Mál nr. 62/2025-Úrskurður

 

Úrskurðarnefnd velferðarmála

Mál nr. 62/2025

Miðvikudaginn 14. janúar 2026

A

gegn

Tryggingastofnun ríkisins

Ú R S K U R Ð U R

Mál þetta úrskurða Rakel Þorsteinsdóttir lögfræðingur, Eva Dís Pálmadóttir lögfræðingur og Unnþór Jónsson lögfræðingur.

Með kæru, dags. 29. janúar 2025, kærði B, f.h. B, til úrskurðarnefndar velferðarmála ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins frá 29. október 2024 um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum áranna 2012 til 2017.

I.  Málsatvik og málsmeðferð

Með örorkumati, dags. 8. júní 2012, var kæranda metinn örorkustyrkur frá 1. febrúar 2012 til 31. mars 2017. Með örorkumati, dags. 6. mars 2019, var kærandi metinn til 75% örorku, varanlega, frá 1. apríl 2017. Kærandi óskaði eftir endurupptöku örorkumatsins frá 8. júní 2012 með erindi til Tryggingastofnunar þann 23. desember 2019. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 22. janúar 2020 var kæranda synjað um endurupptöku örorkumatsins. Kærandi kærði þá ákvörðun til úrskurðarnefndar velferðarmála sem staðfesti með úrskurði í kærumáli nr. 313/2020, dags. 18. nóvember 2020, ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins um að synja kæranda um endurupptöku á örorkumati.

Kærandi kvartaði til umboðsmanns Alþingis vegna úrskurðarins og komst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu að úrskurður úrskurðarnefndarinnar hefði ekki verið í samræmi við lög, sbr. álit hans í málum nr. 11308/2021, 11312/2021 og 11315/2021, dags. 8. júní 2022. Með tölvupósti til úrskurðarnefndar velferðarmála 15. ágúst 2022 óskaði umboðsmaður kæranda eftir því að mál hans yrði tekið til nýrrar meðferðar. Úrskurðarnefndin féllst á það og felldi úr gildi ákvörðun Tryggingastofnunar um að synja kæranda um endurupptöku á örorkumati með úrskurði í enduruppteknu máli nr. 313/2020, dags. 3. maí 2023. Úrskurðarnefndin féllst á að kærandi ætti rétt á að málið yrði tekið til meðferðar á ný.

Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 21. desember 2023, var kæranda tilkynnt um að ákveðið hefði verið að breyta örorkumati hans frá 8. júní 2012 í 75% örorkumat fá 1. febrúar 2012. Þá segir að þar sem beiðni um endurupptöku matsins hafi borist í desember 2019 miðist heimild til afturvirkna greiðslna við fjögur ár aftur í tímann, í samræmi við almennan fyrningarfrest kröfuréttinda samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Óskað var eftir upplýsingum um allar skattskyldar tekjur kæranda á tímabilinu 1. janúar 2016 til 31. mars 2017. Með bréfum Tryggingastofnunar, dags. 29. október 2024, var kæranda tilkynnt um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum áranna 2012 til 2017. Í kjölfarið óskaði umboðsmaður kæranda eftir nánari skýringum á uppgjörinu og Tryggingastofnun veitti skýringar í tölvupóstum 25. nóvember og 4. desember 2024.

Kæra barst úrskurðarnefnd velferðarmála 29. janúar 2025. Með bréfi, dags. 4. febrúar 2025, óskaði úrskurðarnefnd eftir greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins ásamt gögnum málsins. Með bréfi, dags. 27. mars 2025, barst greinargerð Tryggingastofnunar og var hún kynnt kæranda með bréfi úrskurðarnefndar, dagsettu sama dag. Athugasemdir bárust frá kæranda með bréfi, dags. 15. apríl 2025, og voru þær sendar Tryggingastofnun með bréfi, dags. 16. apríl 2025. Greinargerð barst frá Tryggingastofnun með bréfi, dags. 7. maí 2025, og var hún send kæranda til kynningar með bréfi, dags. 8. maí 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda með bréfi, dags. 22. maí 2025, og voru þær sendar Tryggingastofnun til kynningar með bréfi, dags. 27. maí 2025. Greinargerð barst frá Tryggingastofnun með bréfi, dags. 30. júní 2025, og var hún send kæranda til kynningar með bréfi, dags. 2. júlí 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda með bréfi, dags. 8. ágúst 2025, og voru þær sendar Tryggingastofnun til kynningar með bréfi, dags. 12. ágúst 2025. Greinargerð barst frá Tryggingastofnun með bréfi, dags. 29. ágúst 2025, og var hún send kæranda til kynningar með bréfi, dags. 3. september 2025. Athugasemdir bárust frá kæranda með bréfi, dags. 23. september 2025, og voru þær sendar Tryggingastofnun til kynningar með bréfi, dags. 24. september 2025. Greinargerð barst frá Tryggingastofnun með bréfi, dags. 15. október 2025, og var hún send kæranda til kynningar með bréfi, dags. 16. október 2025. Frekari athugasemdir bárust ekki.

II.  Sjónarmið kæranda

Í kæru segir að kærandi hafi fengið afturvirka leiðréttingu örorkulífeyris frá 1. febrúar 2012 til 31. mars 2017 í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11315/2021 og endurupptöku málsins hjá úrskurðarnefnd velferðarmála, mál nr. 313/2020. Við uppgjörin hafi verið farið með greiðslur sem kærandi hafi fengið vegna örorku frá norsku vinnu- og velferðarstofnuninni (NAV) sem erlendan lífeyri og þær hafi haft sömu áhrif á útreikning Tryggingastofnunar ríkisins og ef um greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hérlendis væri að ræða. Stærsti hluti greiðslna kæranda sé þannig skilgreindur sem erlendur lífeyrissjóður og einungis lítill hluti sem erlendur grunnlífeyrir.

Í svörum Tryggingastofnunar við fyrirspurnum f.h. kæranda komi fram að stofnunin skilgreini einungis grunnpensjon frá NAV sem erlendan grunnlífeyri. Tilleggspensjon frá NAV og greiðslur frá Storebrand séu hins vegar skilgreindar sem erlendur lífeyrissjóður. Þá komi fram í svari Tryggingastofnunar, dags 4. desember 2024, að bæði greiðslurnar frá NAV og Storebrand séu tilkynntar til EES og að allar greiðslur sem kæranda sé með frá NAV og Storebrand séu skráðar sem erlendur grunnlífeyrir frá og með 1. maí 2023.

Í nýju áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11924/2022, dags. 20. desember 2024, segi m.a.:

„Samkvæmt tilkynningum norskra stjórnvalda til Eftirlitsstofnunar EFTA falla örorkubætur sem greiddar eru á grundvelli laga um almannatryggingar (lov om folketrygd) undir gildissvið reglugerðarinnar og eru „uføretrygd“ samkvæmt 12. kafla laganna þar sérstaklega tilgreindar. Að sama skapi hafa íslensk stjórnvöld tilkynnt að bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007 falli undir ákvæði reglugerðarinnar. Er því ljóst að þær greiðslur sem A fær vegna örorku frá NAV og bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007, þar á meðal tekjutrygging á grundvelli 22. gr. laganna, falla undir gildissvið reglugerðar (EB) nr. 883/2004.“

Kærandi hafi frá árinu 2012 fengið greiddar örorkubætur frá NAV. Örorkubætur frá NAV hafi nefnst uførepensjon. Frá 1. janúar 2015 hafi uførepensjon verið breytt í uføretrygd við breytingu á skattlagningu örorkugreiðslna frá NAV. Um þetta segi í grein norska lögfræðingsins Tonje Giertsen: „Nye regler om uføretrygd: Dette betyr endringene i uførepensjonen for deg. „Omregningen fra uførepensjon til uføretrygd medfører at du får en høyere uføretrygd før skatt, da pensjonen nå skal skattlegges som lønnsinntekt. Økningen i uføretrygden skal kompensere for den økte skattleggingen, og du vil få utbetalt omtrent det samme som tidligere.“

Niðurstaða umboðsmanns Alþingis í áliti máli nr. 11924/2022 sé að örorkubætur sem kvartandi hafi fengið samkvæmt norskum almannatryggingalögum séu jafngildar bótum almannatrygginga samkvæmt lögum nr. 100/2007 í skilningi a-liðar 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004, eins og greinin hafi verið túlkuð í framkvæmd ESB-dómstólsins. Í niðurstöðu álitsins segi m.a.: „Byggist sú niðurstaða á því að örorkubætur A frá NAV í Noregi og bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007 teljist sambærilegar í skilningi þágildandi 4. mgr. 16. gr. laganna, eins og ákvæðið verður skýrt með hliðsjón af skuldbindingum íslenska ríkisins á grundvelli EES-samningsins, andstætt því sem lagt var til grundvallar í úrskurði nefndarinnar.“ 

Óskað hafi verið eftir endurupptöku úrskurðar nefndarinnar í máli nr. 112/2021, þ.e. úrskurðinum sem álit umboðsmanns Alþings í máli nr. 11924/2022 fjalli um. Mál kæranda sé sambærilegt við mál kvartanda í því máli, þ.e. örorkubætur frá NAV hafi við endurreikning og uppgjör verið skilgreindar sem erlendur lífeyrissjóður. Umboðsmaður Alþingis hafi beint því til úrskurðarnefndarinnar „að taka framvegis mið af þeim sjónarmiðum sem þar eru rakin við úrlausn sambærilegra mála.“ Kærandi fari fram á leyst verði úr máli hans í samræmi við þau sjónarmið sem rakin séu í álitinu.

Í athugasemdum kæranda frá 15. apríl 2025 segir að ágreiningur málsins lúti að því hvort Tryggingastofnun hafi verið heimilt að skerða tekjutengdar greiðslur almannatrygginga til kæranda vegna þeirra greiðslna sem hann hafi fengið frá NAV. Kærandi hafi talið greiðslurnar sambærilegar greiðslum frá Tryggingastofnun samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar og skyldu þær því ekki koma til skerðingar greiðslum samkvæmt lögunum, sbr. þágildandi 3. mgr. 16. gr. og 68. gr. þeirra.

Tryggingastofnun hafi aftur á móti haldið því fram að greiðslur NAV til kæranda teldust sambærilegar greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og þar af leiðandi væri um að ræða greiðslur sem skyldu leiða til skerðingar tekjutengdra greiðslna frá Tryggingastofnun, sbr. þágildandi 3. mgr. 22. gr. laga nr. 100/2007. Tryggingastofnun hafi jafnframt byggt á því að við skýringu umræddra ákvæða væri útgangspunkturinn sú meginregla laga um almannatryggingar að allar tekjur skyldu leiða til skerðingar tekjutengdra greiðslna og að undantekningar frá þeirri meginreglu skyldi skýra þröngt.

Í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11924/2022 hafi verið tekið undir sjónarmið kæranda. Umboðsmaður hafi þannig talið að þær greiðslur sem að kvartandi í málinu hafi fengið frá NAV, þegar þær væru virtar heildstætt, væru sambærilegar greiðslum almannatrygginga frá Tryggingastofnun og leiddu þær þar af leiðandi ekki til skerðingar tekjutengdra greiðslna samkvæmt lögunum. Umboðsmaður hafi jafnframt talið að við skýringu þess hvaða greiðslur teldust sambærilegar í skilningi 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 yrði að horfa til reglna Evrópuréttarins, reglugerðar (EB) nr. 883/2004 og úrlausna dómstóla ESB og EFTA þar um.

Umboðsmaður hafi því ekki fallist á sjónarmið Tryggingastofnunar og úrskurðarnefndar velferðarmála um að ekki væri um að ræða greiðslur sem væru sambærilegar greiðslum samkvæmt lögum nr. 100/2007, þar sem að fjárhæð þeirra tæki mið af fyrri tekjum á vinnumarkaði. Umboðsmaður hafi þannig litið til markmiðs greiðslnanna samkvæmt lögum beggja ríka sem væri sambærilegt, auk þess sem að greiðslur frá báðum ríkjum væru greiddar af opinberum stofnunum, tekið væri mið af búsetutímabilum og að bæturnar sættu skerðingu vegna tekna yfir ákveðnum tekjumörkum. Umboðsmaður hafi enn fremur tekið undir sjónarmið kvartanda um að við lögskýringu væri útgangspunkturinn að um ræddi stjórnarskrárvarinn réttindi kæranda samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar og þar af leiðandi væri ekki unnt að líta svo á að skýra bæri undantekningar frá því að allar tekjur kæmu til skerðingar tekjutengdum greiðslum almannatrygginga þröngri skýringu.

Í greinargerð Tryggingastofnunar komi fram að stofnunin telji að meðferð umdeildra lífeyrisgreiðslna kæranda hafi verið í samræmi við þágildandi lög um almannatryggingar, áður en að þeim hafi verið breytt með lögum nr. 18/2023.

Virðist Tryggingastofnun þannig byggja á því að niðurstaða stofnunarinnar hafi verið lagalega rétt miðað við þágildandi lög nr. 100/2007 um almannatryggingar. Raunar sé erfitt að skýra tilvísun stofnunarinnar í dóm Hæstaréttar í máli nr. 24/2023 með öðrum hætti en að stofnunin haldi því fram að reglugerð (EB) nr. 883/2004 hafi verið innleidd með ófullnægjandi hætti í íslenskan rétt og hafi íslensk lög þannig verið í ósamræmi við Evrópureglugerðina, en úr þessu hafi verið bætt með lögum nr. 18/2023. Málatilbúnaður stofnunarinnar sé þó svo óskýr að kærandi verði að gefa sér þessar forsendur, án þess að þær komi skýrt fram.

Kærandi mótmæli framangreindu og telji með engu móti unnt að komast að þeirri niðurstöðu að framkvæmd Tryggingastofnunar hafi verið í samræmi við lög nr. 100/2007 á þeim tíma er máli skipti.

Í þágildandi 1. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 hafi komið fram að lífeyristryggingar tækju til ellilífeyris, örorkulífeyris, aldurstengdrar örorkuuppbótar, tekjutryggingar, örorkustyrks og barnalífeyris.

Tryggingastofnun skyldi þannig greiða þeim tekjutryggingu sem fengju greiddan örorkulífeyri samkvæmt lögunum, sbr. 1. og 3. mgr. 22. gr. laga nr. 100/2007. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins skyldi skerða tekjutrygginguna um 38,35% tekna uns hún félli niður hefði lífeyrisþegi tekjur samkvæmt 2. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007.

