Mál nr. 250/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 250/2025

Miðvikudaginn 24. september 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 22. apríl 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 9. apríl 2025 þar sem kæranda var synjað um örorkulífeyri og tengdar greiðslur. 

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi sótti um örorkulífeyri og tengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins með umsókn 2. apríl 2025. Með ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 9. apríl 2025, var umsókn kæranda synjað á þeim grundvelli að kærandi uppfyllti ekki búsetuskilyrði.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 22. apríl 2025. Með bréfi, dags 23. apríl 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins barst 7. maí 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 8. maí 2025. Viðbótargögn bárust frá kæranda með bréfi, dags. 5. júní 2025, og voru þau send Tryggingastofnun til kynningar með bréfi, dags. 11. júní 2025. Athugasemdir bárust ekki.

Með bréfi, dags. 3. september 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir upplýsingum frá kæranda um hvort hann hefði verið á vinnumarkaði í Grikklandi. Engin svör bárust frá kæranda.

II.  Sjónarmið kæranda

Enginn rökstuðningur er í kæru en henni fylgdi ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 9. apríl 2025, þar sem kæranda var synjað um örorkulífeyri.

 

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun stofnunarinnar, dags. 9. apríl 2025, þar sem umsókn um örorkulífeyri hafi verið synjað á þeim grundvelli að búsetuskilyrði væri ekki uppfyllt.

Rétt til örorku eigi þeir sem hafi verið búsettir á Íslandi og séu 18 ára eða eldri en hafi ekki náð ellilífeyrisaldri. Rétturinn sé bundinn þeim skilyrðum að umsækjendur um örorkulífeyri þurfi að hafa verið búsettir á Íslandi í vissan tíma, sbr. 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

Umsækjendur þurfi að uppfylla a.m.k. eitt eftirfarandi skilyrða:

„hafa verið tryggðir hér á landi samfellt a.m.k. þrjú síðustu árin áður en örorka þeirra var metin a.m.k. 75%,

hafa verið tryggðir hér á landi við 18 ára aldur og metnir til a.m.k. 75% örorku frá 18 ára aldri,

hafa verið tryggðir hér á landi í samfellt síðustu tólf mánuði áður en örorka þeirra var metin a.m.k. 75% og áður annaðhvort verið tryggðir hér á landi í a.m.k. 20 ár eftir 16 ára aldur eða að lágmarki fimm ár eftir 16 ára aldur enda [hafi þá búseta erlendis eftir 16 ára aldur ekki staðið lengur en í fimm ár].“

Í 6. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2024, sem tekin hafi verið upp í EES-samninginn, mæli einnig fyrir samlagningu tímabila innan EES, þannig að hægt sé að uppfylla þriggja ára reglu almannatryggingalaga með því að leggja saman tryggingatímabil í EES-ríkjum, þó einstaklingur verði ávallt að hafa átt skráð lögheimili í eitt ár á Íslandi.

Í XI. viðauka við reglugerðina sé að finna sérákvæði um beitingu löggjafar aðildarríkjanna. Í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 76/2011 frá 1. júlí 2011 hafi eftirfarandi verið bætt við viðaukann:

„Þrátt fyrir ákvæði 6. gr. eiga einstaklingar, sem ekki gegna launuðu starfi í einu eða fleiri aðildarríkjum EB eða EFTA-ríki, einungis rétt til félagslegs lífeyris á Íslandi að þeir hafi haft, eða haft áður, fasta búsetu á Íslandi í a.m.k. þrjú ár, með fyrirvara um aldurstakmarkanir sem mælt er fyrir um í íslenskri lög gjöf.“

Með öðrum orðum, umsækjendum um lífeyri, sem hafi ekki búið á Íslandi í a.m.k. þrjú ár, sé ekki unnt að nýta sér tímabil í öðru EES-ríki nema að um sé að ræða formlegt starfstímabil viðkomandi í EES-ríkinu.

Evrópureglugerð nr. 883/2024 gildi um ríkisborgara aðildarríkja, ríkisfangslausa menn og flóttamenn, en enginn þessara hópa sé undanskilinn vinnumarkaðsreglu XI. viðauka.

Í 18. gr. reglugerðar nr. 463/1999 um framkvæmd almannatrygginga og skráningu í tryggingaskrá segi að einstaklingar sem íslenska ríkisstjórnin hafi veitt hæli sem flóttamönnum skuli teljast tryggðir í íslenskum almannatryggingum frá komudegi við framlagningu gagna frá Útlendingastofnun eða Þjóðskrá.

Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi staðfest þá túlkun Tryggingastofnunar að 18. gr. reglugerðarinnar eigi einungis við um þá flóttamenn sem íslenska ríkisstjórnin hafi veitt alþjóðlega vernd, sbr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga og úrskurð í máli nr. 150/2023.

Samkvæmt Þjóðskrá hafi kærandi flutt frá Egyptalandi til Íslands X 2024. Hann hafi fengið tímabundið mannúðarleyfi hér á landi.

Kærandi hafi sótt um örorkulífeyri 2. apríl 2025, en umsókninni hafi verið synjað 9. apríl 2025 á þeim grundvelli að búsetuskilyrði væru ekki uppfyllt.

Í læknisvottorði komi fram að kærandi hafi verið búsettur á Íslandi frá 2022 og að hann hafi áður verið búsettur í fjögur ár í Grikklandi, þar sem hann hafi unnið eitthvað sem hárskeri en þó ekki mikið. Í vottorðinu komi einnig fram að kærandi sé hárgreiðslumaður frá Egyptalandi með góða vinnusögu þar en litla síðustu sex árin.

Kærandi hafi sent úrskurðarnefnd velferðarmála viðbótarskjal 7. maí 2025 með staðfestingu á grísku vegabréfi og dvalarleyfi. Gildistími dvalarleyfisins í Grikklandi sé frá 25. febrúar 2022 til 24. febrúar 2025. Samkvæmt dvalarleyfinu hafi kærandi haft stöðu flóttamanns með alþjóðlega vernd í Grikklandi.

Kærandi hafi verið búsettur á Íslandi í liðlega eitt ár og þrjá mánuði. Hann uppfylli því ekki lágmarks búsetuskilyrði almannatryggingalaga. Samkvæmt Þjóðskrá hafi hann komið frá fæðingarlandi sínu Egyptalandi og sökum þess að Egyptaland sé ekki hluti af Evrópska efnahagssvæðinu geti hann ekki nýtt sér samlagningarreglu Evrópuréttar.

Í læknisvottorði komi fram að kærandi hafi búið á Íslandi frá 2022, en það samræmist ekki opinberri skráningu og trygging á Íslandi í skilningi almannatryggingalaga sé bundin við skráð lögheimili.

Staðfesting hafi borist um flóttamannastöðu kæranda í Grikklandi, en Tryggingastofnun hafi ekki upplýsingar um iðgjaldasögu hans í Grikklandi og geti því ekki staðfest að vinnumarkaðsregla viðauka XI við Evrópureglugerð nr. 883/2004 sé uppfyllt. Í læknisvottorði segi að hann hafi unnið eitthvað sem hárskeri þar, en ekki mikið. Að auki segi að hann sé hárgreiðslumaður frá Egyptalandi með góða vinnusögu þar en litla síðustu sex árin. Textinn í vottorðinu bendi þannig ekki til þess að um sé að ræða samfellt starfstímabil í Grikklandi fyrir komu til Íslands, sem sé nauðsynlegt til að tímabil þar í landi leggist við tímabil á Íslandi.

Þrátt fyrir að líkur séu á að skilyrði séu ekki uppfyllt hafi Tryggingastofnun ákveðið að senda fyrirspurn til Grikklands um iðgjaldasögu kæranda eftir að staðfesting á dvalarleyfi og flóttamannastöðu í Grikklandi hafi borist. Tryggingastofnun muni senda úrskurðarnefnd velferðarmála þær upplýsingar um leið og þær berist.

Að lokum beri að nefna að kærandi hafi tímabundið mannúðarleyfi og komist því ekki inn í almannatryggingakerfið strax við komu samkvæmt 18. gr. reglugerðar nr. 463/1999 eins og gildi um flóttamenn sem njóti alþjóðlegar verndar, sbr. úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. 150/2023.

Í ljósi framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Fyrir nefndinni fer stofnunin þannig fram á staðfestingu á ákvörðun sinni frá 9. apríl 2025 um að synja kæranda um örorkulífeyri.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 9. apríl 2025 þar sem umsókn kæranda um örorkulífeyri og tengdar greiðslur var synjað á þeim forsendum að hann uppfyllti ekki búsetuskilyrði.

Ákvæði um örorkulífeyri er að finna í 24. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar en 1. og 4. mgr. ákvæðisins hljóðaði svo þegar kærandi sótti um örorkulífeyri:

„Rétt til örorkulífeyris öðlast þeir sem metnir eru til a.m.k. 75% örorku, sbr. 25. gr., eru 18 ára eða eldri en hafa ekki náð ellilífeyrisaldri eins og hann er ákveðinn skv. 1. mgr. 16. gr., og eru tryggðir hér á landi, sbr. I. kafla. Umsækjendur um örorkulífeyri skulu enn fremur uppfylla a.m.k. eitt eftirfarandi skilyrða:

a. hafa verið tryggðir hér á landi samfellt a.m.k. þrjú síðustu árin áður en örorka þeirra var metin a.m.k. 75%,

b. hafa verið tryggðir hér á landi við 18 ára aldur og metnir til a.m.k. 75% örorku frá 18 ára aldri,

c. hafa verið tryggðir hér á landi í samfellt síðustu tólf mánuði áður en örorka þeirra var metin a.m.k. 75% og áður annaðhvort verið tryggðir hér á landi í a.m.k. 20 ár eftir 16 ára aldur eða að lágmarki fimm ár eftir 16 ára aldur enda hafi þá búseta erlendis eftir 16 ára aldur ekki staðið lengur en í fimm ár.

[…]

Tekið skal tillit til tryggingar-, starfs- eða búsetutímabila sem lokið er samkvæmt löggjöf annars samningsríkis, að því marki sem nauðsynlegt er og í samræmi við nánari ákvæði gagnkvæms milliríkjasamnings, sbr. 59. gr., enda hafi umsækjandi verið tryggður samkvæmt lögunum í a.m.k. eitt ár.“

Í 18. gr. reglugerðar nr. 463/1999 um framkvæmd almannatrygginga og skráningu í tryggingaskrá, sbr. breytingareglugerð nr. 1158/2007, segir að einstaklingar, sem íslenska ríkisstjórnin hafi veitt hæli sem flóttamenn, skuli teljast tryggðir í íslenskum almannatryggingum frá komudegi við framlagningu gagna frá Útlendingastofnun eða Þjóðskrá.

Kærandi sótti um örorkulífeyri og tengdar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins með umsókn 2. apríl 2025. Umsókn kæranda var synjað á þeirri forsendu að framangreind skilyrði um búsetu í 24. gr. laga um almannatryggingar væru ekki uppfyllt.

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga um almannatryggingar telst sá sem búsettur er hér á landi, sbr. 5. tölul. 2. gr., tryggður að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna nema annað leiði af milliríkjasamningum, sbr. 59. og 64. gr. laganna. Með búsetu er átt við lögheimili í skilningi laga um lögheimili og aðsetur nema sérstakar aðstæður leiði til annars, sbr. 5. tölul. 2. gr. laga um almannatryggingar. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur er lögheimili sá staður þar sem einstaklingur hefur fasta búsetu.

Í læknisvottorði B, dags. 21. mars 2025, kemur fram að kærandi hafi búið á Íslandi frá 2022 en sé ekki með vinnusögu hér á landi. Þar áður hafi hann búið í fjögur ár í Grikklandi og unnið eitthvað sem hárskeri en ekki mikið. Einnig segir að kærandi sé hárgreiðslumaður frá Egyptalandi með góða vinnusögu þar en litla seinustu sex ár. Hann sé með mannúðarleyfi sem þurfi að endurnýja á eins árs fresti.

Í málinu liggur fyrir afrit af dvalarleyfisskírteini þar sem fram kemur að kærandi sé með tímabundið mannúðarleyfi á Íslandi sem gildir til 19. febrúar 2026. Þá hefur kærandi verið með skráð með lögheimili á Íslandi frá X 2024 samkvæmt gögnum frá Þjóðskrá. Einnig liggur fyrir dvalarleyfisskírteini frá Grikklandi vegna tímabilsins 25. febrúar 2022 til 24. febrúar 2025 þar sem fram kemur að kærandi hafi verið flóttamaður í landinu.

Úrskurðarnefnd velferðarmála telur að ráðið verði af gögnum málsins að kærandi hafi átt lögheimili á Íslandi í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga um lögheimili og aðsetur í rúmlega eitt og hálft ár. Þar af leiðandi uppfyllir kærandi ekki það skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um almannatryggingar að hafa verið tryggður á landinu samfellt í að minnsta kosti þrjú ár. Þá verður ekki séð að neinar undanþágur frá framangreindu skilyrði eigi við í tilviki kæranda.

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja kæranda um örorkulífeyri er því staðfest.

Í fyrrgreindu læknisvottorði B kemur fram að kærandi sé mjög „mótíveraður“ að fara aftur að til vinnu og að hann sé í uppvinnslu og athugunum hjá sérfræðilæknum. Með hliðsjón af framangreindu telur úrskurðarnefndin tilefni til að leiðbeina kæranda um að kanna hvort hann kunni að eiga rétt á sjúkra- og endurhæfingargreiðslum frá Tryggingastofnun, sbr. 27. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, með síðari breytingum.

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um synja umsókn A, um örorkulífeyri, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir