Mál nr. 627/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 627/2025

Fimmtudaginn 11. desember 2025.

A

gegn

Vinnumálastofnun

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir lögfræðingur, Agnar Bragi Bragason lögfræðingur og Arnar Kristinsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 30. september 2025, kærði A, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvarðanir Vinnumálastofnunar, dags. 24. júní 2025 og 4. september 2025.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 24. júní 2025, var kæranda tilkynnt að réttur hans til greiðslu atvinnuleysisbóta hefði verið felldur niður í þrjá mánuði á grundvelli 1. mgr. 59. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar vegna ótilkynntrar dvalar erlendis. Kæranda var jafnframt tilkynnt að hann hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabilið 26. desember 2024 til 31. janúar 2025, samtals að fjárhæð 261.028 kr., að meðtöldu 15% álagi. Kærandi var skráður af atvinnuleysisskrá í júlí 2025 en sótti aftur um atvinnuleysisbætur 18. ágúst 2025. Með bréfi Vinnumálastofnunar, dags. 4. september 2025, var kæranda tilkynnt að umsókn hans hefði verið samþykkt en með vísan til þess að hann ætti ótekinn biðtíma frá fyrri umsókn yrðu bætur ekki greiddar fyrr en sá tími væri liðinn.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 30. september 2025. Með bréfi, dags. 2. október 2025, óskaði úrskurðarnefndin eftir greinargerð Vinnumálastofnunar ásamt gögnum málsins. Greinargerð Vinnumálastofnunar barst 5. nóvember 2025 og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 10. nóvember 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda 24. nóvember 2025 og voru þær kynntar Vinnumálastofnun með bréfi úrskurðarnefndar, dags. 25. nóvember 2025.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru til úrskurðarnefndar kemur fram að kærandi óski eftir að kæran hans verði tekin til greina og að hann fái hugsanlegar bætur fyrir.

Í athugasemdum kæranda vegna greinargerðar Vinnumálastofnunar kemur fram að þegar hann hafi greint frá dvöl sinni erlendis hafi hann lagt fram þrjú eintök af farseðlum vegna dvalarinnar fyrir tímabilið 26. desember til 14. febrúar 2025. Seinni farseðillinn hafi ekki verið notaður þar sem fluginu hafi verið aflýst vegna veðurs. Hvað varði ákvörðun Vinnumálastofnun frá 12. nóvember 2024 bendi hann á að hann hafi ekki hafnað atvinnuviðtali heldur verið of seinn í það. Kærandi hafi talað við vinnuveitandann í síma þar sem enginn hafi verið á tilgreindum fundarstað. Síðar hafi umsókn kæranda verið hafnað þar sem hann ætti ekki bíl. Þá taki kærandi fram að hann skilji ekki hvers vegna viðurlögin hafi verið framlengd þrátt fyrir að hann hefði verið virkur í atvinnuleit og lokið prufutímabili hjá málningarverkstæði áður en hann hafi skráð sig aftur hjá Vinnumálastofnun.

III.  Sjónarmið Vinnumálastofnunar

Í greinargerð Vinnumálastofnunar kemur fram að kærandi hafi sótt um greiðslur atvinnuleysisbóta með umsókn, dags. 18. ágúst 2025. Með erindi, dags. 4. september 2025, hafi kæranda verið tilkynnt að umsókn hans hefði verið samþykkt og að útreiknaður bótaréttur væri 100%. Með vísan til ótekins biðtíma kæranda, sem honum hafi verið gert að sæta með ákvörðun stofnunarinnar, dags. 24. júní 2025, yrðu bætur til hans hins vegar ekki greiddar fyrr en að 2,59 mánuðum liðnum.

Kærandi hafi þegið greiðslur atvinnuleysisbóta á tímabilinu 1. nóvember 2023 til 6. júlí 2025. Þann 12. nóvember 2024 hafi kærandi sætt tveggja mánaða viðurlögum, á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga um atvinnuleysistryggingar, vegna höfnunar á atvinnuviðtali. Þann 10. júní 2025, hafi kærandi hringt til stofnunarinnar og fengið aðstoð við að sækja um U2 vottorð, en í kjölfar þeirra ráðlegginga hafi kærandi sent inn brottfaraspjald sem hafi sýnt heimkomu hans til Íslands 14. febrúar 2025.

Með bréfi, dags. 16. júní 2025, hafi kærandi verið inntur eftir skýringum á ferð sinni erlendis sem hafi lokið í febrúar 2025. Þann 18. júní 2025 hafi stofnuninni borist skýringar kæranda, auk brottfararspjalda. Í skýringum komi fram að kærandi hafi verið að sæta viðurlögum á þessum tíma og hann hafi ákveðið að eyða tíma sínum hjá fjölskyldu sinni yfir hátíðirnar vegna peningaleysis. Af þeim gögnum sem kærandi hafi skilað megi sjá að hann hafi dvalið erlendis frá 26. desember 2024 til 31. janúar 2025. Kærandi hafi tekið fram að eitt af brottfararspjöldunum sem hann hafi sent stofnuninni hafi ekki verið nýtt þar sem óveður hafi hamlað för.

Kærandi hafi í kjölfarið verið gert að sæta viðurlögum á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga um atvinnuleysistryggingar og að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabilið 26. desember 2024 til 31. janúar 2025. Skuld kæranda samkvæmt ákvörðun frá því í júní 2025 hafi numið samtals 261.028 kr., að meðtöldu álagi.

Kærandi hafi verið afskráður af atvinnuleysisskrá þann 8. október 2025, þegar hann hafi hafið vinnu.

Af kæru til nefndarinnar hafi ekki verið fyllilega ráðið hvaða ákvörðun Vinnumálastofnun hafi sætt kæru til úrskurðarnefndar velferðarmála. Með kæru hafi kærandi þó sent ákvarðanir stofnunarinnar frá 24. júní 2025 og 4. september 2025.

Lög nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar gildi um atvinnuleysistryggingar launamanna eða sjálfstætt starfandi einstaklinga á innlendum vinnumarkaði þegar þeir verði atvinnulausir, sbr. 1. gr. laganna.

Sú ákvörðun Vinnumálastofnunar sem talið sé að liggi til grundvallar málskoti til úrskurðarnefndar sé stöðvun greiðslu atvinnuleysibóta til kæranda vegna ótilkynntrar dvalar erlendis í þrjá mánuði, frá 24. júní 2025.

Markmið laga um atvinnuleysistryggingar sé að tryggja þeim sem tryggðir séu og misst hafi fyrra starf sitt, tímabundna fjárhagsaðstoð meðan þeir séu að leita sér að nýju starfi. Með þessu sé verið að tryggja stöðu og öryggi fólks í atvinnuleysi. Því sé gert ráð fyrir að þeir sem teljist tryggðir séu í virkri atvinnuleit þann tíma og séu jafnframt reiðubúnir að taka þátt í þeim vinnumarkaðsaðgerðum sem þeim standi til boða. Atvinnuleysistryggingar veiti þannig þeim sem tryggðir séu innan atvinnuleysistryggingakerfisins fjárhagslegt úrræði í tímabundnu atvinnuleysi sínu.

Eitt af skilyrðum þess að umsækjandi um atvinnuleysisbætur eigi rétt til greiðslu atvinnuleysistrygginga sé að hann sé í virki atvinnuleit, sbr. a. lið 1. mgr. 13. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Í 14. gr. laganna sé nánar kveðið á um hvað teljist til virkrar atvinnuleitar. Þar sé útlistað að umsækjandi þurfi m.a. að vera reiðubúinn að taka hvert það starf sem greitt sé fyrir, vera reiðubúinn að taka starfi hvar sem er á Íslandi án sérstaks fyrirvara og hafa til þess vilja og getu. Að öðrum kosti verði ekki litið á hlutaðeigandi í virkri atvinnuleit.

Í c. lið 1. mgr. 13. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé mælt fyrir um að umsækjandi um greiðslur atvinnuleysistrygginga þurfi að vera búsettur og staddur hér á landi til að teljast tryggður samkvæmt lögunum. Í 3. mgr. 9. gr. sé mælt fyrir um upplýsingaskyldu umsækjanda til Vinnumálastofnunar. Þar segi:

„Sá sem telst tryggður á grundvelli laga þessara skal upplýsa Vinnumálastofnun um allar breytingar sem kunna að verða á högum hans á þeim tíma er hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögum þessum eða annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum, svo sem um námsþátttöku, tekjur sem hann fær fyrir tilfallandi vinnu og hversu lengi vinnan stendur yfir.“

Í athugasemdum með frumvarpi því er hafi orðið að lögum nr. 37/2009 segi meðal annars að „láti atvinnuleitandi hjá líða að veita Vinnumálastofnun þessar upplýsingar sem og í þeim tilvikum þegar rangar upplýsingar eru gefnar kemur til álita að beita viðurlögum skv. 59. gr. laganna.“

Í 2. mgr. 14. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé enn frekar mælt fyrir um þessa upplýsingaskyldu atvinnuleitanda. Þar segi að atvinnuleitanda beri án ástæðulauss dráttar að tilkynna Vinnumálastofnun um þær breytingar sem kunni að verða á vinnufærni hans eða aðstæðum að öðru leyti.

Í 1. mgr. 59. gr. laga um atvinnuleysistryggingar sé kveðið á um viðurlög við brotum á upplýsingaskyldu hins tryggða. Þar segi orðrétt:

„Sá sem lætur hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar skv. 14. gr. eða um annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum skal ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta skv. VII. kafla fyrr en að tveimur mánuðum liðnum, sem ella hefðu verið greiddar bætur fyrir, frá þeim degi er viðurlagaákvörðun Vinnumálastofnunar er tilkynnt aðila, sbr. þó 4. mgr. og 59. gr. a. Hið sama á við þegar hinn tryggði hefur látið hjá líða að tilkynna Vinnumálastofnun um þær breytingar sem kunna að verða á högum hans á því tímabili sem hann fær greiddar atvinnuleysisbætur eða sætir biðtíma eða viðurlögum samkvæmt lögum þessum eða annað það sem kann að hafa áhrif á rétt hans samkvæmt lögum þessum, sbr. 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. Skal honum jafnframt verða gert að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur skv. 39. gr.“

Í 2. mgr. 39. gr. sé kveðið á um heimild Vinnumálastofnunar til að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Ákvæðið sé svohljóðandi:

„Hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur skv. 32. eða 33. gr. en hann átti rétt á samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum ber honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var að viðbættu 15% álagi. Hið sama gildir um atvinnuleysisbætur sem hinn tryggði hefur fengið greiddar fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Fella skal niður álagið samkvæmt þessari málsgrein færi hinn tryggði rök fyrir því að honum verði ekki kennt um þá annmarka er leiddu til ákvörðunar Vinnumálastofnunar.“

Í framangreindu ákvæði sé mælt fyrir um heimild Vinnumálastofnunar til að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Í athugasemdum með 39. gr. í frumvarpi til laga um atvinnuleysistryggingar sé sérstaklega áréttað að leiðrétting eigi við í öllum tilvikum sem kunni að valda því að atvinnuleitandi hafi fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Ástæða ofgreiðslunnar hafi m.ö.o. ekki áhrif á skyldu viðkomandi til að endurgreiða þá fjárhæð sem hafi verið ofgreidd. Ákvæði 2. mgr. 39. gr. sé því fortakslaust að því er varði skyldu til þess að endurgreiða ofgreiddar bætur. Vinnumálastofnun telji fullt tilefni til að innheimta ofgreiddar atvinnuleysisbætur með álagi það tímabil sem hann hafi fengið tilkynningu um ofgreiðslu áður en falli frá kröfu um álag á leiðréttu tímabili sem hafi komið í ljós við skoðun vegna málskots kæranda.

Fyrir liggi að kærandi hafi dvalið erlendis á tímabilinu 26. desember 2024 til a.m.k. 31. janúar 2025. Kærandi hafi ekki tilkynnt Vinnumálastofnun fyrir fram um þessa utanlandsferð sína líkt og honum hafi borið samkvæmt 3. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Verði grunur um að kærandi hafi dvalið lengur en til 31. janúar 2025 staðfestur, muni kærandi þurfa að endurgreiða stofnuninni ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabilið.

Í skýringum til Vinnumálastofnunar, dags. 18. júní 2025, greini kærandi frá því að þar sem hann hafi verið að sæta viðurlögum og peningalaus hafi það verið „lífsspursmál“ (e. somehow survive) að sækja í fjölskyldu sína erlendis. Vinnumálastofnun meti skýringar kæranda ekki gildar. Í því samhengi sé vísað til þess að kærandi hafi ekki, með ákvörðunarbréfi frá 12. nóvember 2024, verið tilkynnt að hann væri undanþeginn þeim skyldum sem honum hafi verið kynntar í umsóknarferli. Ekki sé til að dreifa tilkynningu af hálfu kæranda um þá tímabundnu ferð erlendis sem hann hafi farið í, fyrr en eftir að hann hafi óskað eftir greiðslum á meðan hann færi erlendis með U2-vottorð og sent brottfararspjald sem hafi sýnt heimkomu hans þann 14. febrúar 2025.

Þegar rafrænni umsókn um greiðslur atvinnuleysisbóta sé skilað sé umsækjendum kynnt margvísleg atriði sem varði réttindi og skyldur, þar með talið að tilkynna beri um ferðir erlendis. Umsækjendur um atvinnuleysisbætur samþykki að þeir hafi lesið og skilið þær upplýsingar sem fram komi í umsókn um réttindi og skyldur umsækjanda um atvinnuleysisbætur. Kærandi hafi samþykkt ofangreinda skilmála þegar hann hafi sótt um atvinnuleysisbætur hjá stofnuninni þann 22. október 2023. Þá séu víðtækar og ítarlegar upplýsingar um réttindi og skyldur atvinnuleitanda á vefsíðu Vinnumálastofnunar. Ljóst sé að réttindi og skyldur atvinnuleitanda samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar stofnist frá og með umsóknardegi, enda séu atvinnuleysisbætur greiddar frá og með umsóknardegi samkvæmt 29. gr. laganna. Á því tímabili sem atvinnuleitandi sé með virka umsókn beri honum að tilkynna Vinnumálastofnun um allar breytingar á högum sínum, sbr. 3. mgr. 9. gr. laganna, þar á meðal ferðir sínar utanlands, óháð því hvort hann sé að sæta viðurlögum eða fá óskertar greiðslur.

Að öllu framangreindu virtu sé það mat Vinnumálastofnunar að kærandi hafi í umrætt sinn látið hjá líða að veita nauðsynlegar upplýsingar um atvik sem hafi haft bein áhrif á rétt hans til greiðslu atvinnuleysistrygginga og að hann skuli því sæta viðurlögum samkvæmt 59. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Þar sem um önnur viðurlög sé að ræða á sama bótatímabili komi til beiting 1. mgr. 61. gr. laganna, en þar segi að sá sem sætt hafi viðurlögum samkvæmt 57. – 59. gr. skuli ekki eiga rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta fyrr en að þremur mánuðum liðnum frá þeim degi sem ákvörðun Vinnumálastofnunar um ítrekunaráhrif liggi fyrir.

Þá beri kæranda að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabilið 26. desember 2024 til 31. janúar 2025, auk álags, eða 261.028 kr. í samræmi við 39. gr. laga um atvinnuleysistryggingar.

Með vísan til alls framangreinds sé það niðurstaða Vinnumálastofnunar að kærandi skuli sæta viðurlögum í þrjá mánuði á grundvelli 1. mgr. 59. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. laga um atvinnuleysistryggingar og endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur.

IV.  Niðurstaða

Kærðar eru ákvarðanir Vinnumálastofnunar, dags. 24. júní 2025 og 4. september 2025. Verður fyrst vikið að fyrri ákvörðun Vinnumálastofnunar en með þeirri ákvörðun var réttur kæranda til atvinnuleysisbóta felldur niður í þrjá mánuði á grundvelli 1. mgr. 59. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar þar sem hann tilkynnti stofnuninni ekki um ferð sína erlendis. Með þeirri ákvörðun voru einnig innheimtar ofgreiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabilið 26. desember 2024 til 31. janúar 2025, samtals að fjárhæð 261.028 kr.

Samkvæmt 5. gr. laga nr. 85/2015 um úrskurðarnefnd velferðarmála skal stjórnsýslukæra berast úrskurðarnefnd velferðarmála skriflega innan þriggja mánaða frá því að aðila máls var tilkynnt um ákvörðun, nema á annan veg sé mælt í lögum sem hin kærða ákvörðun byggist á. Ljóst er að sá frestur var liðinn þegar kærandi lagði fram kæru hjá nefndinni.

Í 5. mgr. 7. gr. laga nr. 85/2015 er vísað til þess að um málsmeðferð, sem ekki er kveðið á um í lögunum, fari samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga og ákvæðum laga sem málskotsréttur til nefndarinnar byggist á hverju sinni. Í 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 segir:

„Hafi kæra borist að liðnum kærufresti skal vísa henni frá nema:

1. afsakanlegt verði talið að kæran hafi ekki borist fyrr, eða

2. veigamiklar ástæður mæla með því að kæran verði tekin til meðferðar.

Kæru skal þó ekki sinnt ef meira en ár er liðið frá því að ákvörðun var tilkynnt aðila.“

Með vísan til þessa er nauðsynlegt að taka til skoðunar hvort fyrir hendi séu atriði sem hafa þýðingu við mat á því hvort afsakanlegt verði talið að kæran hafi borist að liðnum kærufresti eða hvort veigamiklar ástæður mæli með því að kæran verði tekin til meðferðar, sbr. 1. mgr. 28. gr. stjórnsýslulaga, en ákvæðið mælir fyrir um skyldubundið mat stjórnvalds á því hvort atvik séu með þeim hætti að rétt sé að taka stjórnsýslukæru til efnislegrar meðferðar, þrátt fyrir að lögbundinn kærufrestur sé liðinn.

Fyrir liggur að kæranda var í ákvörðun Vinnumálastofnunar frá 24. júní 2025 leiðbeint um kæruheimild til úrskurðarnefndar velferðarmála og um tímalengd kærufrests. Að mati úrskurðarnefndar velferðarmála er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að afsakanlegt verði talið að kæra hafi borist að liðnum kærufresti. Þá verður heldur ekki séð að veigamiklar ástæður mæli með því að kæran verði tekin til meðferðar. Í því sambandi er meðal annars haft í huga að gögn málsins benda ekki til þess að ákvörðunin hafi verið efnislega röng. Með hliðsjón af framangreindu er þeim þætti málsins er lýtur að ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 24. júní 2025, vísað frá úrskurðarnefnd velferðarmála, sbr. 1. mgr. 28. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Kemur þá til skoðunar ákvörðun Vinnumálastofnunar frá 4. september 2025 um að setja greiðslur atvinnuleysisbóta á bið vegna ótekins biðtíma frá fyrri umsókn.

Í 5. mgr. 61. gr. laga nr. 54/2006 kemur fram að ítrekunaráhrif samkvæmt ákvæðinu falli niður þegar nýtt tímabil samkvæmt 29. gr. hefjist, sbr. 30. eða 31. gr. laganna. Í 29. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um að sá sem telst tryggður samkvæmt lögunum geti átt rétt á greiðslu atvinnuleysisbóta samfellt í 30 mánuði frá þeim degi er Vinnumálastofnun tók við umsókn hans um atvinnuleysisbætur nema annað leiði af lögunum. Biðtími eftir greiðslu atvinnuleysisbóta samkvæmt X. kafla telst hluti tímabilsins sem og sá tími er viðurlög samkvæmt XI. kafla standi yfir. Í 4. mgr. 29. gr. laganna kemur fram að tímabilið samkvæmt 1. mgr. haldi áfram að líða þegar hinn tryggði sækir að nýju um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar eftir að hafa starfað í skemmri tíma en 24 mánuði á innlendum vinnumarkaði frá því að hann fékk síðast greiddar atvinnuleysisbætur. Þá segir í 31. gr. laga nr. 54/2006 að nýtt tímabil samkvæmt 29. gr. hefjist þegar hinn tryggði sæki að nýju um atvinnuleysisbætur til Vinnumálastofnunar eftir að hafa starfað samfellt á innlendum vinnumarkaði í að minnsta kosti 24 mánuði frá því að hann fékk síðast greiddar atvinnuleysisbætur.   

Samkvæmt gögnum málsins hafði kærandi ekki, þegar umsókn hans barst Vinnumálastofnun þann 18. ágúst 2025, starfað í 24 mánuði á innlendum vinnumarkaði frá því að hann fékk síðast greiddar atvinnuleysisbætur. Kærandi hafði því ekki áunnið sér rétt til nýs bótatímabils samkvæmt 31. gr. laga nr. 54/2006 og því hélt allur ótekinn biðtími vegna eldri viðurlaga samkvæmt ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 24. júní 2025, áfram að líða þegar hann skráði sig á atvinnuleysisskrá að nýju 18. ágúst 2025.

Með vísan til framangreinds er ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 4. september 2025, staðfest.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 4. september 2025, um að setja greiðslur atvinnuleysisbóta til A, á bið, er staðfest. Þeim þætti málsins er snýr að ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 24. júní 2025, er vísað frá úrskurðarnefnd velferðarmála.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

Hólmfríður Birna Guðmundsdóttir