Í 2. mgr. 16. gr. sömu laga hafi komið fram hvað teldist til tekna samkvæmt lögunum. Til tekna samkvæmt III. kafla laga nr. 100/2007 hafi talist tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, að teknu tilliti til ákvæða 28. gr. sömu laga um hvað ekki teldist til tekna og frádráttarliða samkvæmt 1., 3., 4. og 5. tölulið A-liðar 1. mgr. 30. gr. og 31. gr. síðarnefndu laganna eða undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007. Lífeyrir teljist til skattskyldra tekna, sbr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003.

Þrátt fyrir þetta hafi ekki talist til tekna sem kæmu til skerðingar tekjutryggingu þær bætur sem nánar hafi verið tilgreindar í 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007, þ.e. bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar, lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Sama hafi átt við um sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefði gert samning við samkvæmt 68. gr. laganna.    

Í 68. gr. laga nr. 100/2007 hafi verið mælt fyrir um heimild ríkisstjórnarinnar til þess að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögunum. Í 2. mgr. ákvæðisins hafi komið fram að í samningum skv. 1. mgr. mætti m.a. kveða á um að búsetu-, atvinnu- eða tryggingatímabil í öðru samningsríki skyldu talin jafngilda búsetutíma á Íslandi. Enn fremur væri heimilt að kveða þar á um rétt til bótagreiðslna við búsetu í öðru samningsríki, jafnræði við málsmeðferð, skörun bóta og hvaða löggjöf skyldi beita.

Um gagnkvæmt réttindi og skyldur að þessu leyti hafi verið samið í EES-samningnum. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið hafi meginmál EES-samningsins lagagildi hér á landi.  Í 3. gr. sömu laga sé svo kveðið á um að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Við túlkun EES-samningsins og gerða tekna upp á grundvelli hans verði þá að hafa hliðsjón af úrlausnum Evrópudómstólsins og EFTA-dómstólsins, sbr. 3. og 6. gr. EES-samningsins, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993.

Í 1. mgr. 29. gr. meginmáls EES-samningsins sé mælt fyrir um að samningsaðilar skuli á sviði almannatrygginga í samræmi við VI. viðauka EES-samningsins einkum tryggja launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum og þeim sem þeir framfæri að lögð verði saman öll tímabil sem taka beri til greina samkvæmt lögum hinna ýmsu landa til að öðlast og viðhalda bótarétti, svo og reikna fjárhæð bóta, sbr. a-lið ákvæðisins, og að bætur séu greiddar fólki sem sé búsett á yfirráðasvæðum samningsaðila, sbr. b-lið 1. mgr. 29. gr. samningsins. 

Á grundvelli þessa hafi verið sett reglugerð (EB) nr. 883/2004 um samhæfingu almannatryggingakerfa en hún hafi verið innleidd í íslenskan rétt með reglugerð nr. 442/2012. Þar sé kveðið á um í 5. gr. reglugerðarinnar að ef almannatryggingabætur og aðrar tekjur hafi tiltekin réttaráhrif samkvæmt löggjöf í lögbæru aðildarríki skuli viðeigandi ákvæði þeirrar löggjafar einnig gilda um jafngildar bætur sem fáist samkvæmt löggjöf annars aðildarríkis eða um tekjur sem aflað sé í öðru aðildarríki.

Líkt og fram sé komið hafi lögum nr. 100/2007 verið breytt með þeim hætti að nú sé kveðið á um að ekki skuli telja til tekna lífeyri almannatrygginga frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við í stað þess að vísa til þess að sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við skv. 68. gr. teljist ekki til tekna. Í frumvarpi því er hafi orðið að breytingarlögum nr. 18/2023 komi fram eftirfarandi um breytinguna: 

„Hvað 4. tölul. varðar er bent á álit umboðsmanns Alþingis nr. 10077/2019 sem fjallar um úrskurð úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 455/2017. Var það niðurstaða umboðsmanns að úrskurðarnefndin hafi ekki leyst með réttum hætti úr máli A við mat á því hvort bótagreiðslur til A frá B hafi verið sambærilegar greiðslu bóta almannatrygginga samkvæmt lögum nr. 100/2007. Var byggt á því að málið hefði ekki verið rannsakað nægilega til að hægt væri að taka afstöðu til þess hvort bótagreiðslur B væru jafngildar bótum almannatrygginga samkvæmt lögunum. Þá var því beint til nefndarinnar að taka framvegis mið af þeim sjónarmiðum sem lýst er í álitinu um túlkun þess hvenær um sambærilegar bætur er að ræða frá aðildarríkjum EES-samningsins. Vegna þessa og með hliðsjón af dómaframkvæmd Evrópudómstólsins og EFTA dómstólsins hefur Tryggingastofnun bent á að endurskoða þurfi túlkun á ákvæðum almannatryggingareglugerðar EES-samningsins, einkum 53. og 54. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004, en það eru ákvæði þar sem kveðið er á um hvenær og hvernig ríki geti beitt eigin skörunarreglum þegar um greiðslur sömu tegundar eða mismunandi tegundar frá fleiri en einu samningsríki er að ræða.

Eins og lýst er í framangreindu áliti umboðsmanns hefur í framkvæmd verið á því byggt hvort aðrar bætur séu sambærilegar og bætur almannatrygginga, sbr. 4. mgr. 16. gr. gildandi laga. Í stað þess að taka fram að sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við skv. 68. gr. teljist ekki til tekna þegar um er að ræða ellilífeyri er í 4. tölul. lagt til að tekið verði fram að ekki skuli telja til tekna lífeyri almannatrygginga frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við, sbr. d-, e- og j-lið 12. gr. frumvarpsins (58., 59. og 64. gr.). Var höfð hliðsjón af ákvæðum danskra laga um félagslegan lífeyri (d. lov om social pension).“

Líkt og fáist hvort tveggja glögglega ráðið af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum með lögum nr. 18/2023 hafi ekki verið um efnislega breytingu að ræða. Þess heldur hafi verið ákveðið að breyta orðalagi laganna til þess að gera það skýrara og í betra samræmi við skuldbindingar á grundvelli EES-samningsins.  

Að framangreindu virtu sé ljóst að sú túlkun sem Tryggingastofnun hafi viðhaft í máli kæranda, þ.e. að þar sem greiðslur kæranda frá NAV byggðu að einhverju leyti á fyrri tekjum væri um að ræða greiðslur sem væru sambærilegar greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, hafi ekki átt sér stoð í ákvæðum þágildandi laga um almannatryggingar líkt og Tryggingastofnun haldi fram.

Þess heldur hafi þurft að framkvæma efnislegt mat á því hvort um væri að ræða sambærilegar bætur við bætur almannatrygginga í samræmi við 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007, en slíkt mat hafi ekki verið unnt að afnema með vísan til þessarar viðmiðunarreglu Tryggingastofnunar.

Lög nr. 100/2007 hafi þannig verið í samræmi við reglugerð (EB) nr. 883/2004 að þessu leyti. Kærandi árétti að ákvæði þágildandi 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 hafi einmitt mátt rekja til skuldbindinga Íslands á grundvelli EES-samningsins og að alltaf hafi átt að skýra réttarheimildirnar til samræmis, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið.

Er samkvæmt framansögðu hvoru tveggja ljóst að reglugerð (EB) nr. 883/2004 hafi ekki verið ranglega innleidd og að byggja hafi mátt á skýringum ESB-dómstólsins og EFTA-dómstólsins  á ákvæðum reglugerðarinnar við túlkun ákvæðis 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007.

Þannig hafi farið saman mat á því hvort um væri að ræða sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefði gert samning við og jafngildar bætur í skilningi 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004. Í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11924/2022 sé slegið föstu að svo sé en áréttað sé að í álitnu sé byggt á þeim lögum sem hafi verið í gildi er atvik máls hafi átt sér stað. Niðurstaðan hafi þannig verið sú að greiðslur NAV til kvartanda í málinu og greiðslur Tryggingastofnunar til hans væru hvoru tveggja jafngildar og sambærilegar.

Þannig sé ekki unnt að fallast á með Tryggingastofnun að ákvörðun hennar hafi verið í samræmi við þágildandi lög enda feli álit umboðsmanns Alþingis beinlínis í sér að sú hafi ekki verið raunin. Sú staðreynd að útfærsla reglunnar sem á reyni hafi síðar verið breytt með breytingalögum nr. 18/2023 hafi engin áhrif á framangreint. Áréttað sé að sú breyting hafi m.a. komið til vegna fyrra álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 10077/2019 sem hafi falið í sér að framkvæmd Tryggingastofnunar og úrskurðarnefndar velferðarmála hafi ekki verið í samræmi við lög nr. 100/2007.

Að öllu framansögðu sé ljóst að ákvörðun Tryggingastofnunar geti ekki sótt sér stoð í lög nr. 100/2007 heldur hafi hún gengið gegn umræddum lögum. Afstaða stofnunarinnar sé óskiljanleg og telja verði verulega alvarlegt að stjórnvaldið reyni að standa í vegi þess að ólögmætar ákvarðanir hennar verði leiðréttar. 

Kærandi árétti að markmið stjórnsýslumáls sé að komast að lagalega réttri niðurstöðu. Þannig sé ótækt og í brýnu ósamræmi við lögmætisregluna að byggja niðurstöðuna á ólögmætri framkvæmd Tryggingastofnunar.

Að öllu framansögðu virtu ítreki kærandi fyrri kröfur sínar og óski eftir því að leyst verði úr málinu í samræmi við þau sjónarmið sem fram komi í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 10077/2019. 

Í athugasemdum kæranda frá 22. maí 2025 kemur fram að Tryggingastofnun byggi á því að greiðslur NAV til kæranda hefðu ekki verið sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar. Vísi stofnunin til þess að tilgangur bótanna hafi ekki verið sá sami enda hafi fjárhæð greiðslna frá NAV byggt að einhverju leyti á fyrri tekjum einstaklingsins. Þar af leiðandi sé ályktað að tilgangur greiðslnanna hafi verið að viðhalda sambærilegum lífskjörum og áður en vísað sé til 35. mgr. dóms Evrópudómstólsins í máli nr. C-453/14 (Knauer) þessu til stuðnings.

Með þessum hætti færi Tryggingastofnun fyrri röksemdir sínar, sem þegar hafi verið hafnað, í nýjan búning en sambærilegum sjónarmiðum hafi ítrekað verið hafnað af bæði af kæranda og umboðsmanni Alþingis.

Í fyrsta lagi dragi Tryggingastofnun afar þröngar og villandi ályktanir af fyrrnefndum dómi Evrópudómstólsins í máli C-453/14 (Knauer). Hið rétta sé að í dóminum komi eftirfarandi fram:

„33. Next, as regards more particularly old-age benefits such as those at issue in the main proceedings and in view of the case-law of the Court to which the EU legislature refers in recital 9 of Regulation No 883/2004, the concept of ‘equivalent benefits’ within the meaning of Article 5(a) of that regulation must be interpreted as referring, in essence, to two old-age benefits that are comparable (see, to that effect, judgment in Klöppel, C‑507/06, EU:C:2008:110, paragraph 19).

34. As regards the comparability of such old-age benefits, account must be taken of the aim pursued by those benefits and by the legislation which established them (see, by analogy, judgment in O, C‑432/14, EU:C:2015:643, paragraph 33).

35. So far as the case before the referring court is concerned, it is clear from the actual wording of the question that the aim of both the old-age benefits paid under the Liechtenstein occupational pension scheme and those paid under the Austrian statutory pension scheme is to ensure that the recipients of the benefits maintain a standard of living commensurate with that which they enjoyed prior to retirement.

36. It follows that old-age benefits such as those at issue in the main proceedings must be regarded as being comparable. In that regard, as the Advocate General has observed in point 60 of his Opinion, the fact that there are differences relating, inter alia, to the way in which the rights to those benefits have been acquired, or to the fact that it is possible for the insured to obtain voluntary supplementary benefits, does not give grounds for reaching a different conclusion.

37. Finally, there does not appear to be any objective justification for applying differential treatment, in circumstances such as those at issue in the main proceedings, to the old-age benefits in question. There might in some circumstances be such justification if, as the EFTA Surveillance Authority has rightly pointed out, contributions for sickness benefits were levied in Austria on the old-age benefits provided under the Liechtenstein occupational pension scheme, even though such contributions had already been levied in Liechtenstein. However, it does not appear from the documents before the Court that that was the situation in the case before the referring court.

38. Consequently, the answer to the question referred is that Article 5(a) of Regulation No 883/2004 must be interpreted as meaning that, in circumstances such as those at issue in the main proceedings, old-age benefits provided under an occupational pension scheme of one Member State and those provided under a statutory pension scheme of another Member State — both schemes being within the scope of that regulation — are equivalent benefits within the meaning of that provision, where both categories of benefits have the same aim of ensuring that their recipients maintain a standard of living commensurate with that which they enjoyed prior to retirement.“

Við mat á því hvort um sé að ræða sambærilegar bætur í skilningi reglugerðarinnar sé samkvæmt framansögðu rétt að miða við það markmið sem stefnt sé að með greiðslu þeirra og samkvæmt hlutaðeigandi löggjöf. Í dómi Evrópudómstólsins komi hins vegar ekki fram að tilgangur bóta sem ætlað sé að viðhalda sambærilegum lífskjörum og þeim sem greiðsluþegi hafi áður búið við og bóta sem ætlað sé að tryggja lágmarksframfærslu sé ekki hinn sami, líkt og Tryggingastofnun haldi fram. Um sé að ræða afar villandi framsetningu á efni dómsins.

Í öðru lagi sé áréttað að tilgangur bótagreiðslnanna frá NAV hafi ekki verið sá að viðhalda sambærilegum lífskjörum og kærandi hafi búið við fyrir örorku, þannig að hann væri ólíkur tilgangi örorkugreiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar. Tilgangur bótanna frá NAV og frá Tryggingastofnun hafi þvert á móti verið hinn sami.

Lög nr. 100/2007 um almannatryggingar stefni að því markmiði að fullnægja skyldum samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar, að tryggja þeim sem á þurfi að halda framfærslu, m.a. vegna örorku. Markmiði laga um almannatryggingar sé þá lýst þannig í 1. gr. þeirra, að þeim sé ætlað að tryggja þeim sem lögin taki til og þess þurfi bætur og aðrar greiðslur, m.a. vegna örorku, eftir því sem nánar sé kveðið á um í lögunum. Tilgangur örorkulífeyris sé því að tryggja öryrkjum framfærslu.

