Mál nr. 543/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 543/2025

Fimmtudaginn 6. nóvember 2025

A

gegn

Garðabæ

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur.

Með kæru, dags. 30. ágúst 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Garðabæjar, dags. 28. ágúst 2025, um að skerða greiðslur fjárhagsaðstoðar til hennar fyrir september og október 2025.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Kærandi hefur þegið fjárhagsaðstoð til framfærslu frá Garðabæ samfleytt frá maí 2023. Með umsókn, dags. 23. ágúst 2025, sótti kærandi um fjárhagsaðstoð fyrir septembermánuð 2025. Samþykkt var að veita kæranda fjárhagsaðstoð en greiðslur til hennar voru skertar um helming í september og október 2025 með vísan til þess að hún væri ekki að sinna virkri atvinnuleit, sbr. 16. gr. reglna Garðabæjar um fjárhagsaðstoð.

Kærandi lagði fram kæru hjá úrskurðarnefnd velferðarmála 30. ágúst 2025. Með bréfi, dags. 17. september 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Garðabæjar ásamt gögnum málsins. Greinargerð og gögn bárust frá Garðabæ 29. september 2025 og voru kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 1. október 2025. Viðbótargögn bárust frá kæranda 13. október 2025.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru til úrskurðarnefndar velferðarmála kemur fram að kærandi telji ákvörðun Garðabæjar um að skerða fjárhagsaðstoð um helming ekki endurspegla raunverulega stöðu hennar. Ákvörðunin hafi verið tekin án þess að óska eftir gögnum eða sönnun um atvinnuleit kæranda. Það finnist kæranda ósanngjarnt þar sem hún hafi verið virk á ýmsan hátt í því að finna atvinnu. Bæði kærandi og eiginmaður hennar hafi skipulagt vel hvernig þau geti samræmt umönnun barns þeirra við atvinnuleit og vinnu. Eiginmaður kæranda hafi skráð sig hjá B sem bjóði upp á sveigjanlegan vinnutíma og geti því séð um barnið þegar kærandi sé í vinnu eða á námskeiðum.

Á þeim tíma sem kærandi hafi verið atvinnulaus hafi hún lokið sex tungumálanámskeiðum og einu námskeiði í barnagæslu hjá leikskóla. Frá og með 10. september muni kærandi einnig taka þátt í öðru námskeiði um atvinnuleit á íslenskum vinnumarkaði. Þar að auki hafi kærandi stöðugt sótt um störf eða um það bil 15 umsóknir í gegnum Garðabæ, 25 umsóknir í gegnum ráðningarfyrirtæki og yfir 30 umsóknir beint til vinnustaða.

Kærandi tekur fram að fjárhagsstaða hennar og eiginmanns hennar sé mjög erfið. Þau greiði 360.000 kr. í húsaleigu og með öðrum nauðsynlegum útgjöldum séu heildarútgjöld um 450.000 kr. á mánuði. Jafnvel þótt eiginmaður kæranda fái full laun fyrir mánuðinn, sem sé enn óstaðfest, væru heildartekjur þeirra um 435.000 kr., sem dugi ekki einu sinni fyrir húsaleigu. Það skilji þau eftir án peninga fyrir mat og nauðsynjum.

Kærandi telji að þessi skerðing á aðstoð sé ekki aðeins ósanngjörn heldur einnig skaðleg. Í stað þess að styðja þau í atvinnuleit og þátttöku í námskeiðum geri hún stöðu þeirra svo erfiða að það verði erfiðara að einbeita sér að umsóknum og þjálfun. Þau þurfi í raun meiri stuðning, ekki minni.

III.  Sjónarmið Garðabæjar

Í greinargerð Garðabæjar kemur fram að kærandi hafi þegið fjárhagsaðstoð til framfærslu frá Garðabæ samfleytt frá maí 2023 og fjárhagsaðstoðin hafi að jafnaði verið greidd til kæranda fyrir fram. Í 1. gr. reglna um fjárhagsaðstoð í Garðabæ sem hafi verið samþykktar 16. mars 2023 komi fram að fjárhagsaðstoð skuli að jafnaði veitt íbúum í tímabundnum erfiðleikum. Aðstoðina beri að skoða sem samvinnu Garðabæjar og þess sem aðstoðarinnar njóti þar sem hjálp til sjálfshjálpar sé leiðarljósið. Í júlí 2024 hafi kærandi undirritað einstaklingsmiðaða áætlun sem hafi haft það markmið að stuðla að uppbyggingu og valdeflingu kæranda, gera henni kleift að sinna íslenskunámi og leita að vinnu. Áætlunin hafi verið afrakstur samvinnu kæranda og ráðgjafa í samræmdri móttöku flóttafólks. Áætlunin hafi verið undirrituð 29. júlí 2024 af bæði kæranda og hlutaðeigandi ráðgjafa. Eitt af hlutverkum kæranda samkvæmt áætluninni hafi verið að skrá son sinn á leikskóla. Umsókn um leikskóla fyrir son kæranda hafi verið móttekin 12. nóvember 2024. Þann 20. júní 2025 hafi kærandi fengið tölvupóst frá aðstoðarleikskólastjóra Leikskólans Urriðaból þar sem hún hafi verið upplýst um að hún fengi úthlutað leikskólaplássi fyrir son sinn. Í póstinum hafi komið fram að stefnt væri að því að hefja aðlögun 25. ágúst 2025. Kærandi hafi látið ráðgjafa samræmdrar móttöku vita af boðinu um leikskólapláss.

Kærandi hafi verið boðuð í viðtal með ráðgjafa samræmdrar móttöku um miðjan júlí 2025 til að fara yfir stuðningsáætlun hennar og ræða um fjárhagsaðstoð. Á fundinum hafi ráðgjafi farið yfir mikilvægi þess að sonur kæranda væri á leikskóla og þýðingu þess fyrir þroska og félagslega aðlögun barnsins sem og fyrir atvinnuleit kæranda. Kærandi hafi svarað boði um leikskólapláss 21. júlí 2025 þannig að hún væri tilbúin fyrir fund með leikskólanum 25. ágúst 2025. Þann 12. ágúst 2025 hafi kærandi hins vegar sent annan tölvupóst til aðstoðarleikskólastjórans þar sem hún hafi hafnað leikskólaplássinu. Þann 13. ágúst 2025 hafi ráðgjafi í samræmdri móttöku flóttafólks haft samband við kæranda og maka í gegnum tölvupóst og ítrekað mikilvægi þess að kærandi myndi skrái son sinn á leikskóla og hafi þar aðallega vísað til haga barnsins. Sama dag hafi maki kæranda svarað þeim pósti og sagt að ákvörðunin hefði verið tekin í samráði við lækni sem hafi sagt þeim að mikilvægt væri að sonur þeirra myndi læra móðurmál sitt á undan öðrum tungumálum. Þá hafi maki kæranda sagt að henni, sem móður drengsins, tækist vel að kenna honum móðurmálið.

Verkefnastjóri samræmdrar móttöku flóttafólks hafi sent kæranda og maka hennar tölvupóst 22. ágúst 2025 þar sem hann hafi farið yfir ýmis atriði varðandi höfnun á leikskólaplássi, m.a. áhrif á fjárhagsaðstoð kæranda. Verkefnastjórinn hafi vísað til þess að þar sem kærandi hafi hafnað leikskólaplássi fyrir son sinn í þágu þess að annast drenginn og tungumálakennslu hans yrði ekki séð að hún gæti sinnt virkri atvinnuleit né tekið starfi sem byðist á meðan. Kæranda hafi verið gert viðvart að þetta hefði áhrif á fjárhagsaðstoð til framfærslu til lækkunar.

Umsókn kæranda um fjárhagsaðstoð til framfærslu fyrir september 2025 hafi borist velferðarsviði Garðabæjar 23. ágúst 2025 í gegnum þjónustgátt sveitarfélagsins. Umsóknin hafi verið samþykkt með skerðingu á afgreiðslufundi fjárhagsaðstoðar 28. ágúst 2025 með eftirfarandi bókun:

„Aðstæður umsækjanda uppfylla skilyrði 10. og 11. gr. reglna um fjárhagsaðstoð í Garðabæ. Engin skerðing á kvarða (kr. 421.236). Helmingur fjárhagsaðstoðar er greiddur til hvors hjóna. Skv. 2. mgr. 16. gr. reglna Garðabæjar um fjárhagsaðstoð er heimilt í þeim tilfellum þar sem umsækjandi sinnir ekki virkri atvinnuleit eða sækir ekki rétt sinn til atvinnuleysisbóta að skerða um helming þann mánuð og mánuðinn á eftir. Umsækjandi hefur skilað öllum tilskildum gögnum. Samþykkt að veita umsækjanda fjárhagsaðstoð fyrir september, fyrir fram, kr. 105.309. Greitt 29. ágúst nk.“

Kærandi hafi andmælt niðurstöðunni í tölvupósti, dags. 29. ágúst 2025, og sagst ekki hafa vanrækt þá skyldu sína að sinna virkri atvinnuleit. Kærandi hafi vísað til þess að hún hafi sótt fjölda námskeiða til að styrkja sjálfan sig og auka möguleika sína á atvinnu. Þá væru framundan fleiri námskeið í september og október. Það sýndi að kærandi hefði ekki vanrækt skyldu sína til virkrar atvinnuleitar.

Í reglum um fjárhagsaðstoð í Garðabæ komi fram að umsækjandi skuli sýna fram á virka atvinnuleit, sbr. 5. gr. reglnanna. Þá segi í 16. gr. reglnanna að heimilt sé að skerða fjárhagsaðstoð um helming þann sama mánuð og mánuðinn þar á eftir í þeim tilfellum þar sem atvinnulaus umsækjandi framvísi ekki staðfestingu Vinnumálastofnunar um atvinnuleysi og atvinnuleit í samræmi við 5. gr. reglnanna. Sveitarfélagið telji sig hafa nokkurt svigrúm við mat á því hvort að atvinnuleit uppfylli skilyrði 5. gr. reglanna en svigrúmið sé nauðsynlegt til að tryggja að umsækjendur um fjárhagsaðstoð sinni atvinnuleit á samviskusamlegan hátt.

Dæmi hafi verið um að umsækjendur sendi skjáskot af atvinnuumsóknum á ræfrænum starfatorgum eins og www.alfred.is fyrir störf sem krefjist mikillar menntunar eða reynslu á sviði sem umsækjandi búi ekki yfir, í þeim tilgangi að uppfylla skilyrðið um virka atvinnuleit en um leið eiga enga möguleika á að vera boðið umrætt starf. Þá segi einnig í 3. mgr. 16. gr. reglnanna að gerð skuli áætlun eða samningur í samvinnu við umsækjanda þegar hann hafi þegið fjárhagsaðstoð í þrjá mánuði og skuli sú áætlun/samningur miða að því að ráða bug á vanda umsækjanda. Þá sé heimilt skv. 5. mgr. 16. gr. reglnanna að skerða fjárhagsaðstoð um helming þann sama mánuð og mánuðinn þar á eftir í þeim tilfellum þar sem umsækjandi sinni ekki slíkum samningi eða áætlun.

Það sé mat starfsmanna velferðarsviðs að þrátt fyrir að kærandi hafi sótt, og ætli sér að sækja áfram námskeið á vegum Vinnumálastofnunar, og segist miða að því að vera þátttakandi á vinnumarkaði, leiði sú ákvörðun kæranda að hafna leikskólaplássi fyrir son sinn óhjákvæmilega til þess að atvinnuleit hennar verði að engu á meðan kærandi velji að vera heima með son sinn. Af þeim sökum og þar sem sú háttsemi fari í bága við undirritaða einstaklingsmiðaða áætlun, þar sem markmiðið hafi m.a. verið að stuðla að auknum möguleika kæranda á þátttöku á vinnumarkaði, hafi verið ákveðið að samþykkja fjárhagsaðstoð til umsækjanda með fyrrgreindri skerðingu.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Garðabæjar um að greiða kæranda skerta fjárhagsaðstoð í september og október 2025 á grundvelli 16. gr. reglna Garðabæjar um fjárhagsaðstoð.

Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna skal þess gætt við framkvæmd félagsþjónustunnar að hvetja einstaklinginn til ábyrgðar á sjálfum sér og öðrum, virða sjálfsákvörðunarrétt hans og styrkja hann til sjálfshjálpar. Um leið skulu við framkvæmd félagsþjónustunnar sköpuð skilyrði til að einstaklingurinn geti tekið virkan þátt í samfélaginu á eigin forsendum. Félagsleg þjónusta skuli í heild sinni miða að valdeflingu og miðast við einstaklingsbundnar þarfir og aðstæður. Með félagsþjónustu er átt við þjónustu, aðstoð og ráðgjöf, meðal annars í tengslum við fjárhagsaðstoð, sbr. 1. mgr. 2. gr.

Í 1. mgr. 12. gr. laganna kemur fram að sveitarfélag skuli sjá um að veita íbúum þjónustu og aðstoð samkvæmt lögunum og jafnframt tryggja að þeir geti séð fyrir sér og sínum. Sveitarfélög skuli tryggja að stuðningur við íbúa sem hafi barn á framfæri sé í samræmi við það sem sé barninu fyrir bestu. Þá segir í 2. mgr. 12. gr. að aðstoð og þjónusta skuli jöfnum höndum vera til þess fallin að bæta úr vanda og koma í veg fyrir að einstaklingar og fjölskyldur komist í þá aðstöðu að geta ekki ráðið fram úr málum sínum sjálf. Í athugasemdum með ákvæði 12. gr. í frumvarpi til laga nr. 40/1991 kemur fram að skyldur sveitarfélaga miðist annars vegar við að veita þjónustu og aðstoð samkvæmt lögunum og hins vegar að tryggja að íbúar geti séð fyrir sér og fjölskyldum sínum.

Í VI. kafla laga nr. 40/1991 er kveðið á um fjárhagsaðstoð en í 19. gr. laganna kemur fram sú grundvallarregla að hverjum manni sé skylt að framfæra sjálfan sig, maka sinn og börn yngri en 18 ára. Samkvæmt 21. gr. laganna skal sveitarstjórn setja reglur um framkvæmd fjárhagsaðstoðar að fengnum tillögum félagsmálanefndar er metur þörf og ákveður fjárhagsaðstoð til einstaklinga í samræmi við reglur sveitarstjórnar, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Lög nr. 40/1991 veita þannig sveitarfélögum ákveðið svigrúm til útfærslu á fjárhagsaðstoð til einstaklinga. Í samræmi við það og ákvæði stjórnarskrárinnar um sjálfstjórn sveitarfélaga er mat á þeirri útfærslu að meginstefnu til lagt í hendur hverrar sveitarstjórnar er þjónustuna veitir. Verður ekki við því mati hróflað af hálfu úrskurðarnefndar velferðarmála, svo fremi það byggi á lögmætum sjónarmiðum og sé í samræmi við lög að öðru leyti.

Í 1. gr. reglna um fjárhagsaðstoð í Garðabæ er kveðið á um inntak og markmið fjárhagsaðstoðar. Þar kemur fram í 1. mgr. að Garðabær veiti fjárhagsaðstoð til framfærslu einstaklinga og fjölskyldna sem ekki geti séð sér og sínum farborða án aðstoðar. Samkvæmt 4. mgr. 1. gr.  reglnanna ber að skoða fjárhagsaðstoð sem samvinnu Garðabæjar og þess sem aðstoðarinnar njóti, þar sem hjálp til sjálfshjálpar sé leiðarljósið. Aðstoðinni skuli beitt í eðlilegum tengslum við önnur úrræði fjölskyldusviðs, s.s. ráðgjöf og leiðbeiningar svo og í tengslum við úrræði annarra stofnana samfélagsins. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. reglnanna er hverjum manni skylt að framfæra sjálfan sig, maka sinn og börn yngri en 18 ára, sbr. 19. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þeim sem sækja um aðstoð samkvæmt reglunum er skylt að leita sér að atvinnu og taka þeirri atvinnu sem bjóðist nema því aðeins að veikindi, örorka, hár aldur eða aðrar staðfestar ástæður hamli því.

Í 6. mgr. 5. gr. reglnanna kemur fram að atvinnulaus umsækjandi skuli framvísa staðfestingu á skráningu hjá Vinnumálastofnun er staðfesti atvinnuleysi og atvinnuleit. Umsækjandi skuli sýna fram á virka atvinnuleit á Íslandi. Njóti umsækjandi réttar til atvinnuleysisbóta skuli hann framvísa staðfestingu frá Vinnumálastofnun/greiðslustofu um greiðslu bótanna.

Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. reglna Garðabæjar um fjárhagsaðstoð skapast réttur til fjárhagsaðstoðar í þeim mánuði sem sótt er um aðstoð og að jafnaði er um eftir á greiðslur að ræða. Þegar umsækjandi hefur þegið fjárhagsaðstoð í þrjá mánuði skal að jafnaði gerð áætlun með umsækjanda með það að markmiði að vinna bug á vanda hans, sbr. 2. mgr. 7. gr.

Í 16. gr. reglnanna eru raktar aðstæður sem valda skerðingu fjárhagsaðstoðar. Þar segir í 5. mgr. að ef viðkomandi sinni ekki slíkri áætlun/samningi eða viðtalsboðunum sé heimilt að skerða fjárhagsaðstoð um helming þann sama mánuð og mánuðinn þar á eftir nema veigamiklar ástæður mæli gegn því.

Í gögnum málsins liggur fyrir einstaklingsmiðuð áætlun sem kærandi undirritaði 29. júlí 2024. Þar kemur fram að markmið með þeirri virkniáætlun sé uppbygging og valdefling notanda. Kærandi ætli að skrá drenginn sinn í leikskóla og vera í góðum samskiptum við leikskólann. Hún ætli að skrá sig á fleiri íslensku námskeið, leita að vinnu þegar drengurinn væri kominn á leikskóla og halda virkni á sama tíma. Greint er frá leiðum að þessum markmiðum og hlutverki kæranda í því samhengi. Þar segir meðal annars að kærandi skuli skrá drenginn sinn í leikskóla og vera í virkri atinnuleit. Óumdeilt er að syni kæranda var boðið leikskólaspláss frá og með 25. ágúst 2025 sem hún hafnaði.

Líkt og að framan greinir er það hlutverk sveitarfélaga að tryggja að íbúar þess geti séð fyrir sér og sínum, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 40/1991. Nánari útfærsla á þeirri skyldu er í höndum hvers sveitarfélags, með setningu reglna þar um. Í reglum Garðabæjar um fjárhagsaðstoð kemur skýrt fram að umsækjandi um fjárhagsaðstoð skuli sýna fram á virka atvinnuleit á Íslandi. Þá kemur skýrt fram að heimilt sé að skerða fjárhagsaðstoð ef einstaklingur sinnir ekki einstaklingsmiðaðri áætlun. Úrskurðarnefndin tekur undir með Garðabæ að með því að hafna leikskólaplássi fyrir son sinn getur kærandi ekki talist í virkri atvinnuleit, enda þá ekki í aðstöðu til þess að taka starfi án sérstaks fyrirvara. Þá er ljóst að með því að hafna leikskólasplássi fyrir son sinn sinnti kærandi ekki þeirri áætlun sem hún hafði samþykkt. Að því virtu og með vísan til framangreinds er ákvörðun Garðabæjar um að skerða greiðslur fjárhagsaðstoðar til kæranda staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Garðabæjar, dags. 28. ágúst 2025, um greiðslu fjárhagsaðstoðar til A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir