1330/2025. Úrskurður frá 19. desember 2025

Hinn 19. desember 2025 kvað úrskurðarnefnd um upplýsingamál upp svohljóðandi úrskurð nr. 1330/2025 í máli ÚNU 25010003.
 

Kæra og málsatvik

Með erindi, dags. 8. janúar 2025, kærði […] til úrskurðarnefndar um upplýs­inga­mál ákvörðun þjóðkirkjunnar um afgreiðslu beiðni hans um aðgang að kirkjubókum.
 
Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum leitaði kærandi til þjóðkirkjunnar og fór fram á aðgang að kirkju­bókum sem enn væru í vörslum presta. Í erindi kæranda til þjóðkirkjunnar kom fram að hann hefði unnið að gerð ábúendatals og mikið notað kirkjubækur, bæði beint og á netinu. Nýlega hefði hann óskað eftir að komast í kirkjubækur sem enn væru í vörslum presta en fengið synjun.
 
Í svari þjóðkirkjunnar við þessu erindi kom meðal annars eftirfarandi fram:
 

Varðandi kirkjubækurnar þá höfum við litið svo á að okkur sé almennt óheimilt að veita að­gang að þeim nema einstaklingur sé að óska eftir upplýsingum um sjálfan sig. Í kirkju­bók­um er bæði að geyma (sic.) almennar og viðkvæmar persónuupplýsingar. […]
 
Til þess að vinna með þessar upplýsingar, s.s. skrá, geyma eða miðla þarf sérstakar heim­ildir. Þjóð­skjalasafn hefur rýmri heimildir en þjóðkirkjan til að opinbera og veita að­gang að svona upp­lýs­ingum þó þjóðkirkjunni beri samkvæmt lögum að skila kirkju­bók­um til Þjóðskjalasafns.

 

Málsmeðferð

Kæran var kynnt þjóðkirkjunni með erindi úrskurðarnefndarinnar, dags. 23. janúar 2025, og kirkj­unni veittur kostur á að koma á framfæri umsögn um hana. Jafnframt var þess óskað að nefndinni yrðu afhent þau gögn sem kæran lyti að.
 
Umsögn þjóðkirkjunnar barst úrskurðarnefndinni með bréfi, dags. 27. janúar 2025. Í umsögninni kem­ur fram að þjóðkirkjan telji að vísa skuli kærunni frá úrskurðarnefndinni þar sem synjun kirkj­unn­ar á afhendingu gagna falli ekki undir upplýsingalög, nr. 140/2012. Í umsögn­inni er þessu til stuðn­ings vísað í úrskurð úrskurðarnefndar um upplýsingamál nr. 1145/2023, frá 5. júní 2023, þar sem nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að þjóðkirkjan væri ekki stjórnvald í skilningi upplýs­inga­laga. Engar breytingar hafi verið gerðar á starfsemi þjóð­kirkjunn­ar frá uppkvaðningu þess úr­skurðar.
 
Ef nefndin telji engu að síður rétt að taka málið efnislega fyrir þá telur þjóðkirkjan að hafna beri kröfu kæranda um aðgang að gögnum með vísan til 9. gr. upplýsingalaga, þar sem í kirkjubókum sé að finna viðkvæmar persónuupplýsingar, svo sem um skírn og fermingu einstaklinga. Upplýs­ing­ar um trú fólks teljist til viðkvæmra persónuupplýsinga, sbr. a-lið 3. tölul. 1. mgr. 3. gr. laga um persónu­vernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Þjóðkirkjunni sé því óheimilt að afhenda umbeðin gögn.
 
Í umsögninni kom að endingu fram að staðan væri sú að fyrirliggjandi beiðni lyti ekki að tilgreindu skjali heldur að ótilgreindum kirkjubókum, og fælist umtalsverð vinna í að afrita þær. Í ljósi þess og þeirrar staðreyndar að höfð væri uppi frávísunarkrafa, sem styddist við skýrt fordæmi úrskurð­ar­nefndarinnar, óskaði kirkjan þess að frestur yrði veittur til að afhenda afrit af gögnum þar til af­staða hefði verið tekin til frávísunarkröfunnar.
 
Umsögn þjóðkirkjunnar var kynnt kæranda þann 28. janúar 2025.
 
Þann 8. júní 2025 óskaði úrskurðarnefndin eftir upplýsingum frá kæranda um stöðu málsins. Svar barst daginn eftir, þar sem fram kom að hann hefði ekki fengið umbeðnar upplýsingar með öðrum hætti og óskaði þess því að „halda umsókn [sinni] til þjóðkirkjunnar til streitu um upplýsingar sem hvort sem er [væru] aðgengilegar öllum.
 

Niðurstaða

1.

Fyrirliggjandi kæra lýtur að synjun þjóðkirkju Íslands á að veita aðgang að kirkjubókum sem eru í vörslum presta sem kærandi hefur óskað aðgangs að til að uppfæra ábúendatal. Þjóðkirkjan hefur, undir meðferð málsins, byggt á því að vísa beri kærunni frá úrskurðarnefnd um upplýsingamál þar sem ekki sé um kæranlega ákvörðun að ræða.
 
Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, er heimilt að bera synjun beiðni um að­gang að gögnum samkvæmt lögunum undir úrskurðarnefnd um upplýsingamál sem úrskurðar um ágrein­inginn. Í þessu ákvæði felst að þeir sem hafa borið fram beiðni um aðgang að gögnum, sem fell­ur undir upplýsingalög, geta borið synjun á þeirri beiðni undir úrskurðarnefndina. Ef beiðni um að­gang að gögnum var á hinn bóginn beint til aðila sem ekki fellur undir upplýsingalögin þá á um­rædd kæruheimild ekki við og ber úrskurðarnefndinni þá að vísa kæru frá.
 
Í 2. og 3. gr. upplýsingalaga er kveðið á um þá aðila sem felldir verða undir upplýsingalög, og geta þar með borið skyldu til afhendingar gagna samkvæmt þeim lögum um öll skjöl sín eða hluta þeirra. Til úrlausnar á frávísunarkröfu þjóðkirkjunnar þarf því að taka afstöðu til þess hvort þjóð­kirkjan eða umsýsla kirkjunnar með svonefndar kirkjubækur falli undir upplýsingalög samkvæmt þess­um lagaákvæðum.
 

2.

Samkvæmt 2. gr. upplýsingalaga fellur undir upplýsingalög öll starfsemi stjórnvalda, sbr. 1. mgr. ákvæð­isins, og öll starfsemi lögaðila sem eru 51% eða meira í eigu hins opinbera, sbr. 2. mgr. ákvæð­isins. Tiltekin verkefni sem tengjast Alþingi og dómstólum, eins og afmarkað er í 4. og 5. mgr. 2. gr., geta fallið undir upplýsingalög en lúta á hinn bóginn ekki kærum til úrskurðar­nefnd­ar­inn­ar. Síðastnefndu tvær málsgreinarnar koma þannig ekki til álita eða umfjöllunar í þessu sam­bandi og þá reynir í málinu heldur ekki á efnisreglu 3. mgr. 2. gr.
 
Samkvæmt 1. gr. laga um þjóðkirkjuna, nr. 77/2021, er þjóðkirkjan á Íslandi trúfélag. Segir í 2. og 3. mgr. 2. gr. laganna að um tengsl kirkjunnar og ríkis fari samkvæmt þeim lögum og samningum sem í gildi eru hverju sinni sem varða samskipti hennar og ríkisins og að þjóðkirkjan ráði starfi sínu og skipulagi innan lögmæltra marka. Þá skiptir hér máli að aðild einstaklinga að þjóðkirkjunni ræðst af skráningu í hana, líkt og við á um önnur trúfélög, sbr. 8. og 9. gr. laga um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög, nr. 108/1999. Þjóðkirkjan er að þessu leyti trúfélag, þótt hún hafi stöðu sam­kvæmt lögum, en ekki opinbert stjórnvald. Hér ber enn fremur að hafa í huga að í almennum athuga­semdum með frumvarpi því sem varð að lögum um þjóðkirkjuna, nr. 77/2021, segir svo um til­efni frumvarpsins:
 

Með frumvarpi þessu er haldið sömu þróun og hrundið var af stað við gildistöku gildandi laga árið 1997. Gengið er út frá þeirri stöðu sem þjóðkirkjunni var þá veitt sem sjálf­stæðu trúfélagi í stað þess að líta á hana sem opinbera stofnun eins og talið var eðlilegt að gera fyrir þann tíma.

 
Af þessum atriðum leiðir, sbr. einnig fyrri niðurstöðu úrskurðarnefndar um upplýsingamál í úr­skurði nr. 1145/2023, frá 5. júní 2023, að þjóðkirkja Íslands telst ekki vera stjórnvald í skilningi 1. mgr. 2. gr. upplýsingalaga. Þjóðkirkjan telst heldur ekki vera í eigu hins opinbera í skilningi 2. mgr. sömu lagagreinar. Þjóðkirkjan fellur þar af leiðandi ekki undir upplýsingalög, hvorki sam­kvæmt 1. eða 2. mgr. 2. gr. upplýsingalaga.
 

3.

Samkvæmt 3. gr. upplýsingalaga geta upplýsingalög einnig tekið til einkaaðila, hvort sem þeir eru í opinberri eigu eða ekki, að því leyti sem þeim hefur með lögum eða með ákvörðun eða samningi, sem byggist á heimild í lögum, verið falið að taka stjórnvaldsákvörðun eða sinna þjónustu sem kveðið er á um í lögum að stjórnvald skuli sinna eða telst að öðru leyti liður í opinberu hlutverki stjórn­valds.
 
Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 77/2021 ber þjóðkirkjunni að „halda úti vígðri þjónustu á landinu öllu og tryggja að allir landsmenn geti átt kost á henni“ og samkvæmt 3. mgr. 3. gr. geta stjórnvöld leit­að til þjóðkirkjunnar í störfum sínum telji þau þess þörf. Þjóðkirkjan hefur samkvæmt þessu ákveð­ið hlutverk sem mælt er fyrir um í lögum. Það nægir hins vegar ekki eitt og sér til þess að talið verði að þjóðkirkjan hafi það hlutverk að taka stjórnvaldsákvarðanir eða að henni hafi verið falið að sinna þjónustu sem „kveðið er á um í lögum að stjórnvald skuli sinna eða telst […] liður í opin­beru hlutverki stjórnvalds“ eins og 3. gr. upplýsingalaga kveður á um eða að færsla á kirkju­bók­um falli undir slíkt hlutverk.
 
Hér þarf að líta til þess að þjóðkirkjan telst ekki sjálf til stjórnvalda í skilningi upplýsingalaga eins og áður hefur verið rakið. Skylda hennar til að halda úti vígðri þjónustu, en skráningar í kirkju­bækur geta eftir atvikum tengst veitingu hinnar vígðu þjónustu, felur í sér lögbundna skyldu sem lýtur að þjónustu kirkjunnar sem trúfélags með ákveðna sérstöðu að lögum en telst þó ekki vera „þjón­usta sem kveðið er á um í lögum að stjórnvald skuli sinna eða telst að öðru leyti liður í opin­beru hlutverki stjórnvalds“ í skilningi 3. gr. upplýsingalaga. Kirkjubækur eða skráningar í þær telj­ast heldur ekki liður í störfum þjóðkirkjunnar sem stjórnvöld hafa leitað til hennar um að annast, þ.e. á grundvelli niðurlags 3. mgr. 3. gr. laga um þjóðkirkjuna.
 
Hvað varðar færslu kirkjubóka er í þessu sambandi rétt að geta þess að samkvæmt eldri lögum nr. 3/1945, um kirkju- og manntalsbækur (sálnaregistur), skyldu sóknarprestur og sóknarnefndar­for­maður færa kirkjubók og manntalsbók. Þessi lög voru úr gildi felld með lögum nr. 77/2021 þótt áfram sé gert ráð fyrir tilteknum skráningum, m.a. í kirkjubækur, í innri samþykktum þjóð­kirkjunnar.
 
Þjóðkirkjan, eða færsla þjóðkirkjunnar á kirkjubókum, fellur samkvæmt framangreindu ekki undir upplýsingalög á grundvelli 3. gr. laganna.
 
Rétt er að taka fram að íslenska ríkið greiðir árlega tiltekna gagngreiðslu til þjóðkirkjunnar á grund­velli samninga, sbr. 11. gr. laga um þjóðkirkjuna. Fyrirliggjandi samningar varða fyrst og fremst upp­gjör vegna tiltekinna eigna kirkjunnar, sbr. samkomulag ríkisins og þjóðkirkjunnar frá 10. jan­úar 1997 og viðbótarsamning sem undirritaður var 6. september 2019. Þau fjárframlög sem leiða af umræddum samningum breyta þar með ekki framangreindri niðurstöðu.
 
Í framangreindu felst að þjóðkirkjan, eða aðgangur að kirkjubókum sem eru í vörslu þjóð­kirkj­unn­ar, fellur ekki undir upplýsingalög. Synjun þjóðkirkjunnar á aðgangi að slíkum gögnum verður því ekki kærð til úrskurðarnefndar um upplýsingamál á grundvelli 20. gr. upplýsingalaga.
 

4.

Framangreindu til viðbótar telur úrskurðarnefnd um upplýsingamál rétt, eins og málið er vaxið, að taka einnig afstöðu til þess hvort fyrirliggjandi synjun þjóðkirkjunnar verði kærð til úrskurðar­nefnd­arinnar á grundvelli laga um opinber skjalasöfn, nr. 77/2014.
 
Samkvæmt 46. gr. nefndra laga er hægt að kæra til úrskurðarnefndar um upplýsingamál ákvarðanir um synjun á aðgangi að gögnum samkvæmt þeim lögum. Í því felst að undir úrskurðarnefndina er hægt að bera synjanir um afhendingu gagna sem byggðar hafa verið á lögum nr. 77/2014 eða, eftir atvikum, þær ákvarðanir sem hefðu með réttu átt að byggjast á þeim lögum.
 
Samkvæmt 3. tölul. 14. gr. laga nr. 77/2014 telst þjóðkirkjan meðal þeirra lögaðila sem skylt er að standa skil á skjölum til opinbers skjalasafns. Undir þá skilaskyldu falla m.a. kirkjubækur eða mann­talsbækur, sbr. áðurgildandi lög nr. 3/1945. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 77/2014 ber að afhenda til opinbers skjalasafns afhendingarskyld skjöl sem færð hafa verið á pappír þegar þau hafi náð 30 ára aldri. Varðandi aldur skjals er í þessu sambandi miðað við lok þess árs þegar síðast var fært í viðkomandi skrá, eins og fram kemur í ákvæðinu.
 
Hvað varðar aðgang almennings að slíkum skjölum segir í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 77/2014 að opin­beru skjalasafni sé skylt, sé þess óskað, að veita almenningi aðgang að skjölum þegar liðin eru 30 ár frá því að þau urðu til, enda gildi ekki takmarkanir um skjalið sem fram koma í lögunum. Segir í ákvæðinu, hvað varðar aldur gagns, að þá sé „miðað við síðustu innfærslu eða síðasta bréf af­greidds máls“ en þó sé einnig heimilt að miða við tilurð skjals ef meðferð máls hafi dregist á langinn eða ríkar ástæður mæli með því. Um takmarkanir á aðgangi að skjölum hjá opinberum skjala­söfnum fer m.a. eftir 26. gr. laga nr. 77/2014, en rétt er að geta þess að í 4. mgr. 26. gr. kemur m.a. fram sú almenna regla að aðgangur að „aðalmanntölum, prestþjónustubókum og sóknarmann­töl­um“ sé heimill þegar liðin séu 50 ár frá því að upplýsingarnar voru færðar.
 
Skyld­an til að afhenda gögn samkvæmt framangreindri lagareglu hvílir að jafnaði á því opinbera skjala­safni, þ.m.t. Þjóðskjalasafni Íslands, sem varðveitir þau skjöl sem um ræðir eins og leiðir af ákvæð­um X. kafla laga nr. 77/2014.
 
Fyrirliggjandi beiðni lýtur að synjun þjóðkirkjunnar á afhendingu kirkjubóka sem enn eru í vörsl­um presta þjóðkirkjunnar. Eins og kæra málsins er fram sett, og með tilliti til annarra gagna málsins, verður ekki séð að kærumálið lúti að aðgangi að kirkjubókum sem séu eldri en 30 ára en hafi mögu­lega ekki verið afhentar opinberu skjalasafni. Fyrirliggjandi beiðni, og kæra málsins eins og mál þetta hefur verið lagt fyrir nefndina, lýtur þar með ekki að skjölum sem falla undir lög nr. 77/2014 eða afhendingarskyldu á grundvelli þeirra.
 

5.

Samkvæmt öllu framangreindu telst sú ákvörðun þjóðkirkjunnar, um að synja kæranda um aðgang að kirkjubókum sem eru enn í vörslu presta og kærandi beindi til úrskurðarnefndarinnar 8. janúar 2025, ekki vera kæranleg til nefndarinnar. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu frá.
 

Úrskurðarorð

Kæru […], dags. 8. janúar 2025, er vísað frá úrskurðarnefnd um upplýsinga­mál.
 
 
 
 
Trausti Fannar Valsson, formaður
Hafsteinn Þór Hauksson
Sigríður Árnadóttir