Um tilgang örorkulífeyris segi í ákvæði 12.1 í norsku almannatryggingalögunum:

„Formålet med uføretrygd er å sikre inntekt for personer som har fått sin inntektsevne varig nedsatt på grunn av sykdom, skade eller lyte.“

Ákvæðið mætti þýða með eftirfarandi hætti:

,,Markmið örorkulífeyris er að tryggja þeim framfærslu sem hafa skerta tekjuöflunargetu til frambúðar vegna veikinda, slyss eða fötlunar.‘‘

Örorkulífeyrir samkvæmt íslenskum og norskum almannatryggingalögum stefni þannig að sama markmiði, þ.e. að tryggja þeim framfærslu sem á þurfi halda vegna örorku. Fullyrðingar Tryggingastofnunar um hið gagnstæða standist ekki skoðun.

Greiðslur frá NAV á grundvelli síðastnefnds ákvæðis norskra almannatryggingalaga viðhaldi þá ekki sambærilegum lífskjörum og fyrir örorku. Á meðan greiðslurnar taki að einhverju leyti mið af fyrri tekjum geti þær aðeins verið 66% af fyrri tekjum. Enn fremur sé viðlagt ákveðið hámark og kveðið á um tilteknar lágmarksgreiðslur eða ,,minsteytelse“. Ekki sé um annan bótaflokk að ræða líkt og Tryggingastofnun haldi fram, heldur lágmarkstekjutryggingu í samræmi við það markmið að tryggja einstaklingum framfærslu. Það hámark sem sé viðlagt þjóni sama markmiði, þ.e. það byggi á því mati að greiðslur umfram tiltekið hámark séu ekki nauðsynlegar til þess að tryggja framfærslu.

Þannig sé ljóst, ekki aðeins af skilgreindu markmiði laganna heldur einnig fyrirkomulagi greiðslnanna, að markmiðið sé að tryggja örorkulífeyrisþegum framfærslu, rétt eins og samkvæmt lögum um almannatryggingar.

Framangreint hafi jafnframt verið niðurstaða umboðsmanns Alþingis eftir ítarlega greiningu á lagaumgjörðinni hérlendis og í Noregi og þeim reglum EES-réttarins sem á hafi reynt, en í áliti hans kom fram eftirfarandi:

„Þótt endanleg fjárhæð örorkubóta A frá NAV taki að einhverju leyti mið af fyrri tekjum hennar verður ekki ályktað að þegar af þeirri ástæðu teljist bæturnar ekki jafngildar, án þess að fram fari heildarmat á markmiði og efni þeirrar löggjafar sem við á hverju sinni. Ég nefni einnig í þessu sambandi að í áðurnefndum dómi ESB-dómstólsins í máli nr. C-453/14 er sérstaklega tekið fram að grundvöllur samanburðarins á því hvort bætur séu jafngildar lúti að markmiði og lagagrundvelli bótagreiðslna. Í þeim samanburði hafi ekki þýðingu hvernig tryggðir einstaklingar hafi áunnið sér bótarétt eða hvort þeir eigi val um að öðlast frekari bótarétt í öðru ríkinu. Samkvæmt því geti bætur sem greiddar eru á grundvelli starfstengdra réttinda í einu ríki talist jafngildar bótum sem veittar séu á lögbundnum grundvelli í öðru EES-ríki (sjá 36. og 38. mgr. dómsins).

Með norsku almannatryggingalögunum hefur norska ríkið komið á fót almannatryggingakerfi sem meðal annars er fjármagnað með skattheimtu og beinu framlagi ríkisins, ólíkt fjármögnun lífeyrissjóða hérlendis sem almennt samanstendur af iðgjaldagreiðslum sjóðfélaga og ávöxtun þeirra. Er markmið örorkubóta sem greiddar eru á grundvelli laganna, líkt og þeirra sem greiddar eru á grundvelli laga nr. 100/2007, að tryggja fjárhagslegt öryggi þeirra sem orðið hafa fyrir örorku. Við mat á því hvort markmið bótanna teljist ósambærileg, af þeirri ástæðu að örorkubætur norskra almannatrygginga taki mið af fyrri tekjum A, tel ég að líta verði til þess að endanleg fjárhæð þeirra nemur aldrei fullum fyrri tekjum bótaþega heldur 66% af þeim grundvelli sem reiknaður er út frá fyrri tekjum. Er jafnframt kveðið á um það í lögunum að tekjur yfir tilteknu hámarki skuli ekki lagðar til grundvallar við útreikning örorkubóta auk þess sem tiltekin lágmarksfjárhæð er tryggð þeim sem hafa engar eða litlar tekjur. Ræðst endanleg fjárhæð bótanna enn fremur af tryggingatímabili viðkomandi, þ.e. því tímabili sem einstaklingar hafa og munu tilheyra almannatryggingakerfinu í Noregi.

Samkvæmt framangreindu verður ekki séð að bótunum sé að þessu leyti ætlað að gera bótaþega eins settan og hann hefði ekki orðið fyrir örorku eða að fjárhæð þeirra standi í slíkum órofa tengslum við fyrri tekjur að markmið þeirra teljist af þeirri ástæðu ósambærileg markmiðum þeirra bóta sem greiddar eru á grundvelli laga nr. 100/2007 og ætlað er að stuðla að því að þeir sem lögin taki til geti framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi. Þá verður ekki heldur ráðið af áðurnefndum markmiðsákvæðum norsku almannatryggingalaganna og ákvæðum um fjármögnun þeirra að fjárhæð umræddra örorkubóta til bótaþega standi í áþekku samhengi við launatengd framlög þeirra og tíðkast hjá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hérlendis. Sé litið til efnis norsku almannatryggingalaganna að öðru leyti er ljóst að örorkubætur á grundvelli laganna eru greiddar af opinberri stofnun þar sem, líkt og hérlendis, gerð er sú krafa að bótaþegi hafi haft búsetu í landinu í tiltekinn tíma. Þá sæta bæturnar sömuleiðis skerðingu vegna tekna yfir ákveðnum tekjumörkum.

Þegar framanrakin ákvæði norsku almannatryggingalaganna eru virt heildstætt get ég ekki fallist á þá afstöðu úrskurðarnefndar velferðarmála að örorkubætur þeirra og bætur almannatrygginga samkvæmt lögum nr. 100/2007 teljist ekki jafngildar í skilningi a-liðar 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004, eins og greinin hefur verið túlkuð í framkvæmd ESB-dómstólsins. Þá tel ég að leggja verði til grundvallar að örorkubætur A frá NAV teljist sambærilegar bótum samkvæmt lögum nr. 100/2007, eins og þágildandi 4. mgr. 16. gr. laganna verður skýrð með hliðsjón af skuldbindingum íslenska ríkisins á grundvelli EES-samningsins. Er það því niðurstaða mín að úrskurður nefndarinnar hafi að þessu leyti ekki verið í samræmi við lög.“

Kærandi telji samkvæmt framansögðu ljóst að hafna verði röksemdum Tryggingastofnunar enda standist þær ekki skoðun, líkt og umboðsmaður hafi þegar kveðið á um með óyggjandi hætti.

Í annan stað lúti athugasemdir Tryggingastofnunar að meintri þýðingu breytingalaga nr. 18/2023. Líkt og ítarlega hafi verið fjallað um í fyrri athugasemdum hafi framkvæmd stofnunarinnar verið ólögmæt samkvæmt þágildandi almannatryggingalögum, en framangreint hafi einnig verið niðurstaða umboðsmanns Alþingis. Umrædd breytingalög geti þannig enga þýðingu haft við úrlausn fyrirliggjandi álitaefnis. Í athugasemdum Tryggingastofnunar felist þannig aðeins að viðhalda beri því ólögmæta ástandi sem að stofnunin hafi komið á með eigin framkvæmd, sem hafi ekki átt sér lagastoð. Það að stofnunin hafi ekki leiðrétt framkvæmd sína fyrr en eftir lagabreytingarnar réttlæti ekki að viðhalda ólögmætri framkvæmd, enda væri slík niðurstaða í brýnu ósamræmi við lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins.

Mál kæranda hafi verið til meðferðar í stjórnsýslunni um árabil. Á þeim tíma sem málið hafi verið til meðferðar, hvoru tveggja fyrir nefndinni og hjá umboðsmanni Alþingis, hafi Tryggingastofnun teflt fram ýmsum ólíkum röksemdum til stuðnings ákvörðun sinni. Framangreint leiði fyrst og fremst í ljós að ákvarðanir stofnunarinnar hafi frá upphafi verið reistar á ófullnægjandi lagalegum grundvelli. Kærandi telji því brýnt að málið verði tekið til úrskurðar og loks undið endanlega ofan af ólögmætum ákvörðunum Tryggingastofnunar.

Í athugasemdum kæranda frá 8. ágúst 2025 segir að það veki sérstaka athygli að á meðan Tryggingastofnun hafni málatilbúnaði kæranda fjalli stofnunin ekki um niðurstöðu umboðsmanns Alþingis. Það felist þó í málatilbúnaði stofnunarinnar að hún fallist ekki á álitið. Það verði að teljast afar sérstætt að stofnunin ákveði að horfa fram hjá úrlausnum eftirlitsaðila um að framkvæmd hennar hafi ekki verið í samræmi við lög.

Í athugasemdum kæranda frá 23. september 2025 segir að í enduruppteknu máli nr. 112/2021 hafi aðstæður verið sambærilegar og í því er liggi nú fyrir nefndinni, það er að því leyti að í báðum tilvikum hafi Tryggingastofnun flokkað greiðslur frá NAV sem greiðslur sambærilegar greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdu lífeyrissjóðum. Afleiðing þessa hafi verið sú að norsku almannatryggingagreiðslurnar hafi komið til skerðingar tekjutengdum greiðslum frá Tryggingastofnun samkvæmt lögum nr. 100/2007. Úrskurðarnefnd velferðarmála hafi úrskurðað í enduruppteknu mái nr. 112/2021 hinn 13. ágúst 2025. Með úrskurðinum hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að greiðslur NAV til kæranda væru sambærilegar greiðslum samkvæmt lögum nr. 100/2007. Samkvæmt framansögðu hefðu greiðslurnar frá NAV ekki átt að leiða til skerðingar á tekjutengdum greiðslum frá Tryggingastofnun. Með vísan til framangreinds hafi úrskurðarnefnd velferðarmála fellt ákvörðun Tryggingastofnunar úr gildi og vísað málinu aftur til stofnunarinnar til löglegrar meðferðar.

Í úrskurðinum hafi eftirfarandi komið fram: 

„Að framangreindu virtu er það mat úrskurðarnefndarinnar að fjárhæð ,,uføretrygd“ standi ekki í sambærilegu sambandi við launatengd framlög líkt og þegar um er að ræða lífeyrissjóðstekjur frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hérlendis. Þannig muni endanleg fjárhæð ekki nema fullum fyrri tekjum heldur einungis 66% af þeim grundvelli sem reiknaður út frá fyrri tekjum. Þá kveða norsku almannatryggingalögin á um að tekjur yfir tilteknu hámarki skuli ekki leggast til grundvallar við útreikning örorkubóta auk þess sem tiltekin lágmarksfjárhæð er tryggð þeim sem hafa engar eða litlar tekjur. Verður því að telja að markmið ,,uføretrygd“ fari að mestu leyti saman við markmið greiðslna örorkubóta á grundvelli laga nr. 100/2007, þ.e. að stuðla að því að þeir sem þess þurfa geti framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi, sbr. 1. gr. laga nr. 100/2007. Með hliðsjón af því, svo og þar sem bæturnar greiddar af opinberri stofnun og krafa er gerð um búsetu í landinu í tiltekinn tíma, er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að örorkubætur kæranda frá NAV teljist sambærilegar bótum samkvæmt lögum nr. 100/2007, sbr. þágildandi 4. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar.“

Framangreindur úrskurður nefndarinnar og áðurnefnt álit umboðsmanns Alþingis í málinu feli ekki aðeins í sér að framkvæmd Tryggingastofnunar í máli kæranda þess máls hafi verið ólögmæt. Framkvæmdin hafi enda verið almenn en ekki einstaklingsbundin og örorkulífeyrisgreiðslur allra einstaklinga frá NAV, nema þeirra sem aðeins hafi fengið lágmarkstryggingu, hafi verið flokkaðar með sama hætti þannig að þær kæmu til skerðingar tekjutengdra greiðslna samkvæmt lögum nr. 100/2007. Framkvæmd stofnunarinnar hafi meðal annars tekið til kæranda og gildi nákvæmlega sömu sjónarmið um skerðingu tekjutengdra greiðslna til hans og um skerðingu greiðslna til kæranda í máli nr. 112/2021. 

Áréttað sé að Tryggingastofnun sé í öllum athöfnum sínum bundin af lögmætisreglu stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttarins. Verði ákvarðanir stofnunarinnar þannig í senn að vera í samræmi við lög og ekki ganga gegn lögum. Tryggingastofnun hafi aldrei haft lagastoð fyrir skerðingu tekjutengdra greiðslna samkvæmt lögum nr. 100/2007 vegna greiðslna örorkulífeyris frá NAV. Til þess að tryggja lögmæti verði Tryggingastofnun því að endurákvarða réttindi þeirra einstaklinga sem hafi sætt hinni ólögmætu skerðingu og leiðrétta greiðslur umræddra einstaklinga. Aðeins með þeim hætti verði kröfum lögmætisreglunnar fullnægt. 

Af orðalagi Tryggingastofnunar í viðbótargreinargerð hennar að dæma virðist stofnunin hins vegar ekki telja sér skylt að leiðrétta framkvæmd sína eða til þess að leggja hið sama til grundvallar í máli kæranda. Þvert á móti fáist ekki annað ráðið en að stofnunin vilji halda ólögmætri ákvörðun sinni til streitu. Framangreint sé í brýnu ósamræmi við lögmætisregluna, jafnræðisregluna og þau réttaröryggissjónarmið sem búi að baki stjórnsýslulögum og séu umlykjandi í starfi stofnunarinnar. Í ljósi þessa sé kæranda nauðsynlegt að ítreka kröfur sínar og óska eftir að nefndin komi málinu í lögmætar horfur.

Tryggingastofnun virðist í öðru lagi byggja á því að kröfur kæranda séu fyrndar. Málatilbúnaður Tryggingastofnunar verður skilinn með þeim hætti að ef að niðurstaða úrskurðarnefndarinnar verði hin sama og í máli nr. E 112/2021 byggi stofnunin á því að hún hafi sjálf tekið ranga ákvörðun þegar greiðslur til kæranda hafi verið leiðréttar en að kröfur fyrir 1. janúar 2016 hafi verið fyrndar. Taki stofnunin þannig fram að miða beri við almennan fyrningarfrest kröfuréttinda, sbr. 3. gr. laga nr. 100/2007, og að ranglega framkvæmd leiðrétting þann 29. október 2024 eigi ekki að hafa áhrif á þá afstöðu. Enn fremur komi fram að þótt nýjar málsástæður kunni að koma fram árið 2025 og kærandi leggi fram nýja kæru hafi það ekki áhrif á kröfur sem þegar hafi fyrnst. 

Kærandi árétti í fyrsta lagi að það sé heimilt en ekki skylt að bera fyrir sig fyrningu krafna, andstætt því sem Tryggingastofnun virðist halda fram. Ákvörðun Tryggingastofnunar um leiðréttingu hafi þannig ekki verið röng eða ólögmæt heldur hafi stofnunin einfaldlega ákveðið að bera ekki fyrir sig fyrningu. Framangreint sé fullkomlega heimilt og raunar í bestu samræmi við lögmætisregluna, þar sem stjórnvaldið hafi með ólögmætum hætti skert stjórnarskrárvarinn réttindi kæranda. 

Í öðru lagi taki kærandi fram að Tryggingastofnun hafi þegar ákvarðað honum greiðslur samkvæmt lögum nr. 100/2007 í samræmi við 75% örorkumat aftur til ársins 2012. Leiðrétting ólögmætrar skerðingar fæli ekki í sér að kæranda yrðu ákvarðaðar bætur aftur í tímann, enda hafi sú ákvörðun þegar verið tekin. Breyting þeirrar ákvörðunar fæli raunar í sér afturköllun fyrri ákvörðunar stofnunarinnar. Til þess að slík afturköllun væri heimil þyrfti skilyrðum 25. gr. stjórnsýslulaga að vera fullnægt. Ákvörðunin væri hins vegar kæranda til tjóns auk þess sem upprunaleg ákvörðun hafi, í samræmi við umfjöllun að framan, verið lögmæt og því ekki ógildanleg. Þar af leiðandi væri stofnuninni í samræmi við 25. gr. stjórnsýslulaga ekki heimilt að afturkalla ákvörðunina. Þar með séu ekki fyrir hendi lagaleg skilyrði til þess að breyta ákvörðuninni. 

Í þriðja lagi byggi kærandi á að kröfur hans geti ekki verið fyrndar. Tryggingastofnun hafi ekki tekið ákvörðun um endurreikning greiðslna til kæranda fyrr en 29. október 2024. Það hafi verið fyrst þá sem að stofnunin hafi tekið ákvörðun um hina ólögmætu skerðingu vegna greiðslna frá NAV. Það standist ekki neina skoðun að kröfur vegna ólögmætrar skerðingar Tryggingastofnunar hafi byrjað að fyrnast áður en að ákvörðun um hana hafi verið tekin. Telji kærandi þannig að ef fallist verði á að Tryggingastofnun sé heimilt að bera fyrir sig fyrningu verði að miða fyrningarfrest við það tímamark sem ákvörðun Tryggingastofnunar hafi verið tekin eða 29. október 2024. Kröfurnar fyrnist þannig í fyrsta lagi fjórum árum eftir það tímamark.

Í fjórða lagi telji kærandi að ef litið verði svo á að krafa kæranda hafi byrjað að fyrnast fyrir framangreint tímamark eigi viðbótarfrestur 1. mgr. 10. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 í öllu falli við. Ákvæðið mæli fyrir um að hafi kröfuhafi ekki haft upp kröfu sökum þess að hann skorti nauðsynlega vitneskju um kröfuna eða skuldarann fyrnist krafan þá aldrei fyrr en einu ári eftir þann dag þegar kröfuhafi hafi fengið eða borið að afla sér slíkrar vitneskju.

Ákvæðið hafi fyrst verið lögfest í núverandi mynd með lögum um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Í því hafi falist sú breyting frá fyrri lögum að krafa um að upplýsingaskort megi rekja til sviksamlegrar háttsemi skuldara hafi verið felld niður. Ákvæðinu hafi þannig í stað þess verið ætlað að mæla fyrir um viðbótarfrest sem feli í sér að krafa geti aldrei fyrnst fyrr en ári eftir þann dag sem kröfuhafi hafi fengið eða borið að afla sér upplýsinga um kröfu sína, enda hafi kröfuhafi enga möguleika á að rjúfa fyrningu kröfu sinnar með þeim úrræðum sem ákvæði 14.-19. gr. fyrningarlaga mæli fyrir um, þegar hann búi ekki yfir nauðsynlegum upplýsingum um kröfuna. 

Kærandi hafi augljóslega ekki getað haft neina vitneskju um að Tryggingastofnun myndi skerða greiðslur til hans með ólögmætum hætti fyrr en sú ákvörðun hafi verið tekin. Yrðu fyrningarlög skýrð með þeim hætti sem Tryggingastofnun leggi til grundvallar fæli það í sér að Tryggingastofnun gæti endurákvarðað réttindi einstaklinga afturvirkt með ólögmætum hætti án þess að viðkomandi einstaklingar hefðu nokkurn tímann nokkur réttarúrræði til þess að varna réttindum sínum. Slíkt geti ekki samrýmst þeirri vernd kröfuhafa sem 10. gr. laga nr. 150/2007 stefni að, lögmætisreglu eða réttaröryggissjónarmiðum.

Kærandi vísi í fimmta lagi til þess að með fyrri ákvörðun sinni hafi Tryggingastofnun gefið honum réttmætar væntingar um að stofnunin teldi kæranda eiga rétt á leiðréttingu aftur til ársins 2012 og að stofnunin myndi þar af leiðandi ekki bera fyrir sig fyrningu. Þessar réttmætu væntingar njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Í samræmi við síðastnefnd ákvæði og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins geti Tryggingastofnun ekki borið fyrir sig fyrningu á þessum tímapunkti. Stjórnvald geti ekki tekið ívilnandi ákvörðun og dregið hana svo til baka.

Loks árétti kærandi að kærð hafi verið ákvörðun Tryggingastofnunar frá 29. október 2024 og kæran hafi borist innan kærufrests. Hluti þeirrar ákvörðunar hafi verið ólögmæt og efnislega röng. Það að hluti krafna kæranda vegna hinnar ólögmætu ákvörðunar kunni að vera fyrndar svipti hann ekki rétti til þess að leita til æðra setts stjórnvald til þess að fá úrskurðað um lögmæti ákvörðunarinnar. Kærandi hafi eftir sem áður lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um lögmæti skerðingarinnar. Um framangreint sé vísað til hliðsjónar til þeirra sjónarmiða sem fram komi í áliti umboðsmanns Alþingis í fyrra máli kæranda.

Í viðbótargreinargerð Tryggingastofnunar sé jafnframt byggt á að telji úrskurðarnefndin að tímabil fyrir 1. janúar 2016 eigi að koma til endurskoðunar, þá vilji stofnunin benda á að önnur sjónarmið eigi við um erlendar lífeyristekjur kæranda frá NAV fyrir 1. janúar 2015. Bendir stofnunin á að þann 1. janúar 2015 hafi reglum um greiðslu örorkulífeyris í Noregi verið breytt. Breytingarnar hafi haft í för með sér að örorkulífeyrir þar á landi væri skattlagður sem launatekjur. Með öðrum orðum hafi skattfríðindi sem lífeyrisgreiðslur hafi áður notið verið afnumin. 

