Mál nr. 638/2025-Úrskurður

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 638/2025

Miðvikudaginn 10. desember 2025

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, móttekinni 3. október 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 1. október 2025 um að samþykkja umsókn barnsföður hennar um milligöngu um meðlagsgreiðslur frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2024.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með rafrænni umsókn, móttekinni 4. september 2025, sótti barnsfaðir kæranda um milligöngu Tryggingastofnunar ríkisins um meðlagsgreiðslur með tveimur börnum þeirra frá 4. september 2024. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 1. október 2025, var kæranda tilkynnt um milligöngu stofnunarinnar á meðlagsgreiðslum til barnsföður hennar frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2024.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 3. október 2025. Með bréfi, dags. 6. október 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins barst 21. október 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru greinir kærandi frá því að henni hafi verið gert að greiða barnsföður sínum meðlag með tveimur börnum þeirra frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2024. Börnin hafi á þessu tímabili verið í viku og viku umgengni hjá foreldrum og hafi kæranda verið gert að borga uppihald og kostnað við tómstundir og annað til jafns við föður. Kærandi hafi frá skilnaði ávallt séð um að skaffa nauðsynjar fyrir börnin en barnsfaðir hennar hafi vissulega tekið þátt í kostnaði. Börnin vilji ekki lengur fara til föður síns. Í gremju sinni hafi hann krafið kæranda um afturvirkt meðlag til 11 mánaða sem sýslumaður hafi hafnað í úrskurði. Barnsfaðir kæranda hafi einnig brotið gegn vottuðum samningi þeirra þess efnis að lögheimilisforeldri myndi ekki gera tilkall til afturvirks meðlags á meðan búseta barnanna væri jöfn. Þess megi geta að þetta hafi verið samningur sem hann hafi sótt mjög fast að þau myndu skrifa undir því lögheimilið hafi fyrstu þrjú árin verið hjá kæranda. Í þeim samningi sé einnig kveðið á um að lögheimilisforeldri eigi að leggja barnabætur inn á sameiginlegan reikning sem notaður væri í framfærslu barnanna. Barnsfaðir kæranda hafi haldið megninu af barnabótum ársins 2025 út af fyrir sig og ekki tekið þátt í kostnaði vegna barnanna.

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins kemur fram að kærð sé ákvörðun stofnunarinnar að verða við beiðni barnsföður kæranda um að hafa milligöngu um meðlag til hans með tveimur börnum þeirra.

Í 42. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sé kveðið á um að hver sá sem fái úrskurð stjórnvalds um meðlag með barni sem hann hafi á framfæri sínu, eða um aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga nr. 76/2003, geti snúið sér til Tryggingastofnunar og fengið fyrirframgreiðslu meðlags eða annarra framfærsluframlaga samkvæmt úrskurðinum. Sama skuli gilda þegar lagt sé fram staðfest samkomulag um meðlagsgreiðslur og aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga.

Í 4. mgr. 42. gr. laga um almannatryggingar komi fram að Tryggingastofnun sé heimilt að greiða meðlag aftur í tímann allt að 12 mánuði, talið frá byrjun þess mánaðar sem stjórnvaldsúrskurður, staðfestur samningur eða vottorð sýslumanns um að hann hafi veitt viðtöku ósk um öflun faðernisviðurkenningar berist stofnuninni, enda eigi þá 4. mgr. 40. gr. ekki við.

Samkvæmt 67. gr. barnalaga sé Tryggingastofnun skylt að greiða rétthafa greiðslna samkvæmt IV. og IX. kafla, sem búsettur sé hér á landi, samkvæmt dómi, dómsátt, úrskurði sýslumanns um meðlag eða samningi foreldra um meðlag staðfestum af sýslumanni, þó aldrei hærri fjárhæð en sem nemi einföldu meðlagi.

Tryggingastofnun hafi tilkynnt kæranda með bréfi, dags. 1. október 2025, að stofnunin hefði samþykkt að hafa milligöngu um greiðslu meðlags til barnsföður kæranda frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2024 með tveimur börnum þeirra. Tryggingastofnun hafi borist umsókn um meðlag frá barnsföður kæranda, dags. 4. september 2025, ásamt ákvörðun sýslumans um meðlagsskyldu kæranda, dags. 26. nóvember 2021. Í ákvörðun sýslumanns komi fram að kærandi skuli greiða föður einfalt meðlag frá 26. nóvember 2021 til 1. desember 2024, eða út gildistíma samnings um lögheimili vegna barna þeirra.

Með kæru hafi borist úrskurður frá Sýslumanninum á B, dags. 4. september 2025. Í úrskurðarorðum komi fram að kröfu barnsföður um að kærandi greiði einfalt meðlag með börnum þeirra frá 21. júní 2024 til 22. maí 2025 sé hafnað. Því sé ljóst að kröfunni í heild hafi verið hafnað af sýslumanni. Þó komi eftirfarandi fram í úrskurðinum:

„Börnin sem mál þetta snýst um voru hvorki með lögheimili hjá föður né bjuggu hjá honum samkvæmt lögmætri skipan, þegar beiðni hans um meðlag barst embættinu. Þegar af þeirri ástæðu er faðir ekki bær til að gera kröfu um meðlag, enda þótt krafa hans taki til þess tíma sem börnin áttu lögheimili hjá honum og samkomulag foreldra um greiðslu móður á meðlagi til föður tekur ekki til, þ.e. frá 1. desember 2024 til 22. maí 2025. Föður er bent á að nú þegar liggur fyrir gild meðlagsákvörðun varðandi hluta þess tímabils sem krafa hans tekur til, þ.e. frá 21. júní 2024 til 1. desember s.á. Hægt er að óska eftir milligögnu Tryggingastofnunar fyrir greiðslu meðlags.“

Samkvæmt framangreindu verði því að telja að í gildi sé meðlagsákvörðun þar sem barnsfaðir kæranda hafi heimild til þess að gera kröfu um einfalt meðlag með börnum þeirra vegna tímabilsins 21. júní 2024 til 1. desember 2024.

Hlutverk Tryggingastofnunar sé að hafa milligöngu um greiðslu meðlags þegar ákvörðun hafi verið tekin með lögmætum hætti. Ef foreldri leggi fram löggilda meðlagsákvörðun beri Tryggingastofnun, samkvæmt 42. gr. laga um almannatryggingar og 67. gr. barnalaga að hafa milligöngu um greiðslu meðlags, allt að 12 mánuði aftur í tímann. Lög veiti Tryggingastofnun ekki heimild til að taka önnur gögn en talin séu upp í framangreindum ákvæðum til greina við milligöngu um greiðslu meðlags.

Hjá Tryggingastofnun liggi fyrir löggild meðlagsákvörðun, þ.e. ákvörðun sýslumanns, dags. 26. nóvember 2021, þar sem kveðið sé á um meðlagsgreiðslu kæranda til barnsföður hennar. Þá liggi fyrir umsókn barnsföður kæranda um meðlag.

Með vísan til framangreinds beri Tryggingastofnun skylda til að hafa milligöngu um meðlag samkvæmt lögformlegri meðlagsákvörðun sé þess farið á leit við stofnunina allt að 12 mánuði aftur í tímann. Tryggingastofnun hafi engar heimildir til að virða að vettugi lögbundna skyldu sína til að greiða meðlag samkvæmt hinni lögformlegu meðlagsákvörðun. Tryggingastofnun hafi því borið að hafa milligöngu á meðlagi til barnsföður kæranda frá 21. september 2024 til 1. desember 2024.

Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi margsinnis í úrskurðum sínum staðfest þetta hlutverk Tryggingastofnunar og að ekki sé heimilt að horfa til annarra atriða við ákvörðun um milligöngu meðlagsgreiðslna. Í því samhengi skipti ekki máli hvort barn hafi jafna búsetu hjá báðum foreldrum sínum eða hvort greiðsla meðlags hafi farið fram fyrir það tímabil sem Tryggingastofnun hafi samþykkt milligöngu meðlags. Þá hafi nefndin sagt að ekki sé heimilt að setja viðbótarskilyrði í reglugerð sem takmarki lögbundinn rétt meðlagsmóttakanda til milligöngu meðlagsgreiðslna frá stofnuninni, eins og t.d. að gefa greiðanda kost á að sýna fram á að meðlag hafi verið greitt fyrir sama tímabil. Meðal úrskurða nefndarinnar varðandi þessi atriði megi nefna úrskurði nr. 312/2017, 333/2018, 17/2019, 215/2019, 407/2019, 408/2019, 59/2020 og 76/2021.

Stofnunin telji að miðað við fyrirliggjandi gögn þá sé ljóst að afgreiðsla málsins hafi að fullu og öllu verið í samræmi við lög, reglur og úrskurði úrskurðarnefndar.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 1. október 2025 um að hafa milligöngu um meðlagsgreiðslur til barnsföður kæranda frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2024.

Kveðið er á um greiðsluskyldu Tryggingastofnunar ríkisins í 67. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þar segir að Tryggingastofnun ríkisins sé skylt að greiða rétthafa greiðslna samkvæmt IV. og IX. kafla laganna, sem búsettur sé hér á landi, samkvæmt dómi, dómsátt, úrskurði sýslumanns eða samningi staðfestum af honum, þó innan þeirra marka sem lög um almannatryggingar setji.

Samkvæmt 42. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar getur hver sá sem fær úrskurð um meðlag með barni, sem hann hefur á framfæri sínu, snúið sér til Tryggingastofnunar ríkisins og fengið fyrirframgreiðslu meðlags og annarra framfærsluframlaga samkvæmt úrskurðinum. Sama gildir þegar lagt er fram staðfest samkomulag um meðlagsgreiðslur og aðrar greiðslur samkvæmt IX. kafla barnalaga. Samkvæmt 4. mgr. 42. gr. laga um almannatryggingar er stofnuninni heimilt að greiða meðlag aftur í tímann allt að 12 mánuði, talið frá byrjun þess mánaðar sem stjórnvaldsúrskurður, staðfestur samningur eða vottorð sýslumanns um að hann hafi veitt viðtöku ósk móður um öflun faðernisviðurkenningar berst stofnuninni, enda eigi 4. mgr. 40. gr. laganna ekki við.

Samkvæmt framangreindu ber Tryggingastofnun ríkisins að hafa milligöngu um meðlagsgreiðslur, berist beiðni þar um frá meðlagsmóttakanda á grundvelli lögformlegrar meðlagsákvörðunar. Fyrir liggur að barnsfaðir kæranda, sem er meðlagsmóttakandi, sótti um milligöngu Tryggingastofnunar um meðlagsgreiðslur með tveimur börnum þeirra frá 4. september 2024 með rafrænni umsókn 4. september 2025. Stofnunin samþykkti umsóknina á grundvelli staðfests samkomulags Sýslumannsins á B, dags. 26. nóvember 2021, um lögheimili og meðlag. Samkvæmt því samkomulagi ber kæranda að greiða barnsföður sínum meðlag með börnum þeirra frá 26. nóvember 2021 til 1. desember 2024.

Í kæru greinir kærandi frá því að börnin hafi á þessu tímabili verið í viku og viku umgengni og að henni hafi verið gert að borga uppihald og kostnað við tómstundir og annað til jafns við föður. Auk þess greinir kærandi frá því að barnsfaðir hennar hafi brotið gegn samningi þeirra um að lögheimilisforeldri myndi ekki gera tilkall til afturvirks meðlags á meðan búseta barnanna væri jöfn og að barnabætur ætti að leggja inn á sameiginlegan reikning sem notaður væri í framfærslu barnanna. Með kæru fylgdi úrskurður frá Sýslumanninum á B, dags. 4. september 2025. Í úrskurðarorðum kemur fram að kröfu barnsföður um að kærandi greiði einfalt meðlag með börnum þeirra frá 21. júní 2024 til 22. maí 2025 sé hafnað.

Hlutverk Tryggingastofnunar í tengslum við meðlagsgreiðslur markast af ákvæðum viðeigandi laga. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um almannatryggingar er stofnuninni falið að hafa milligöngu um meðlagsgreiðslur, sé þess farið á leit við stofnunina, í þeim tilvikum þar sem lögformleg meðlagsákvörðun liggur fyrir. Í ákvæðinu, sem er grundvöllur ákvörðunar stofnunarinnar, segir nánar tiltekið að hver sá sem fær lögformlega ákvörðun um meðlag með barni geti snúið sér til stofnunarinnar og fengið fyrirframgreiðslu meðlags samkvæmt ákvörðuninni.

Í úrskurði frá Sýslumanninum á B, dags. 4. september 2025, segir meðal annars svo:

„Börnin sem mál þetta snýst um voru hvorki með lögheimili hjá föður né bjuggu hjá honum samkvæmt lögmætri skipan, þegar beiðni hans um meðlag barst embættinu. Þegar af þeirri ástæðu er faðir ekki bær til að gera kröfu um meðlag, enda þótt krafa hans taki til þess tíma sem börnin áttu lögheimili hjá honum og samkomulag foreldra um greiðslu móður á meðlagi til föður tekur ekki til, þ.e. frá 1. desember 2024 til 22. maí 2025.

Föður er bent á að nú þegar liggur fyrir gild meðlagsákvörðun varðandi hluta þess tímabils sem krafa hans tekur til, þ.e. frá 21. júní 2024 til 1. desember s.á. Hægt er að óska eftir milligöngu Tryggingastofnunar fyrir greiðslu meðlags.“

Samkvæmt framangreindu virðist meðlagsákvörðun sú sem kveðið var á um í staðfestu samkomulags Sýslumannsins á B, dags. 26. nóvember 2021, hafa verið í gildi til 30. nóvember 2024. Fyrir liggur að Tryggingastofnun samþykkti að greiða barnsföður kæranda meðlag frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2024, eða 12 mánuði aftur í tímann frá því að meðlagsákvörðun barst stofnuninni. Í ljósi þess að fyrir lá löggild meðlagsákvörðun sem kvað á um greiðsluskyldu kæranda bar Tryggingastofnun að fallast á umsókn barnsföður kæranda um milligöngu um meðlagsgreiðslur. Það er því mat úrskurðarnefndar að ekki sé heimilt að synja meðlagsmóttakanda um milligöngu meðlagsgreiðslna með vísan til málsástæðna kæranda.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að staðfesta ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins frá 1. október 2025 um að hafa milligöngu um meðlagsgreiðslur til barnsföður kæranda frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2024.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að hafa milligöngu um meðlagsgreiðslur til barnsföður A, frá 4. september 2024 til 30. nóvember 2025, er staðfest.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Rakel Þorsteinsdóttir