Mál nr. 566/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 566/2025

Fimmtudaginn 4. desember 2025

A

gegn

Vinnumálastofnun – Fæðingarorlofssjóði

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur.

Með kæru, dags. 8. september 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 11. september 2025, um mánaðarlegar greiðslur til hans vegna fæðingar barna.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með umsókn, dags. 15. júlí 2025, sótti kærandi um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði vegna væntanlegrar fæðingar barna þann X 2025. Kæranda var kynnt greiðsluáætlun með ákvörðun, dags. 11. september 2025, þar sem fram kom að mánaðarleg greiðsla til hans sem sjálfstætt starfandi næmi 80% af meðaltekjum tekjuárið 2024. Miðað við þær yrði mánaðarleg greiðsla til kæranda 756.812 kr. á mánuði miðað við 100% fæðingarorlof.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 8. september 2025. Með bréfi, dags. 17. september 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Fæðingarorlofssjóðs ásamt gögnum málsins. Greinargerð sjóðsins barst með bréfi, dags. 1. október 2025, og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndarinnar, dags. 2. október 2025. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Kærandi tekur fram að hann telji ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs um að túlka hann sem sjálfstætt vera ranga. Kærandi sé starfsmaður í X og þurfi að skila staðgreiðslusköttum sjálfur sem og tryggingagjaldi. Ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs sé einungis byggð á því að hann skili tryggingagjaldi sjálfur þrátt fyrir að hann sé með staðfestingu frá Skattinum um að hann sé venjulegur launþegi.

III.  Sjónarmið Fæðingarorlofssjóðs

Í greinargerð Fæðingarorlofssjóðs kemur fram að kærandi hafi með umsókn, dags. 15. júlí 2025, sótt um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði vegna fæðingar barna þann X 2025. Auk umsóknar kæranda um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði hafi legið fyrir upplýsingar úr skrám skattyfirvalda.

Í 1. mgr. 21. gr. laga nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof sé kveðið á um að foreldri öðlist rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eftir að hafa verið í samfelldu starfi á innlendum vinnumarkaði í sex mánuði fyrir fæðingardag barns eða fyrir þann tíma þegar barn komi inn á heimili við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur.

Óumdeilt sé að kærandi uppfylli skilyrði 1. mgr. 21. gr. og eigi tilkall til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði miðað við fyrirliggjandi gögn, sbr. greiðsluáætlun til kæranda frá 2. september 2025. Ágreiningur málsins snúi að því hvort telja skuli kæranda sjálfstætt starfandi eða starfsmann í skilningi laga um fæðingar- og foreldraorlof við útreikning á meðaltali heildarlauna.

Í 4. gr. laga nr. 144/2020 sé að finna orðskýringar á hugtökunum sjálfstætt starfandi og starfsmanni. Þá sé kveðið á um þátttöku foreldris á innlendum vinnumarkaði í 22. gr. laganna og viðmiðunartímabil og útreikning á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði í 23. gr. laganna.

Í 3. tölul. 4. gr. laga nr. 144/2020 sé að finna orðskýringu á hugtakinu sjálfstætt starfandi en það sé foreldri sem starfi við eigin rekstur samfellt í a.m.k. 25% starfshlutfalli, án tillits til félagsforms sé eignarhlutur þess í félaginu meiri en 25%, og foreldrinu sé gert að standa mánaðarlega, eða með öõrum reglulegum hætti samkvæmt ákvörðun skattyfirvalda, skil á tryggingagjaldi. Hið sama gildi um foreldri sem sé maki foreldris skv. 1. málsl. og um foreldri sem sé barn yngra en 18 ára inni það af hendi samfellt starf við rekstur foreldris síns og það foreldri falli undir 1. málsl.

Í 4. tölul. 4. gr. laga nr. 144/2020 sé að finna orðskýringu á hugtakinu starfsmaður en það sé foreldri sem vinni launað starf í annarra þjónustu samfellt í a.m.k. 25% starfshlutfalli í hverjum mánuði. Hið sama gildi um foreldri skv. 3. tölul. sem starfi við eigin rekstur samfellt í a.m.k. 25% starfshlutfalli í félagi sem það eigi 25% eða minni eignarhlut í. Þó eigi hugtakið starfsmaður í XI. kafla við um alla sem vinni launuð störf í annarra þjónustu.

Í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 144/2020 komi fram að þátttaka foreldris á innlendum vinnumarkaði skv. 21. gr. feli í sér að starfa sem starfsmaður, sbr. 4 tölul. 4. gr., sjálfstætt starfandi, sbr. 3. tölul. 4. gr., eða sem starfsmaður og sjálfstætt starfandi, sbr. 5. tölul. 4. gr. Fullt starf starfsmanns miðist við 172 vinnustundir á mánuði en þó skuli jafna tekið tillit til fjölda vinnustunda sem samkvæmt kjarasamningi teljist fullt starf. Fullt starf sjálfstætt starfandi miðist við að viðkomandi hafi greitt mánaðarlega staðgreiðsluskatt og tryggingagjald af reiknuðu endurgjaldi eða launum er nemi að lágmarki viðmiðunarfjárhæð ríkisskattstjóra í viðkomandi starfsgrein eða sem samkvæmt kjarasamningi teljist fullt starf.

Í 1. mgr. 23. gr. laganna komi m.a. fram að mánaðarleg greiðsla úr Fæðingarorlofssjóði til starfsmanns, sbr. 4. tölul. 4. gr., í fæðingarorlofi skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna skv. 4. og 5. mgr. og skuli miða við tólf mánaða samfellt tímabil sem ljúki sex almanaksmánuðum fyrir fæðingarmánuð barns eða þann almanaksmánuð sem barn komi inn á heimili við frumættleiðingu eõa töku í varanlegt fóstur.

Í 2. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 sé kveðið á um að mánaðarleg greiðsla úr Fæðingarorlofssjóði til sjálfstætt starfandi, sbr. 3. tölul. 4. gr., skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna og reiknaðs endurgjalds sem greitt hafi verið tryggingagjald af og miða skuli við tekjuárið á undan fæðingarári barns eða því ári er barn komi inn á heimili við frumættleiðingu eða töku í varanlegt fóstur. Að öðru leyti gildi ákvæði 1., 3. og 5. mgr. eins og við geti átt.

Í 4. mgr. 23. gr. laganna komi fram hvað skuli telja til launa á innlendum vinnumarkaði skv. 1.-3. mgr. og loks sé í 5. mgr. 23. gr. laganna kveðið á um að útreikningur á greiðslum til foreldris í fæðingarorlofi skuli byggjast á upplýsingum sem Vinnumálastofnun afli um tekjur foreldra úr skattframtölum, staðgreiðsluskrá og tryggingagjaldsskrá skattyfirvalda. Þar segi jafnframt að Vinnumálastofnun skuli leita staðfestingar hjá skattyfirvöldum á því að upplýsingar úr staðgreiðsluskrá og tryggingagjaldsskrá hafi verið í samræmi við álagningu skattyfirvalda vegna viðmiðunartímabila skv. 1.-3. mgr.

Fæðingardagur barna kæranda hafi verið X 2025 og ágreiningslaust sé að kærandi eigi rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði, sbr. 1. mgr. 21. gr. laga nr. 144/2020.

Samkvæmt upplýsingum frá Skattinum hafi kærandi talið tekjur sínar fram í samræmi við það sem fram komi í staðgreiðsluskrá Skattsins á ávinnslutímabili skv. 21. gr. laganna. Á ávinnslutímabilinu séu einu laun kæranda reiknað endurgjald, undir hans eigin kennitölu, sem hann hafi sjálfur greitt mánaðarlega staðgreiðsluskatt og tryggingagjald af. Það sé í samræmi við kæru þar sem fram komi að kærandi starfi hjá X og þurfi að skila staðgreiðslusköttum sjálfur sem og tryggingagjaldi.

Þannig sé óumdeilt að kærandi reikni sér laun sem hann gefi upp til Skattsins á eigin kennitölu og greiði af þeim mánaðarlega staðgreiðsluskatt og tryggingagjald. Samkvæmt því teljist kærandi vera sjálfstætt starfandi í skilningi 3. tölul. 4. gr. og 1. mgr. 22. gr. laga nr. 144/2020. Um útreikning á meðaltali heildarlauna kæranda fari því samkvæmt 2. mgr. 23. gr. laganna sem sé tekjuárið 2024.

Með vísan til framangreinds telji Fæðingarorlofssjóður að greiðsluáætlun til kæranda, dags. [11. september], beri með sér réttan útreikning á greiðslum til hans.

IV.  Niðurstaða

Kærð er ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 11. september 2025, um mánaðarlegar greiðslur til kæranda vegna fæðingar barna hans.

Í 21. gr. laga nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof er kveðið á um rétt foreldris til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði. Þar segir í 1. mgr. að foreldri öðlist rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eftir að hafa verið í samfelldu starfi á innlendum vinnumarkaði í sex mánuði fyrir fæðingardag barns.

Í 22. gr. laga nr. 144/2020 kemur fram að þátttaka foreldris á innlendum vinnumarkaði samkvæmt 21. gr. feli í sér að starfa sem starfsmaður, sbr. 4. tölul. 4. gr., sjálfstætt starfandi, sbr. 3. tölul. 4. gr., eða sem starfsmaður og sjálfstætt starfandi, sbr. 5. tölul. 4. gr. Fullt starf starfsmanns miðist við 172 vinnustundir á mánuði en þó skuli jafnan tekið tillit til fjölda vinnustunda sem samkvæmt kjarasamningi teljist fullt starf. Fullt starf sjálfstætt starfandi miðast við að viðkomandi hafi greitt mánaðarlega staðgreiðsluskatt og tryggingagjald af reiknuðu endurgjaldi eða launum er nemur að lágmarki viðmiðunarfjárhæð Ríkisskattstjóra í viðkomandi starfsgrein eða sem samkvæmt kjarasamningi telst fullt starf.

Óumdeilt er að kærandi uppfyllir skilyrði laganna um sex mánuði á innlendum vinnumarkaði en ágreiningur málsins lýtur að því hvort telja skuli kæranda sjálfstætt starfandi eða starfsmann í skilningi laga um fæðingar- og foreldraorlof við útreikning á meðaltali heildarlauna.

Í 4. gr. laga nr. 144/2020 er að finna orðskýringar á hugtökunum sjálfstætt starfandi og starfsmanni. Samkvæmt 3. tölul. 4. gr. er með sjálfstætt starfandi átt við foreldri sem starfar við eigin rekstur samfellt í a.m.k. 25% starfshlutfalli, án tillits til félagsforms sé eignarhlutur þess í félaginu meiri en 25%, og foreldrinu sé gert að standa mánaðarlega, eða með öðrum reglulegum hætti samkvæmt ákvörðun skattyfirvalda, skil á tryggingagjaldi. Með starfsmanni í skilningi laga nr. 144/2020 er átt við foreldri sem vinnur launað starf í annarra þjónustu samfellt í a.m.k. 25% starfshlutfalli í hverjum mánuði. Hið sama gildir um foreldri skv. 3. tölul. sem starfar við eigin rekstur samfellt í a.m.k. 25% starfshlutfalli í félagi sem það á 25% eða minni eignarhlut í, sbr. 4. tölul. 4. gr.

Í 2. mgr. 23. gr. laga nr. 144/2020 er kveðið á um að mánaðarleg greiðsla úr Fæðingarorlofssjóði til sjálfstætt starfandi, sbr. 3. tölul. 4. gr., skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna og reiknaðs endurgjalds sem greitt hafi verið tryggingagjald af og miða skuli við tekjuárið á undan fæðingarári barns. Þá segir í 6. mgr. 23. gr. að útreikningur á greiðslum til foreldris í fæðingarorlofi skuli byggjast á upplýsingum sem Vinnumálastofnun afli um tekjur foreldra úr skattframtölum, staðgreiðsluskrá og tryggingagjaldsskrá skattyfirvalda. Þar segi jafnframt að Vinnumálastofnun skuli leita staðfestingar hjá skattyfirvöldum á því að upplýsingar úr staðgreiðsluskrá og tryggingagjaldsskrá hafi verið í samræmi við álagningu skattyfirvalda vegna viðmiðunartímabila skv. 1.-3. mgr.

Samkvæmt gögnum málsins var kærandi með reiknað endurgjald á eigin kennitölu á ávinnslutímabili skv. 21. gr. laga nr. 144/2020. Kærandi hefur þannig sjálfur greitt mánaðarlega staðgreiðsluskatt og tryggingagjald af launum sínum og telst því sjálfstætt starfandi í skilningi 3. tölul. 4. gr. og 1. mgr. 22. gr. laga nr. 144/2020. Um útreikning á meðaltali heildarlauna kæranda fer því samkvæmt 2. mgr. 23. gr. laganna sem er tekjuárið 2024.

Að því virtu og með vísan til framangreinds er ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 11. september 2025, vegna fæðingar barna X 2025, staðfest.

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Fæðingarorlofssjóðs, dags. 11. september 2025, um mánaðarlegar greiðslur til A, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir