Áfallaþol nauðsynleg forsenda fyrir öryggi almennings

Dómsmálaráðuneytið og utanríkisráðuneytið hafa birt áfangaskýrsluna Áfallaþol á grundvelli viðmiða Atlantshafsbandalagsins. Skýrslan var unnin af stýrihópi sem var falið að kanna áfallaþol í íslensku samfélagi með hliðsjón af grunnviðmiðum bandalagsins og markar einn áfanga í heildstæðri kortlagningu, stefnumótun og tillögum að aðgerðum til að efla áfallaþol samfélagsins. Í stýrihópnum áttu sæti fulltrúar dómsmálaráðuneytisins, utanríkisráðuneytisins, forsætisráðuneytisins og embættis ríkislögreglustjóra.

„Breyttri heimsmynd fylgja öðruvísi áskoranir, aðrar ógnir. Samhliða því hefur áhersla ríkja aukist verulega á hugtakið áfallaþol; að samfélagið hafi burði til að standa af sér áföll. Með þessari skýrslu leggjum við grunn að markvissri uppbyggingu um áfallaþolið samfélag, þannig að samfélagið standi sterkt þegar á reynir. Borgaralegir innviðir eru fyrsta lína varna og þeir eru og munu vera sterkir hlekkir í vörnum þjóðarinnar. Það er grundvallaratriði í þessari umræðu,“ segir Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra.

Megintillögur skýrslunnar lúta að því að komið verði á heildrænni nálgun með skýrri samhæfingu og auknum slagkrafti stjórnvalda, atvinnulífs og almennings. Markmiðið er að efla áfallaþol og viðnámsþrótt samfélagsins gagnvart fjölbreyttum ógnum og tryggja virkni samfélagsins við krefjandi aðstæður.

Tillögur skýrslunnar taka mið af þeirri þróun sem hefur átt sér stað hér á landi undanfarin misseri, til að mynda með stofnun sérstakrar ráðherranefndar um öryggis- og varnarmál ásamt tillögu utanríkisráðherra til þingsályktunar um stefnu í varnar- og öryggismálum sem grundvölluð var á starfi samráðshóps þingmanna við mótun varnar- og öryggismálastefnu.

Markvissar fyrirbyggjandi aðgerðir nauðsynlegar

Í skýrslunni er lögð áhersla á að áfallaþol snúist ekki eingöngu um viðbrögð við áföllum, heldur markvissar fyrirbyggjandi aðgerðir, samhæfingu og getu samfélags til að endurheimta virkni eftir áföll. Fjallað er um nauðsyn heildrænnar nálgunar þar sem stjórnvöld, sveitarfélög, atvinnulíf og almenningur vinna saman að því að styrkja samfélagið í heild.

Helstu niðurstöður skýrslunnar undirstrika að Ísland hefur á ýmsum sviðum byggt upp öflugan grunn, einkum í almannavörnum og áhættugreiningu. Á sama tíma er bent á tækifæri til úrbóta, meðal annars þegar kemur að samhæfingu innan stjórnkerfisins, vernd mikilvægra innviða, auknu samstarfi við einkaaðila og markvissari forgangsröðun í öryggis- og varnarmálum.

Áfangaskýrslan er jafnframt mikilvægt verkfæri fyrir áframhaldandi vinnu stjórnvalda við kortlagningu grunnviðmiða tvö til sjö, sem nú stendur yfir í samstarfi við hlutaðeigandi ráðuneyti og stofnanir. Niðurstöðurnar munu nýtast við mótun heildstæðrar aðgerðaáætlunar um eflingu áfallaþols Íslands á næstu árum.

Gjörbreytt öryggisumhverfi aukið áherslu á öryggis- og varnarmál

Öryggisumhverfi Evrópu breyttist mikið til verri vegar í kjölfar allsherjarinnrásar Rússlands í Úkraínu og má segja að ný heimsmynd hafi teiknast upp. Þá hefur sú breytta heimsmynd og vaxandi spenna í alþjóðamálum aukið áherslu ríkja á mikilvægi áfallaþols og öryggis- og varnarmál í víðu samhengi.

„Fyrsta varnarlína hvers aðildarríkis Atlantshafsbandalagsins er áfallaþolið samfélag og þess vegna er aukin áhersla á að hvert ríki styrki sínar grunnstoðir. Þessi skýrsla leggur ákveðinn grunn að því hvernig íslensk stjórnvöld ætla sér að vinna ötullega áfram að uppbyggingu áfallaþols til framtíðar,“ segir Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra. 

Innan Atlantshafsbandalagsins er lögð rík áhersla á að bandalagsríkin efli eigið áfallaþol og tryggi þannig að hvert aðildarríki sé betur í stakk búið til að takast á við hvers kyns áföll. Þá hefur bandalagið lagt áherslu á að aðildarríki tryggi að samfélagsleg röskun verði sem minnst sama hvað á dynur og birtist það í sjö grunnviðmiðum bandalagsins um áfallaþol sem ríkin eru hvött til að vinna eftir.

Grunnviðmiðin eru eftirfarandi:  

1. Tryggja samfellu í stjórnsýslu og opinberri lykilþjónustu.
2. Áfallaþol orkuaðgengis.
3. Geta til að takast á við ófyrirséða fólksflutninga.
4. Aukið áfallaþol matar- og vatnsaðfanga.
5. Geta til að meðhöndla fjölda slasaðra og heilbrigðisvá.
6. Áfallaþolið borgaralegt fjarskiptakerfi.
7. Áfallaþolið borgaralegt samgöngukerfi. 

Áfangaskýrsluna í heild sinni má nálgast hér.