Mál nr. 488/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 488/2025

Miðvikudaginn 5. nóvember 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 12. ágúst 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um meðhöndlun leigutekna við útreikning ellilífeyris.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með umsókn 27. apríl 2025 sótti kærandi um ellilífeyri. Með bréfi Tryggingastofnun ríkisins, dags. 2. júní 2025, var umsókn kæranda um ellilífeyri samþykkt og var hún upplýst um 62,25% greiðsluhlutfall vegna búsetuskerðingar og að vegna tekna væri ekki um greiðslur að ræða. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 7. ágúst 2025, var kærandi upplýst um að hún ætti rétt á ellilífeyrisgreiðslum í kjölfar nýs útreiknings. Óskað var eftir nánari útskýringum á greiðslum kæranda og útskýringar voru veittar með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 13. ágúst 2025. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 28. ágúst 2025, var kærandi upplýst um frekari hækkun greiðslna vegna nýrrar tekjuáætlunar.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 12. ágúst 2025. Með bréfi, dags. 14. ágúst 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 16. september 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún send kæranda til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 17. september 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru er greint frá því að kærandi hafi sótt um ellilífeyri hjá Tryggingastofnun 27. apríl 2025 og með bréfi stofnunarinnar, dags. 2. júní 2025, hafi kæranda verið upplýst um að hún ætti ekki rétt á greiðslum frá stofnuninni.

Kærandi hafi á árinu 2024 fengið 963.534 kr. í greiðslur frá Gildi lífeyrissjóði, auk þess sé hún skráður eigandi að 50% hluta í fasteign sameiginlega með eiginmanni sínum. Eignin sé leigð út og allar tekjur séu færðar inn á bankareikning maka. Þau hjónin skili inn sameiginlegu skattframtali. Nafn kæranda sé efst á framtali og aðalskatturinn (stærsti) sé dreginn af reikningi kæranda.

Eiginmaður kæranda og annar einstaklingur séu eigendurnir félagsins B. Fjárfest hafi verið í fyrirtækinu til að kaupa fasteignir, sem fyrirtækið leigi út. Kærandi eigi ekki hlut í félaginu B. Vextir af verðbréfum eða innistæðum frá B hafi aldrei verið greiddir neinum. Þau hjónin hafi fært inn vexti af verðbréfum í B í sameiginlegt skattframtal og hafi greitt skatt af því. Til að greiða hann hafi eiginmaður kæranda millifært peninga af persónulegum bankareikningi til kæranda. Þau eigi fyrirtækið B og C, og hafi frá árinu 2000 greitt VSK og skatt af heildarupphæðinni meira en 50.000.000 kr., sem sé nú með vöxtum líklegast um 70.000.000 kr.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar kemur fram kæra varði umsókn um ellilífeyri, sem hafi verið samþykkt með bréfi, dags. 2. júní 2025, en greiðslur taki mið af búsetutíma og séu tekjutengdar. Kæran lúti að slíkri skerðingu greiðslna.

Samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar öðlist þeir rétt til ellilífeyris sem hafi náð 67 ára aldri og hafi verið tryggðir hér á landi í a.m.k. þrjú almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs, sbr. 16. gr. Full réttindi ávinnist með búsetu hér á landi í a.m.k. 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Sé um skemmri tíma að ræða sé réttur til ellilífeyris reiknaður í hlutfalli við búsetutímann.

Samkvæmt 21. gr. laga um almannatryggingar skuli fullur ellilífeyrir vera 3.693.948 kr. á ári. Hálfur ellilífeyrir skuli vera 1.846.980 kr. á ári. Fjárhæð lífeyris skuli lækka um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 22. gr., uns lífeyririnn falli niður. Í 22. gr. laganna sé rætt um tekjugrunn sem sé svohljóðandi:

„Til tekna samkvæmt þessum kafla teljast tekjur skv. II. kafla laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, að teknu tilliti til ákvæða sömu laga um hvað ekki telst til tekna og frádráttarliða skv. 1., 3., 4. og 5. tölul. A-liðar 1. mgr. 30. gr. og 31. gr. sömu laga eða undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum. Til tekna teljast einnig tekjur sem aflað er erlendis og ekki eru taldar fram hér á landi.

Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skulu eftirfarandi tekjur ekki teljast til tekna:

1. Greiðslur samkvæmt lögum þessum og lögum um félagslega aðstoð.

2. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga.

3. Greiðslur úr viðbótarlífeyrissparnaði.

4. Lífeyrir almannatrygginga frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við, í samræmi við nánari ákvæði samninganna, sbr. 58., 59. og 64. gr.

Við útreikning fulls ellilífeyris skal lífeyrisþegi hafa almennt frítekjumark sem nemur 300.000 kr. á ári. Þá skal lífeyrisþegi hafa sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna sem nemur 2.400.000 kr. á ári.

Við útreikning hálfs ellilífeyris skal lífeyrisþegi hafa almennt frítekjumark sem nemur 3.900.000 kr. á ári. Þá skal lífeyrisþegi hafa sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna sem nemur 2.400.000 kr. á ári.

Tekjur maka lífeyrisþega hafa ekki áhrif á útreikning á fjárhæð ellilífeyris. Þó skulu fjármagnstekjur, sbr. 11. tölul. 2. gr., skiptast til helminga milli hjóna við útreikning lífeyris. Skiptir ekki máli hvort þeirra sé eigandi þeirra eigna sem mynda tekjurnar eða hvort um séreign eða hjúskapareign er að ræða.

Tryggingastofnun er heimilt, að ósk lífeyrisþega, að dreifa eigin tekjum lífeyrisþegans sem stafa af fjármagnstekjum sem leystar hafa verið út í einu lagi á allt að tíu ár. Ekki er heimilt að dreifa slíkum tekjum oftar en einu sinni á hverju tímabil.“

Kærandi sé fædd X og hafi flust til Íslands frá D 29. júní 2000, þá X ára gömul. Hún hafi fengið íslenskan ríkisborgarétt 7. janúar 2008. Kærandi hafi orðið X ára þann 22. maí 2025 og hafi 1. júní hafið töku ellilífeyris.

Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 2. júní 2025, hafi umsókn um ellilífeyri og tengdar greiðslur verið samþykkt frá 1. júní 2025. Í bréfinu komi fram að ekki komi til greiðslna vegna tekna kæranda og að búsetuhlutfall sé 62,25%, enda sé hlutfallið reiknað með því að deila búsetu á Íslandi (25 árum) í búsetutíma sem veiti full réttindi (40 ár).

Tryggingastofnun hafi með bréfi, dags. 2. júní 2025, sent kæranda tillögu að tekjuáætlun 2025 og með bréfi, dags. 19. júní 2025, hafi fylgt yfirlit yfir áætlaðar tekjur ársins. Eftirfarandi skýringu sé að finna í bréfinu:

„Miðað er við tekjur á ársgrundvelli. Við útreikning greiðslna er byggt á fyrirliggjandi tekjuáætlun og eftir atvikum á upplýsingum frá skattyfirvöldum. Sýndar eru allar tekjur án tillits til þess hvort þær hafi áhrif á útreikning einstakra greiðslutegunda. Fjármagnstekjur teljast sameign hjóna og skiptast þær til helminga við útreikning greiðslna og er heildarfjárhæð þeirra birt. Í þinni tekjuáætlun er gert ráð fyrir eftirfarandi tekjum.“

Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 7. ágúst 2025, hafi kæranda verið tilkynnt um nýjan útreikning greiðslna, sem hafi leitt til hækkunar. Eftir rannsókn hafi komið í ljós að ónákvæmni hafi verið í framangreindu bréfi, þar sem komi fram að hækkun greiðslna hafi verið byggð á nýrri tekjuáætlun. Hið rétta sé að maki kæranda hafi ekki verið skráður í kerfi Tryggingastofnunar og eftir skráningu hans hafi forsendur breyst í samræmi við reglur, sem hafi leitt til hækkunar. Greiðslurnar hafi verið fyrir mánuðina frá stofnun greiðsluréttar.

Þann 28. ágúst 2025 hafi borist ný tekjuáætlun.

Tryggingastofnun hafi í kjölfarið sent kæranda bréf þar sem tilkynnt hafi verið um enn frekari hækkun greiðslna á grundvelli nýrrar áætlunar.

Maki kæranda hafi óskað eftir útskýringu á greiðslum til hennar og hafi útreikningar verið veittir með bréfi, dags. 13. ágúst 2025. Samskonar útreikningur hafi átt sér stað við endurútreikning í kjölfar nýrrar tekjuáætlunar 28. ágúst 2025.

Í bréfinu komi fram að útreikningar Tryggingstofnunar séu byggðir á reglum um búsetuskerðingu og tekjutengingu, sbr. 16., 21. og 22. gr. laga um almannatryggingar. Við útreikninginn hafi stofnunin byggt á upplýsingum í skattframtölum og innsendum tekjuáætlunum. Útskýring á útreikningi Tryggingastofnunar hafi verið birtur með fullnægjandi hætti í bréfi, dags. 13. ágúst 2025, sömu sjónarmið eigi við eftir hækkun í kjölfar nýrrar tekjuáætlunar 28. ágúst 2025.

„Ellilífeyrir er greiddur í samræmi við búsetu á Íslandi og lækkar ef einstaklingur fær aðrar greiðslur samhliða greiðslum ellilífeyris.

Þú fluttir til Íslands þann 29.06.2000. Búseta þín er 24 ár og 11 mánuðir fyrir 67 ára aldur sem gerir 62,25% búsetuhlutfall.

Tekjur sem einstaklingar hafa samhliða greiðslum ellilífeyris lækkar ellilífeyri. Reiknað er út frá tekjuáætlun sem skilað er inn með umsókn um ellilífeyri. Fjármagnstekjur teljast sameiginlegar tekjur hjóna og hefur helmingur af upphæð fjármagnstekna áhrif á útreikning greiðslna.

Tekjur þínar á mánaðargrundvelli eru eftirfarandi samkvæmt tekjuáætlun:

Lífeyrissjóðstekjur: 85.000 kr.

Fjármagnstekjur: 555.721 kr. (heildar fjármagnstekjur ykkar hjóna eru 1.111.442 kr.)

Samtals: 640.721 kr.

Sameiginlegt frítekjumark á lífeyrissjóðs- og fjármagnstekjur er 36.500 kr.

 

Samkvæmt ofangreindu reiknast lífeyrir þinn í hverjum mánuði 47.074 kr.“

Í ljósi alls framangreinds sé niðurstaða Tryggingastofnunar sú að afgreiðslan á umsókn kæranda sé í senn lögmæt og málefnaleg. Fyrir nefndinni fari stofnunin þannig fram á staðfestingu á ákvörðunum sínum um fjárhæð ellilífeyris.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um meðhöndlun á leigutekjum við útreikning ellilífeyrisgreiðslna til kæranda.

Í 47. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er fjallað um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega og í 1. og 2. mgr. 33. gr. laganna segir um útreikning og endurreikning greiðslna:

„Til grundvallar útreikningi greiðslna hvers mánaðar skal leggja ¹/ 12 af áætluðum tekjum almanaksárs. Áætlun um tekjuupplýsingar skal byggjast á nýjustu upplýsingum frá þeim aðilum sem getið er um í 47. og 48. gr. Ef um nýja umsókn er að ræða skulu tekjur áætlaðar á grundvelli upplýsinga frá þeim aðilum sem getið er um í 47. og 48. gr. og réttur til greiðslna reiknaður út frá þeim tekjum umsækjanda og eftir atvikum maka hans sem aflað er frá þeim tíma sem greiðsluréttur stofnaðist.

Tryggingastofnun skal upplýsa umsækjanda eða greiðsluþega um forsendur útreiknings greiðslna og gefa honum kost á að koma að athugasemdum. Þá skal stofnunin hafa eftirlit með því að áætlaðar tekjur séu í samræmi við upplýsingar sem hún aflar úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda eða frá öðrum þeim aðilum sem getið er um í 48. gr.“

Um ellilífeyri er fjallað í 3. kafla laga um almannatryggingar. Í 21. gr. er fjallað um fjárhæð ellilífeyris og þar segir meðal annars að fjárhæð lífeyris skuli lækka um 45% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. 22. gr., uns lífeyririnn fellur niður. Samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laganna hafa tekjur maka lífeyrisþega ekki áhrif á útreikning á fjárhæð ellilífeyris en fjármagnstekjur, sbr. 11. tölul. 2. gr., skiptast til helminga milli hjóna við útreikning lífeyris. Skiptir ekki máli hvort þeirra er eigandi þeirra eigna sem mynda tekjurnar eða hvort um séreign eða hjúskapareign er að ræða.

Í 62. gr. laga um almannatryggingar er fjallað um árlega breytingu fjárhæða. Á grundvelli 63. gr., sbr. 62. gr. laga um almannatryggingar, var sett reglugerð nr. 1488/2024 um fjárhæðir bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar fyrir árið 2025. Í 1. gr. reglugerðarinnar kemur fram að fullur ellilífeyrir skuli vera 347.521 kr. á mánuði á árinu 2025.

Samkvæmt gögnum málsins var umsókn kæranda um ellilífeyri samþykkt frá 1. júní 2025, með bréfi, dags. 2. júní 2025. Vegna búsetuskerðingar var greiðsluhlutfall kæranda ákvarðað 62,25% og vegna tekna var ekki réttur á greiðslum en gert var ráð fyrir 1.000.866 kr. í lífeyrissjóðstekjur og 360.866 kr. í vexti af innistæðum, 2.751.480 kr. í vexti af verðbréfum og 10.224.963 kr. í leigutekjur. Í kjölfar nýrra upplýsinga um maka kæranda breytti Tryggingastofnun tekjuáætlun kæranda hvað varðar leigutekjur með bréfi, dags. 7. ágúst 2024, á þá leið að gert var ráð fyrir 10.224.963 kr. í leigutekjur sameiginlegar með maka. Með bréfi, dags. 28. ágúst 2025, var kærandi upplýst um hækkun greiðslna vegna breytinga hennar á tekjuáætlun þar sem gert var ráð fyrir á 1.009.189 kr. í lífeyrissjóðstekjur og 10.224.963 kr. í leigutekjur sameiginlegar með maka. 

Í máli þessu snýst ágreiningurinn um fjárhæð ellilífeyrisgreiðslna til kæranda, n.t.t. um meðhöndlun leigutekna við útreikning greiðslna. Framangreindur tekjustofn hefur áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á greiðslufjárhæð, sbr. 22. gr. laga um almannatryggingar og 1. tölul. C-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt. Þegar um hjón er að ræða skiptast fjármagnstekjurnar til helminga á milli hjóna við útreikning lífeyris, sbr. 5. mgr. 22. gr. laga um almannatryggingar. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar greiðslur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Að mati úrskurðarnefndar er meðhöndlun Tryggingastofnunar ríkisins á leigutekjum kæranda í samræmi við lög um almannatryggingar. Úrskurðarnefndin telur því ekki tilefni til að gera athugasemdir við útreikning greiðslna ellilífeyris til kæranda. 

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar um meðhöndlun leigutekna við útreikning ellilífeyris.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um meðhöndlun leigutekna við útreikning ellilífeyrisgreiðslna til A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir