10 desember 2025

Mál nr. 499/2025-úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 499/2025

Miðvikudaginn 10. desember 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með rafrænni kæru, móttekinni 15. ágúst 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 15. maí 2025 um endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta ársins 2024 og ákvörðun frá 7. ágúst 2025 þar sem umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiðslukröfu var synjað.

I. Málsatvik og málsmeðferð

Niðurstaða endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024 var sú að kæranda hefðu verið ofgreiddar bætur það ár að fjárhæð 284.725 kr., að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi andmælti niðurstöðunni 9. maí 2025 og óskaði eftir niðurfellingu ofgreiddra bóta. Rökstuðningur var veittur í tölvupósti 10. júlí 2025 og var erindi kæranda framsent til meðferðar hjá samráðsnefnd Tryggingstofnunar vegna beiðni um niðurfellingu ofgreiddra bóta. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 7. ágúst 2025, var umsókn kæranda um niðurfellingu ofgreiddra bóta synjað á þeim forsendum að krafan væri réttmæt og að skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um alveg sérstakar aðstæður væru ekki fyrir hendi.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 15. ágúst 2025. Með bréfi, dags. 30. september 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 8. október 2025, barst greinargerð stofnunarinnar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 9. október 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 22. október 2025 og voru þær sendar Tryggingastofnun ríkisins til kynningar með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 29. október 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II. Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir kærandi frá því að með bréfi, dags. 15. maí 2025, hafi hún fengið sent uppgjör ársins 2024. Niðurstaðan hafi verið skuld sem hafi komið til vegna vaxtatekna sem að hennar mati hafi verið of hátt reiknaðar. Kærandi hafi 9. júlí 2025 gert athugasemdir við niðurstöðuna vegna þess að hluti teknanna hafi verið reiknaður af reikningi sem hafi verið stofnaður í lok júlí 2024 og hafi því meirihluti vaxtateknanna fallið til eftir lok bótatímabils hennar, en kærandi hafi fengið einn auka mánuð samþykktan (ágústmánuð) þar sem hún hafi verið í atvinnutengingu. Ef hann hefði ekki verið samþykktur hefði kærandi verið launalaus með öllu. Kærandi hafi reiknað vaxtatekjurnar nákvæmlega fyrir átta mánuði ársins og lagt fyrir Tryggingastofnun en þá hafi hún einnig haft með vaxtatekjur reikninga barna hennar sem séu undir 18 ára aldri. Í svari stofnunarinnar hafi kæranda verið sagt að vaxtatekjur þeirra reikninga hafi ekki verið teknar með í reikninginn.

Krafa kæranda sé sú að Tryggingastofnun taki ekki með í reikninginn tekjur sem hafi fallið til eftir lok bótagreiðslna þar sem meðaltal sé tekið, þ.e. 8 mánuðir af 12. Kærandi gæti þótt það ásættanlegt ef þessi reikningur hefði verið til staðar allt árið, en það hafi hann sannarlega ekki verið. Þetta hafi verið peningur sem sonur hennar hafi fengið í fermingargjöf en hún hafi lagt inn í eigin nafni til að fá betri vaxtatekjur fyrir hann. Athygli sé vakin á því að kærandi hafi ekki óskað eftir að fá þetta fellt niður af þeim sökum að þetta væri ekki hennar peningur. Tryggingastofnun hafi sagt að fjármagnstekjur sem hafi tilheyrt henni einni árið 2025 væru 344.457 kr. en hún hafi bent á að þetta væri ekki rétt, þetta væru heildarfjármagnstekjur hennar og barnanna. Ekki hafi verið tekið tillit til þess. Kærandi hafi einnig bent á að Tryggingastofnun væri heimilt að úrskurða með öðrum hætti vegna sérstakra aðstæðna en því hafi verið hafnað af samráðsnefnd Tryggingastofnunar með bréfi, dags. 7. ágúst 2025.

Þessi ákvörðun sé kærð. Það sé mat kæranda að Tryggingastofnun sé ekki heimilt að draga frá þessar vaxtatekjur á nýja reikningnum og vaxtatekjur barna. Eingöngu hefði átt að gera ráð fyrir um 198.000 kr., ekki meira. Kærandi hafi lagt fram gögn til Tryggingastofnunar þessu til sönnunnar.

Í athugasemdum kæranda, dags. 22. október 2025, er því mótmælt að hún þurfi að greiða til baka vaxtatekjur af reikningi 0370-22-090683 sem hafi orðið til eftir lok bótatímabils hennar hjá Tryggingastofnun. Kærandi hafi stofnað reikninginn 29. júlí 2024 fyrir fermingarpening sonar hennar til að hann gæti fengið hærri vaxtatekjur. Þar sem reikningurinn sé á nafni kæranda átti hún sig á því að vaxtatekjur séu reiknaðar henni til tekna, ekki honum. Á þessum tíma hafi kærandi verið með samþykktan endurhæfingalífeyri til 1. ágúst 2024 en vegna sérstakra aðstæðna hafi greiðslur verið framlengdar til 1. september 2024 og vísað sé í það m.a. þegar hún óski eftir að tekið verði tillit til sérstakra aðstæðna, þ.e. framlengingar. Kærandi geti ekki séð að eignir hennar hafi eitthvað með það að gera hvort skerða eigi framfærslu hennar, enda hafi hún ekki haft tekjur af þeim. Í yfirliti sjáist að lagðar hafi verið inn 500.000 kr. þann 18. október 2024 sem hafi verið samansafn afmælis-, jóla- og skírnargjafa sonar hennar síðustu 14 ár. Tryggingastofnun hafi einnig reiknað vaxtatekjur af þessari upphæð. Þar sem vaxtatekjur hafi sannarlega myndast að mestum hluta eftir að bótatímabili hennar hafi verið lokið sé vísað aftur í 11. gr. reglugerðarinnar. Það hljóti að teljast sérstakar aðstæður ef henni hafi verið reiknaðar vaxtatekjur fyrir fyrstu sjö mánuði ársins þegar engar tekjur hafi myndast. Það hljóti að vera tilgangur reglugerðarinnar að aðstæður endurspegli raunveruleikann og það sé alls ekki í takt við raunveruleikann að Tryggingastofnun taki til sín vaxtatekjur átta mánaða (auk vaxtatekna frá 18. október) þegar um hafi verið að ræða einn mánuð (eða frá 29. júlí til 31. ágúst 2024). Þetta sé líka það sem kærandi eigi við varðandi sérstakar aðstæður. Þótt reglugerðin vísi einkum til félagslegra og fjárhagslegra aðstæðna, þá geri hún einnig ráð fyrir öðrum sérstökum aðstæðum sem ekki séu nefndar, enda geti reglugerð ekki endurspeglað allar mögulegar aðstæður mannfólksins.

Einnig sé því mótmælt að vaxtatekjur vegna reikninga sona kæranda sem séu í þeirra nafni hafi áhrif á greiðslur til hennar, en Tryggingstofnun haldi því fram að þeir reikningar sem hún hafi nefnt hafi ekki verið í þeirra nafni. Kærandi hafi þegar lagt fram yfirlit því til sönnunar að Tryggingastofnun hafi farið rangt með.

Í rökstuðningi Tryggingstofnunar sé m.a. vísað í upplýsingaskyldu en slíkt eigi ekki við þar sem fjármunirnir hafi ekki verið til staðar og engar fjármagnstekjur hafi myndast.

III. Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kæra varði synjun á umsókn um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, sem hafi myndast í kjölfar endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra bóta ársins 2024.

Ágreiningur málsins lúti að því hvort kærandi hafi uppfyllt skilyrði 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um niðurfellingu endurkröfu að fullu eða hluta við sérstakar aðstæður.

Um útreikning örorkulífeyris sé fjallað í IV. kafla laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

Í 30. gr. laganna sé kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun beri að standa að útreikningi bóta. Í 6. mgr. komi fram að tekjur maka greiðsluþega hafi ekki áhrif á útreikning greiðslna. Þó skuli fjármagnstekjur skiptast til helminga milli hjóna við útreikning greiðslna. Skipti ekki máli hvort hjónanna sé eigandi þeirra eigna sem hafi myndað tekjurnar eða hvort um séreign eða hjúskapareign sé að ræða.

Í 33. gr. laganna sé kveðið á um útreikning og endurreikning og varðandi ofgreiðslu og vangreiðslu fari eftir 34. gr. laganna.

Í 47. gr. laganna sé kveðið á um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega. Þar segi að umsækjanda eða greiðsluþega sé rétt og skylt að taka þátt í meðferð málsins, m.a. með því að koma til viðtals og veita Tryggingastofnun þær upplýsingar sem nauðsynlegar séu svo unnt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá sé skylt að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geti haft áhrif á bætur eða greiðslur.

Í 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags, segi að umsækjanda og bótaþega sé skylt að veita Tryggingastofnun allar nauðsynlegar upplýsingar til þess að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra.

Í 4. gr. reglugerðarinnar segi að Tryggingastofnun skuli áætla væntanlegar tekjur umsækjanda og bótaþega á bótagreiðsluári. Tekjuáætlun skuli vera byggð á nýjustu upplýsingum um tekjur sem fengnar séu frá þeim aðilum sem greint sé frá í 1. mgr. 3. gr. Í 6. gr. reglugerðarinnar segi að þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattayfirvalda á opinberum gjöldum skuli endurreikna bótafjárhæðir ársins á grundvelli þeirra upplýsinga.

Þá segi í 9. gr. reglugerðarinnar að komi í ljós við endurreikning að tekjutengdar bætur hafi verið ofgreiddar skuli það sem ofgreitt sé dregið frá tekjutengdum bótum sem bótaþegi síðar öðlast rétt til. Þetta eigi eingöngu við ef tekjur þær sem lagðar séu til grundvallar bótaútreikningi hafi reynst vera hærri en tekjuáætlun samkvæmt 4. gr. hafi gert ráð fyrir og að ofgreiðsla stafi af því að bótaþegi hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukninguna eða aðrar breyttar aðstæður. Í lok 9. gr. sé tekið fram að Tryggingastofnun eigi einnig endurkröfurétt á hendur bótaþega eða dánarbúi hans samkvæmt almennum reglum.

Samkvæmt ákvæðinu skuli Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, sama hvernig þær séu til komnar, en skuldajöfnun bóta sé einungis heimil ef ofgreiðslan eigi rætur í því að viðskiptavinur hafi ekki tilkynnt Tryggingastofnun um tekjuaukningu í tæka tíð.

Í 11. gr. reglugerðarinnar er að finna ákvæði um undanþágu frá endurkröfu en þar segi:

„Þrátt fyrir að endurreikningur samkvæmt III. kafla leiði í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar er heimilt að falla frá endurkröfu að fullu eða að hluta ef alveg sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Skal þá einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort hann var í góðri trú um greiðslurétt sinn. Sama gildir um dánarbú eftir því sem við á.“

Kærandi hafi fengið greiðslur endurhæfingarlífeyris á tímabilinu frá 1. apríl 2023 til 1. september 2024.

Tryggingastofnun hafi útbúið tekjuáætlun 15. desember 2023 vegna tekjuársins 2024 og hafi síðar endurskoðað hana 29. apríl 2024. Kærandi hafi ekki gert athugasemdir við framangreindar tekjuáætlanir.

Með bréfi, dags. 15. maí 2025, hafi Tryggingastofnun kynnt niðurstöðu endurreiknings og uppgjörs tekjutengdra greiðslna vegna ársins 2024. Niðurstaðan hafi verið 284.725 kr. skuld við stofnunina. Skýring kröfunnar hafi verið sú að ekki hafi verið gert ráð fyrir launatekjum í tekjuáætlun, auk þess sem vextir og verðbætur hafi verið hærri en áætlað hafi verið. Kæranda hafi verið veittur frestur til að andmæla til 31. maí 2025.

Kærandi hafi andmælt uppgjörinu með tölvupósti 9. júlí 2025. Í kjölfarið hafi hún fengið rökstuðning frá stofnuninni með tölvupósti 10. júlí 2025. Tölvupóstsamskipti aðila hafi haldið áfram og hafi kærandi m.a. vísað til heimildar stofnunarinnar til að fella niður kröfur. Að lokum hafi málinu verið vísað til samráðsnefndar Tryggingastofnunar þar sem krafan hafi verið tekin til umfjöllunar.

Með bréfi, dags. 7. ágúst 2025, hafi Tryggingastofnun tilkynnt kæranda að beiðni um niðurfellingu ofgreiðslukröfu hafi verið synjað. Eftirstöðvar kröfunnar hafi numið 259.506 kr. og hafi verið ákveðið að skuldin yrði endurgreidd með því að draga 7.209 kr. af mánaðarlegum greiðslum kæranda þar til krafan yrði að fullu greidd.

Líkt og fram hafi komið hafi skattskyldar tekjur kæranda árið 2024 verið hærri en gert hafi verið ráð fyrir á tekjuáætlun. Krafan hafi myndast vegna launa- og fjármagnstekna. Kærandi hafi verið á greiðslum endurhæfingarlífeyris frá 1. janúar 2024 til 1. september 2024. Við framkvæmd útreiknings séu fjármagnstekjum og öðrum óstaðgreiðsluskyldum tekjum, sem komi til samhliða greiðslum stofnunarinnar, dreift jafnt yfir árið við útreikning. Fjármagnstekjur sem hafi legið til grundvallar útreikningi réttinda kæranda hafi því verið 8/12 hlutar fjármagnstekna ársins.

Tryggingastofnun sé samkvæmt lögum skylt að framkvæma endurreikning ár hvert þegar endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu opinberra gjalda af hálfu skattayfirvalda. Stofnuninni sé ekki heimilt að horfa fram hjá tekjum sem birtist í skattframtali kæranda, eins og ítrekað hafi verið staðfest af úrskurðarnefnd og jafnframt fyrir dómstólum. Telji kærandi að hluti fjármagnstekna eigi ekki að tilheyra sér, beri henni að óska eftir leiðréttingu hjá Skattinum.

Niðurstaða endurreiknings tekjutengds lífeyris vegna ársins 2024 hafi verið sú sem rakið hafi verið hér að framan og gögn málsins staðfesti. Samanburður greiðslna og réttinda hafi leitt í ljós 284.725 kr. ofgreiðslu.

Tryggingastofnun hafi yfirfarið kröfuna og telji hana rétta. Stofnunin telji jafnframt að 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 eigi ekki við í þessu máli. Samráðsnefnd Tryggingastofnunar hafi farið yfir umsókn kæranda með ítarlegum hætti en hafi hafnað beiðni um niðurfellingu kröfunnar þar sem hún hafi þótt vera réttmæt og skilyrðum 11. gr. um sérstakar aðstæður hafi ekki verið fullnægt.

Við úrlausn málsins hafi verið litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna kæranda í samræmi við fyrirmæli 11. gr. reglugerðarinnar, á grundvelli þeirra upplýsinga sem stofnunin hafi haft aðgang að. Þá hafi m.a. verið horft til eignastöðu og tekna kæranda. Áréttað sé að 11. gr. taki aðeins til „alveg sérstakra aðstæðna“ og slíkar undantekningar frá almennri reglu verði að skýra þröngt.

Tryggingastofnun hafi þó komið til móts við kæranda með því að dreifa eftirstöðvum kröfunnar þannig að mánaðarleg greiðslubyrði yrði sem minnst. Kröfunni hafi verið dreift á 36 mánuði þannig að mánaðargreiðslan hafi numið 7.209 kr.

Í ljósi framangreinds sé það mat Tryggingastofnunar að afgreiðsla á umsókn kæranda sé í samræmi við lög og reglugerðir. Tryggingastofnun fari því fram á að ákvörðun, dags. 7. ágúst 2025, um að synja umsókn kæranda um niðurfellingu skuldar verði staðfest.

IV. Niðurstaða

Mál þetta varðar endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum kæranda vegna ársins 2024 og synjun Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 7. ágúst 2025, á beiðni kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta ársins 2024.

A. Endurreikningur og uppgjör

Kærandi fékk greiddan endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun frá 1. apríl 2023 til 31. ágúst 2024. Í þágildandi 3. mgr. 7. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð segir að fjárhæð endurhæfingarlífeyris skuli lækka um 9% af eigin tekjum lífeyrisþega, sbr. þágildandi 30. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, uns greiðslur falli niður. Samkvæmt 47. gr. laga um almannatryggingar er umsækjanda eða greiðsluþega skylt að veita stofnuninni allar nauðsynlegar upplýsingar til að hægt sé að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Enn fremur er skylt að tilkynna stofnuninni um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á bætur eða greiðslur. Af framangreindu verður ráðið að sú skylda hvíli á greiðsluþegum að upplýsa Tryggingastofnun um tekjur á bótagreiðsluári sem kunna að hafa áhrif á bótarétt.

Í 30. gr. og 33. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um tekjutengingu lífeyristrygginga og hvernig Tryggingastofnun ríkisins skuli standa að útreikningi bóta. Í 1. mgr. 30. gr. segir að til tekna samkvæmt VI. kafla skuli telja tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt með tilteknum undantekningum. Á grundvelli 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar ber Tryggingastofnun ríkisins að endurreikna bótafjárhæðir eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluárs liggja fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum. Leiði endurreikningur í ljós að bætur hafi verið ofgreiddar ber Tryggingastofnun að innheimta þær samkvæmt 34. gr. laga um almannatryggingar. Sú meginregla er ítrekuð í 9. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags.

Í 1. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar kemur fram að til grundvallar bótaútreikningi hvers mánaðar skuli leggja 1/12 af áætluðum tekjum bótagreiðsluársins og að bótagreiðsluár sé almanaksár, en sé um nýja umsókn að ræða skuli bótaréttur reiknaður út frá þeim tekjum umsækjanda sem aflað er frá þeim tíma sem bótaréttur stofnaðist.

Svohljóðandi er 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags:

„Við endurreikning bóta til þeirra sem fengu greiðslur hluta úr bótagreiðsluári gildir eftirfarandi:

Byggja skal á upplýsingum úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda þegar um er að ræða tekjur sem eru staðgreiðsluskyldar samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Eingöngu ber að líta til tekna þeirra mánaða sem bótaréttur var fyrir hendi í.
Aðrar tekjur en þær sem greinir í a-lið skulu hafa áhrif á endurreikning bótafjárhæða í hlutfalli við fjölda þeirra mánaða sem réttur til bóta var fyrir hendi í.“

Samkvæmt gögnum málsins gerði tillaga Tryggingastofnunar að tekjuáætlun, dags. 15. desember 2023, ráð fyrir kærandi hefði 40.044 kr. í fjármagnstekjur á árinu 2024 og voru bótaréttindi því reiknuð og bætur greiddar út frá þessum tekjuforsendum. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 29. apríl 2024, var staðfest móttaka á nýrri tekjuáætlun frá kæranda þar sem gert var ráð fyrir 651.504 kr. í fjármagnstekjur á árinu og var kærandi upplýst um áætlaða kröfu að fjárhæð 93.199 kr.

Samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda vegna tekjuársins 2024 reyndust tekjur kæranda hafa verið 1.070.924 kr. í launatekjur og 229.640 kr. í fjármagnstekjur á tímabilinu 1. janúar 2024 til 31. ágúst 2024. Endurreikningur Tryggingastofnunar á tekjutengdum bótagreiðslum vegna ársins leiddi í ljós 284.725 kr. ofgreiðslu á árinu 2024 að teknu tilliti til endurgreiddrar staðgreiðslu. Kærandi hefur verið krafin um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar.

Samkvæmt framangreindu reyndust tekjur kæranda vera hærri á árinu 2024 en gert hafði verið ráð fyrir. Um var að ræða launatekjur og fjármagnstekjur sem eru tekjustofnar sem hafa áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. 30. gr. laga um almannatryggingar og A og C-lið 7. gr. laga um tekjuskatt. Tryggingastofnun greiðir tekjutengdar bætur á grundvelli upplýsinga úr tekjuáætlun viðkomandi greiðsluþega. Þá ber stofnuninni lögum samkvæmt að endurreikna bætur með hliðsjón af upplýsingum skattyfirvalda og innheimta ofgreiddar bætur.

Kærandi er ósátt við meðhöndlun Tryggingastofnunar á fjármagnstekjum hennar og byggir á því að hluti þeirra tekna hafi fallið til eftir að kærandi hafi hætt á greiðslum hjá Tryggingastofnun.

Eins og greint er frá í a-lið 7. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags skal við endurreikning til þeirra sem hafa fengið greiðslur hluta úr ári byggja á upplýsingum í staðgreiðsluskrá og líta eingöngu til þeirra mánaða sem bótaréttur var fyrir hendi í. Aðrar tekjur sem ekki birtast í staðgreiðsluskrá skulu hafa áhrif á endurreikning bótafjárhæða í hlutfalli við fjölda þeirra mánaða sem réttur til bóta var fyrir hendi í, sbr. b-lið 7. gr. reglugerðarinnar. Fjármagnstekjur birtast ekki í staðgreiðsluskrá og því bar Tryggingastofnun að láta þær hafa áhrif á endurreikning í hlutfalli við fjölda þeirra mánaða sem kærandi fékk greiddan endurhæfingarlífeyri á árinu 2024, óháð því hvenær á árinu þær féllu til. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að meðhöndlun Tryggingstofnunar ríkisins á fjármagnstekjum kæranda hafi verið í samræmi við lög um almannatryggingar. Úrskurðarnefndin telur því ekki tilefni til að gera athugasemdir við endurreikning stofnunarinnar á tekjutengdum greiðslum ársins 2024.

B. Krafa um niðurfellingu ofgreiddra bóta

Eins og áður hefur komið fram ber Tryggingastofnun lögum samkvæmt að endurreikna fjárhæðir greiðslna eftir að álagning skattyfirvalda á opinberum gjöldum hefur farið fram, sbr. fyrrgreinda 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar. Þá er meginreglan sú að stofnuninni ber að innheimta ofgreiddar bætur, sbr. 34. gr. laganna. Í 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags er hins vegar að finna heimild til undanþágu frá endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta. Ákvæðið hljóðar svo:

Framangreind 11. gr. reglugerðarinnar heimilar undanþágu frá endurgreiðslukröfu að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Aðstæður verða að vera sérstakar. Við mat á því hvort aðstæður séu sérstakar skal einkum litið til fjárhagslegra og félagslegra aðstæðna bótaþega og þess hvort bótaþegi hafi verið í góðri trú þegar hann tók við hinum ofgreiddu bótum. Tryggingastofnun ríkisins hefur hafnað því að heimild tilvitnaðs reglugerðarákvæðis eigi við í tilviki kæranda.

Úrskurðarnefnd velferðarmála lítur til þess við úrlausn þessa máls að greiðslur örorkulífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins sæta tekjuskerðingu og eru bótaþegar upplýstir um tekjutenginguna við upphaf lífeyristöku. Þá er bótaþegum gert að upplýsa um tekjur sínar á bótagreiðsluári í tekjuáætlun hvers árs. Eins og áður greinir gerir 47. gr. laga um almannatryggingar ráð fyrir að það komi í hlut þess aðila, sem bætur þiggur frá Tryggingastofnun, að upplýsa réttilega um tekjur sem kunna að falla til á bótagreiðsluári. Þannig hvílir sú ábyrgð á bótaþega að hafa tekjuáætlun rétta. Samkvæmt gögnum málsins má rekja ofgreiðslukröfu ársins 2024 til vanáætlaðra tekna, annars vegar launatekna og hins vegar fjármagnstekna. Því er ekki fallist á að kærandi hafi verið í góðri trú í skilningi 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagslegar og félagslegar aðstæður kæranda gefi tilefni til niðurfellingar. Kærandi byggir ekki á því að fjárhagslegar eða félagslega aðstæður hennar séu bágar heldur er hún fyrst og fremst ósátt við að litið hafi verið til fjármagnstekna við endurreikninginn sem féllu til eftir að hún hætti á greiðslum. Samkvæmt staðgreiðsluskrá 2025 voru meðaltekjur kæranda 1.105.904 kr. á mánuði fyrstu níu mánuði ársins. Þá verður ráðið af gögnum málsins að kærandi hafi átt umtalsverðar eignir á árinu 2024. Jafnframt lítur úrskurðarnefndin til þess að Tryggingastofnun hefur dreift eftirstöðvum kröfunnar á 36 mánuði í stað þess að kærandi þurfi að endurgreiða ofgreiðslukröfuna á 12 mánuðum, eins og meginregla 3. mgr. 33. gr. laga um almannatryggingar kveður á um, þannig að mánaðarleg greiðslubyrði af kröfunni nemur 7.209 kr. Með hliðsjón af þessu telur úrskurðarnefndin að geta til endurgreiðslu sé fyrir hendi. Einnig lítur nefndin til þess að samkvæmt meginreglu 1. mgr. 34. gr. laga um almannatryggingar skal Tryggingastofnun innheimta ofgreiddar bætur og ber að túlka undantekningu frá þeirri meginreglu þröngt samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum.

Með hliðsjón af framangreindu eru ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum og synjun umsóknar kæranda um niðurfellingu endurgreiðslukröfu vegna ofgreiddra bóta staðfestar.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, á árinu 2024 og synjun umsóknar um niðurfellingu ofgreiðslukröfu, eru staðfestar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir