Mál nr. 614/2025-Úrskurður

.

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 614/2025

Miðvikudaginn 5. nóvember 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 25. september 2025, kærði B lögmaður, f.h. A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 26. júní 2025 um upphafstíma greiðslu barnalífeyris.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með rafrænni umsókn til Tryggingastofnunar ríkisins, móttekinni 23. maí 2025, sótti kærandi um greiðslu barnalífeyris með syni sínum frá 1. maí 2025. Í bréfi lögmanns kæranda, dags. 28. apríl 2025, var farið fram á greiðslur frá árinu 2011. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 26. júní 2025, var umsókn kæranda samþykkt frá 23. maí 2023.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 25. september 2025. Með bréfi, dags. 30. september 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 3. október 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt umboðsmanni kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 6. október 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru kemur fram að kærð sé ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 26. júní 2025, um að greiða kæranda barnalífeyrir aðeins tvö ár aftur í tímann en óskað hafi verið eftir greiðslum aftur til ársins 2011. Ástæða þeirrar kröfu sé sú að starfsmenn C, nú D, og sýslumaður hafi sjálfur brotið freklega á kæranda og syni hennar sem sé brot á 14. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem og 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þetta hafi leitt til þess að kærandi og sonur hennar hafi orðið af mikilvægum réttindum sem hafi verið íþyngjandi fyrir þau.

Gerð sé sú krafa að kærð ákvörðun verði felld úr gildi og að stofnuninni verði gert að greiða kæranda barnalífeyrir, sbr. 40. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, frá 30. janúar 2011, þegar C hafi móttekið bréf Þjóðskrár Íslands, og til dagsins í dag með vöxtum, sbr. lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Málsatvik séu þau að sonur kæranda, sem sé fæddur árið X, hafi aldrei verið feðraður. Engin faðir sé tilgreindur á fæðingarvottorði hans, en faðirinn sé erlendur. Kærandi hafi átt í stuttu sambandi við föður á meðan hún hafi dvalið erlendis og hafi ekki uppgötvað að hún væri barnshafandi fyrr en nokkrum vikum eftir komuna aftur til Íslands. Hún hafi reynt að hafa upp á föðurnum án árangurs.

Fljótlega eftir fæðingu drengsins hafi kærandi leitað á skrifstofu C til að fá upplýsingar um hvernig hún gæti snúið sér varðandi greiðslur meðlags eða barnalífeyris. Viðmótið sem hafi mætt henni hafi, eins og hún hafi orðað það sjálf, verið „vægast sagt skrýtið og upplifði að verið væri að hæðast að mér.“

Henni hafi meðal annars verið tjáð af sjálfum sýslumanni að hvorki væri réttur til greiðslu meðlags eða barnalífeyris til staðar. Henni hafi ekki verið leiðbeint um að gæti hún ekki feðrað barnið þyrfti hún að lýsa því yfir hjá embættinu að svo væri og því síður hafi henni verið leiðbeint að líklega væri til staðar réttur til barnalífeyris vegna aðstæðna hennar. Kærandi hafi farið frá embætti sýslumannsins í góðri trú um að þessar upplýsingar væru réttar og hafi verið algjörlega grandalaus að hún yrði að lýsa yfir að hún gæti ekki feðrað son sinn og að mögulega væri réttur til staðar varðandi barnalífeyri. Þessi háttsemi C verði að teljast brot á 14. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, sem og 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Í 1. mgr. 14. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins komi fram að starfsmanni sé skylt að rækja starf sitt með alúð og samviskusemi í hvívetna. Þar komi jafnframt fram að starfsmaður skuli gæta kurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi sínu. Í 2. mgr. komi fram að starfsmanni sé skylt að veita þeim sem leiti til hans nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar, þar á meðal að benda þeim á það, ef svo beri undir, hvert þeir skuli leita með erindi sín.

Að auki hvíli almenn leiðbeiningarskylda á starfsmönnum sýslumannsins á grundvelli 7. gr. stjórnsýslulaga en samkvæmt ákvæðinu sé stjórnvaldi skylt að leiðbeina og aðstoða hvern þann sem til þess leitar um málefni sem séu á starfssviði þess. Upplýsingar geti verið bæði skriflegar og munnlegar.

Af þessu leiði að starfsmönnum sýslumannsins, og þá ekki síst sýslumanni sjálfum, hafi verið skylt að leiðbeina kæranda, en það hafi þeir ekki gert. Með því hafi þeir brotið lögbundna leiðbeiningarskyldu sína sem hafi orðið til þess að kærandi og sonur hennar hafi orðið af mikilvægum réttindum sem hafi verið þeim íþyngjandi.

Það hafi ekki verið fyrr en kærandi hafi hitt konu, sem hafi verið í sömu aðstæðum, sem hún hafi gert sér grein fyrir því að brotið hefði verið á henni og að réttur til barnalífeyris hafi verið til staðar. Kærandi hafi leitað strax til undirritaðrar sem hafi sent umsókn til Tryggingastofnunar og hafi pantað tíma í fyrirtöku hjá sýslumanni.

Þann 27. mars 2025 hafi kærandi mætt í fyrirtöku hjá sýslumanni ásamt undirritaðri og hafi lýst yfir að hún gæti ekki feðrað son sinn og í kjölfarið hafi málinu verið vísað frá. Í fyrirtökunni hafi komið fram að Þjóðskrá Íslands hefði sent C svokallaða tilkynningu, dags. 25. janúar 2011, um ófeðruð börn samkvæmt 3. mgr. 7. gr. barnalaga nr. 76/2003 (nú 4. mgr.) sem hafi verið móttekin hjá embættinu 30. janúar 2011. Með tilkynningunni hafi verið sent fæðingarvottorð drengsins og sýslumanni tjáð að drengurinn væri ófeðraður.

Samkvæmt 5. mgr. 7. gr. laganna skuli sýslumaður, þegar honum berist slík tilkynning, senda móður bréf og vekja athygli hennar á ákvæði 1. gr. a laganna og skora á hana að gera ráðstafanir til að barnið verði feðrað. Skuli henni leiðbeint um skyldur sínar í þessu sambandi og rétt barnsins, svo og um málshöfðunarheimild manns sem telji sig föður barns. Ekkert hafi verið gert frekar í málinu af hálfu sýslumannsins og þar með hafi móður ekki verið leiðbeint um nauðsyn þess að lýsa því yfir að hún gæti ekki feðrað drenginn og aftur hafi henni ekki verið leiðbeint um rétt til þess að sækja um barnalífeyri með drengnum hjá Tryggingastofnun.

Rétt sé að benda á að samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga skuli stjórnvald sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því og afla í því skyni nauðsynlegra upplýsinga. Mál teljist nægilega rannsakað þegar þeirra upplýsinga hafi verið aflað sem nauðsynlegar séu til þess að hægt sé að taka efnislega rétta ákvörðun í málinu. Um frekari afmörkun á hversu ítarlega beri að rannsaka mál, beri m.a. að líta til þess hversu mikilvægt það sé. Því tilfinnanlegri eða meira íþyngjandi sem stjórnvaldsákvörðun sé, þeim mun strangari kröfur verði að gera til rannsóknar á þeim atvikum sem leiði til niðurstöðunnar. Markmið rannsóknarreglunnar sé að tryggja að stjórnvaldsákvarðanir verði bæði löglegar og réttar. Í þeim tilvikum þegar ákvörðun stjórnvalds sé byggð á mati verði að afla þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar séu svo hægt sé að beita þeim sjónarmiðum sem ætlun sé að byggja stjórnvaldsákvörðun á.

Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 26. júní 2025, hafi kæranda verið tilkynnt um ákvörðun um að greiða barnalífeyrir aftur í tímann, en þó aðeins um tvö ár. Sú ákvörðun sé kærð og þess krafist að barnalífeyrir verði greiddur frá 30. janúar 2011 þegar C hafi móttekið bréf Þjóðskrár Íslands.

Eins og rakið hafi verið sé ljóst að C hafi verulega brugðist skyldum sínum gagnvart kæranda og syni hennar, bæði hvað varði leiðbeiningarskyldu samkvæmt stjórnsýslulögum sem og lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá hafi mál kæranda aldrei verið tekið til formlegrar athugunar þar sem henni hafi verið vísað í burtu með alrangar upplýsingar sem verði að teljast sem ámælisvert brot á starfsháttum opinberra aðila. Kærandi hafi verið í góðri trú um að henni hafi verið veitt fullnægjandi og rétt svör þegar hún hafi leitað til C fyrir um 14 árum síðan, grunlaus um að brotið hafi verið freklega á rétti hennar, eins og rakið hafi verið, sem hafi orðið til þess að kærandi og sonur hafi orðið af mikilvægum réttindum. Kærandi hafi á sínum tíma leitað til þess bærra yfirvalda til að fá upplýsingar um réttindi þeirra en henni hafi beinlínis verið gefnar rangar upplýsingar og að auki hafi sýslumaður brugðist skyldum sínum þegar hann hafi ekki fylgt eftir bréfi Þjóðskrár Íslands sem hafi verið sent til embættisins árið 2011.

Ekki verði hægt að sjá að kærandi hafi sýnt tómlæti þar sem hún hafi treyst því að sýslumaður væri starfi sínu vaxinn og þó annað hafi svo komið á daginn þegar í ljós hafi komið að brotið hefði verið á kæranda. Kærandi hafi leitað réttar síns um leið og henni hafi orðið þetta ljóst.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins segir að kærð sé ákvörðun um upphafstíma barnalífeyris sem hafi verið ákvarðaður tvö ár afturvirkt frá umsókn kæranda.

Í 40. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar komi fram að barnalífeyrir sé greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef annað hvort foreldra sé látið eða sé örorkulífeyrisþegi, hafi annað hvort foreldra þess eða barnið sjálft búið hér á landi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn sé lögð fram. Séu báðir foreldrar látnir eða örorkulífeyrisþegar skuli greiddur tvöfaldur barnalífeyrir. Ákvæði laga þessara um lækkun bóta vegna tekna hafi ekki áhrif á rétt til greiðslu barnalífeyris. Í 2. mgr. segi að sömu réttarstöðu hafi stjúpbörn og kjörbörn þegar eins standi á. Þó skuli ekki greiddur barnalífeyrir vegna fráfalls eða örorku stjúpforeldris ef barnið eigi framfærsluskylt foreldri á lífi.

Í 4. mgr. 40. gr. laganna segi að Tryggingastofnun skuli greiða barnalífeyri þegar skilríki liggi fyrir um að barn verði ekki feðrað eða móður njóti ekki við vegna sérstakra eða óvenjulegra aðstæðna.

Í 4. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar segi að greiðslur skuli aldrei ákvarðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að Tryggingastofnun berist umsókn og önnur gögn sem nauðsynleg séu til að unnt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna og fjárhæð þeirra.

Í 1. mgr. 55. gr. sömu laga segi að sækja skuli um allar greiðslur samkvæmt lögunum. Kærandi hafi sótt um barnalífeyri vegna ófeðraðs barns með umsókn, dags. 23. maí 2025. Í umsókn hafi verið sótt um frá 1. maí 2025, en í tölvupósti 3. júní 2025 og í greinargerð frá lögmanni hafi borist upplýsingar um að óskað væri eftir barnalífeyri afturvirkt frá 2011. Með umsókninni hafi borist greinargerð frá lögmanni kæranda, dags. 28. apríl 2025, ásamt umboði. Tryggingastofnun hafi með bréfi, dags. 26. júní 2025, samþykkt barnalífeyri frá 23. maí 2023.

Í máli þessu sé ekki vafi um hvort barnalífeyrir sé greiddur, heldur aðeins um upphafstíma greiðslnanna.

Í greinargerð lögmanns kæranda, dags. 28. apríl 2025, komi fram að óskað sé eftir greiðslum barnalífeyris afturvirkt frá árinu 2011. Vísað sé m.a. til þess að C hafi hvorki sinnt leiðbeiningarskyldu né rannsóknarskyldu sinni og hafi sýslumaðurinn brugðist skyldum sínum verulega. Fram komi að kærandi hafi verið í góðri trú um að henni hefðu verið veitt fullnægjandi og rétt svör þegar hún hafi leitað til sýslumannsins fyrir 14 árum, hún hafi verið grunlaus um að sýslumaður hafi brotið freklega á rétti hennar með því að bregðast skyldum sínum sem hafi orðið til þess að kærandi og sonur hennar hafi orðið af mikilvægum réttindum. Af framangreindum ástæðum hafi verið sótt um barnalífeyri aftur til ársins 2011.

Með greinargerð lögmanns hafi borist fæðingarvottorð frá Þjóðskrá, bókun í sifjamálabók um yfirlýsingu um að barn verði ekki feðrað, dags. 27. mars 2025, tilkynning frá Þjóðskrá um ófeðruð börn, dags. 25. janúar 2011, ásamt samskiptum lögmanns við Þjóðskrá.

Í 4. mgr. 40. gr. laga um almannatryggingar segi að Tryggingastofnun skuli greiða barnalífeyri þegar skilríki liggi fyrir um að barn verði ekki feðrað. Í 4. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar segi að greiðslur skuli aldrei ákvarðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að Tryggingastofnun hafi borist umsókn og önnur gögn sem nauðsynleg séu til að unnt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna og fjárhæð þeirra. Í 1. mgr. 55. gr. laganna segi að sækja skuli um allar greiðslur samkvæmt lögunum.

Tryggingastofnun úrskurði ekki um eða gefi út skilríki þess efnis að barn sé ófeðrað. Þá sé barnalífeyrir ekki greiddur sjálfkrafa af Tryggingastofnun heldur verði að sækja sérstaklega um slíkar greiðslur með umsókn. Í framangreindu máli hafi ekki borist umsókn frá kæranda um barnalífeyri fyrr en 23. maí 2025. Staðfesting sýslumanns um að barn yrði ekki feðrað hafi verið gert 27. mars 2025. Samkvæmt 4. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar sé Tryggingastofnun ekki heimilt að ákvarða greiðslur lengra aftur en tvö ár frá því að nauðsynleg gögn hafi borist. Þá segi í 1. mgr. 55. gr. að sækja skuli um allar greiðslur.

Af framangreindu sé ljóst að sótt hafi verið um greiðslur barnalífeyris í maí 2025 og hafi öll nauðsynleg gögn borist á þeim tíma, þar á meðal staðfesting um að barn væri ófeðrað. Greiðslur hafi verið ákvarðaðar tvö ár afturvirkt líkt og heimilt sé samkvæmt lögum. Tryggingastofnun hafi ekki heimild til að ákvarða greiðslur lengra afturvirkt frá því að nauðsynleg gögn berast.

Með vísan til framangreinds fari Tryggingastofnun fram á að ákvörðun, dags. 26. júní 2025, um að greiða barnalífeyri tvö ár afturvirkt frá umsókn kæranda verði staðfest.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 26. júní 2025, um upphafstíma greiðslu barnalífeyris með syni kæranda.

Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 40. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar er barnalífeyrir greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef annað hvort foreldra er látið eða er örorkulífeyrisþegi, hafi annað hvort foreldra þess eða barnið sjálft búið hér á landi að minnsta kosti þrjú síðustu árin áður en umsókn er lögð fram. Samkvæmt 4. mgr. 40. gr. skal Tryggingastofnun greiða barnalífeyri þegar skilríki liggja fyrir um að barn verði ekki feðrað.

Við úrlausn þessa máls lítur úrskurðarnefnd velferðarmála til þess sem greinir í þágildandi 1. málsl. 1. mgr. 55. gr. laga um almannatryggingar. Þar segir svo:

„Sækja skal um allar greiðslur samkvæmt lögum þessum.“

Samkvæmt framangreindu er barnalífeyrir vegna framfærslu barna ekki sjálfkrafa greiddur af Tryggingastofnun heldur verður að sækja sérstaklega um slíkar greiðslur með umsókn.

Um upphafstíma greiðslna almannatrygginga er fjallað í 32. gr. laga um almannatryggingar. Svohljóðandi er 1. og 4. mgr. ákvæðisins:

„Réttur til greiðslna samkvæmt lögum þessum stofnast frá og með þeim degi er umsækjandi telst uppfylla skilyrði til greiðslna og skulu greiðslur reiknaðar frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að greiðsluréttur er fyrir hendi. Greiðslur falla niður í lok þess mánaðar er greiðslurétti lýkur. […]

Greiðslur skulu aldrei ákvarðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að Tryggingastofnun berst umsókn og önnur gögn sem nauðsynleg eru til að unnt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna og fjárhæð þeirra, sbr. þó 4. mgr. 42. gr.“

Af framangreindu ákvæði verður ráðið að ekki sé heimilt að ákvarða greiðslur lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að umsókn og önnur nauðsynleg gögn til að unnt sé að taka ákvörðun um rétt til greiðslna og fjárhæð þeirra berast Tryggingastofnun, sbr. 4. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar. Umsókn um barnalífeyri barst Tryggingastofnun 23. maí 2025 og samþykkti stofnunin greiðslur frá 23. maí 2023, þ.e. tvö ár aftur í tímann frá því að kærandi sótti um greiðslur frá stofnuninni. Engar heimildir eru í lögum til þess að greiða barnalífeyri lengra aftur í tímann.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um upphafstíma greiðslu barnalífeyris.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um upphafstíma greiðslna barnalífeyris til A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir