er hægt að grípa til ráðstafana sem hafa áherslu á þau svæði þar sem mest þörf er á bættri fiskveiðistjórnun til að auka sjálfbærni veiða. Munurinn milli svæða er mikill: talið er að allar veiðar í Suður-Íshafi séu sjálfbærar og 86,6% landaðs afla í Norðaustur-Atlantshafi sé úr sjálfbærum veiðum. Á tveimur svæðum heimsins er hins vegar beinlínis meirihluti aflans úr ósjálfbærum veiðum. Í skýrslunni má jafnframt sjá að stórtækari og efnahagslega mikilvægari fiskveiðar eru líklegri til að vera sjálfbærar en aðrar veiðar. Ástæðan er sú að það krefst fjármagns og sérfræðiþekkingar að sinna fiskveiðistjórnun vel, og forsendur til þess séu frekar til staðar þegar um stórtækar og efnahagslega mikilvægar veiðar er að ræða. Til að bæta stöðuna er því m.a. þörf á átaki í þróunarsamvinnu og stuðning við veiðar á smærri skala í þróunarríkjum 

Hér má finna hlekk á skýrsluna

Í tilefni af útkomu skýrslunnar var efnt til málþings í höfuðstöðvum FAO í Róm í byrjun september sl. Stefán Ásmundsson, sérlegur ráðgjafi í málefnum hafsins og fiskveiðum hjá utanríkisráðuneytinu, sem jafnframt gegnir formennsku í undirnefnd FAO um fiskveiðistjórnun, sat þar í pallborði. Hann gerði mikilvægi svæðisbundinna fiskveiðistjórnunarstofnana (e. Regional Fisheries Management Organisations – RFMOs) að sérstöku umfjöllunarefni, en ljóst er að slíkar stofnanir hafa haft grundvallarþýðingu fyrir skynsamlega stjórnun á nýtingu fiskstofna utan lögsögu einstakra ríkja.