Stofnunin rökstyðji ekki frekar hvernig framangreint eigi að leiða til þess að önnur sjónarmið eigi við fyrir 1. janúar 2015, en slíkt sé að mati kæranda fjarstæðukennt. Breytingar hafi varðað skattlagningu örorkulífeyris en ekki markmið hans eða önnur þau atriði sem leiði til þess að örorkulífeyrisgreiðslur frá NAV séu sambærilegar greiðslum samkvæmt lögum nr. 100/2007. Með breytingunni hafi þannig, eins og Tryggingastofnun bendi réttilega á, ákveðið skattahagræði verið afnumið, en bætur hafi verið hækkaðar samhliða til þess að takmarka áhrif breytinganna. 

Slík breyting geti ekki haft nein áhrif á hvort um sambærilegar bætur sé að ræða í skilningi 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga eða í skilningi reglugerðar nr. 883/2004. Skattlagning örorkulífeyris sé breytileg á milli aðildarríkja EES-sambandsins og geti eðli málsins samkvæmt ekki haft nein áhrif við mat á því hvort um sambærilegar bætur sé að ræða. 

Með vísan til alls framangreinds árétti kærandi fyrri málatilbúnað sinn og óski eftir því að nefndin taki málið til úrskurðar. 

Kærandi telji brýnt að úrskurðarnefndin taki málið til löglegrar meðferðar, sér í lagi með vísan til málatilbúnaðar Tryggingastofnunar í málinu. Bendir kærandi á að Tryggingastofnun virðist ekki telja sig bundna af fyrri fordæmisgefandi úrlausnum um ólögmæti framkvæmdar sinnar. Í þessu samhengi bendi kærandi jafnframt á að Tryggingastofnun hafi í sífellu breytt málatilbúnaði sínum og komi nú fram með málatilbúnað sem að hefði þó verið unnt að koma fram með í upphafi.

Málatilbúnaður stofnunarinnar og síbreytileiki hans undirstriki aðeins að aldrei hafi verið lagður fullnægjandi lagalegur grundvöllur að ákvörðun um réttindi kæranda. Ítrekað sé að hlutverk Tryggingastofnunar sé ekki að verja ákvarðanir sínar eða að réttlæta þær eftir á heldur að komast að lagalega réttri niðurstöðu um réttindi þeirra einstaklinga sem hún þjónusti. 

III.  Sjónarmið Tryggingastofnunar ríkisins

Í greinargerð Tryggingastofnunar segir að um lífeyristryggingar hafi verið fjallað í III. kafla laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, eins og þau hafi hljóðað er úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála hafi gengið í máli greiðsluþega. Tryggingastofnun skyldi greiða þeim tekjutryggingu sem fengju greiddan örorku- eða slysalífeyri samkvæmt lögunum eða lögum um slysatryggingar almannatrygginga, sbr. 1. mgr. 22. gr. þágildandi laga nr. 100/2007. Í 3. mgr. 22. gr. hafi m.a. verið kveðið á um að greiða skyldi örorkulífeyrisþega tekjutryggingu til viðbótar lífeyri hans. Í 2. málsl. 3. mgr. 22. gr. hafi sagt að hefði lífeyrisþegi tekjur samkvæmt 2. mgr. og 4. mgr. 16. gr. laganna þá skyldi skerða tekjutrygginguna um 38,35% þeirra tekna uns hún félli niður.

Til tekna samkvæmt III. kafla laga nr. 100/2007 hafi talist tekjur samkvæmt II. kafla laga nr. 90/2003 um, tekjuskatt, að teknu tilliti til ákvæði 28. gr. sömu laga um hvað ekki teldist til tekna og frádráttarliða samkvæmt 1., 3., 4. og 5. tölulið A- liðar 1. mgr. 30. gr. og 31. gr. síðarnefndu laganna eða undantekninga og takmarkana samkvæmt öðrum sérlögum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007. Lífeyrir teljist til skattskyldra tekna, sbr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003.

Þrátt fyrir þetta hafi ekki talist til tekna sem komu til skerðingar tekjutryggingu þær bætur sem nánar hafi verið tilgreindar í 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007, þ.e. bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar, lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, greiðslur úr séreignalífeyrissparnaði og viðbótartryggingarvernd samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyristréttina og starfsemi lífeyrissjóða. Sama hafi átt við um sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefði gert samning við samkvæmt 68. gr. laganna.

Ríkisstjórninni hafi verið heimilt að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögum nr. 100/2007 og ráðherra að semja við erlendar tryggingastofnanir í samningsríkjum um nánari framkvæmd slíkra samninga, sbr. 1. mgr. 68. gr. laganna. Í slíkum samningum hafi m.a. mátt veita undanþágu frá ákvæðum laganna og heimila takmarkanir á beitingu þeirra. Jafnframt hafi mátt kveða á um að búsetu-, atvinnu-, eða tryggingatímabil í öðru samningsríki skyldi talin jafngilda búsetutíma á Íslandi.

Samkvæmt 2. gr. reglugerðar nr. 598/2009 skuli tekjur sem aflað er erlendis og ekki séu taldar fram hér á landi, sæta sömu meðferð gagnvart bótaútreikningi og væri þeirra aflað hér á landi.

Samkvæmt 2. gr. laga nr. 2/1993 hafi meginmál EES-samningsins, auk nánar tilgreindra gerða, lagagildi hér á landi. Í 3. gr. samningsins skuldbindi aðildarríki hans sig til að gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að staðið verði við þær skuldbindingar sem af honum leiði og varast ráðstafanir sem teflt geti í tvísýnu að markmiðum samningsins verði náð. Í 7. gr. hans komi síðan fram að gerðir sem vísað sé til eða sé að finna í viðaukum við hann eða ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar bindi samningsaðila séu þær eða verði teknar upp í landsrétt með nánar tilgreindum aðferðum.

Samkvæmt 119. gr. EES-samningsins séu bókanir við samninginn óaðskiljanlegur hluti hans. Af því leiði að þær hafi sama gildi og meginmál samningsins að þjóðarétti. Í bókun 35 sé fjallað um framkvæmd EES-reglna. Í því skyni að fullnægja þeim skuldbindingum sem felist í bókun 35 hafi áðurnefnd regla verið lögfest í 3. gr. laga nr. 2/1993. Í skýringum við þetta ákvæði í athugasemdum með frumvarpi sem hafi orðið að lögum nr. 2/1993 komi fram að innlend lög sem ættu sér stoð í EES-samningnum yrðu jafnan túlkuð sem sérreglur laga gagnvart ósamrýmanlegum yngri lögum að því leyti að yngri lög vikju þeim ekki ef þau stönguðust á nema löggjafinn tæki það sérstaklega fram. Þetta væri nauðsynlegt til þess að tryggja samræmi í reglum á Evrópska efnahagssvæðinu. Í bókun 35 væri og skýrt tekið fram að þessi skýringarregla skyldi ekki hafa í för með sér framsal á löggjafarvaldi og væri 3. gr. við það miðuð.

Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 frá 29. apríl hafi verið tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 76/2011 frá 1. júlí 2011 um breytingu á VI. viðauka EES-samningsins (félagslegt öryggi), og vísað sé í lið 1. viðaukans, og bókun 37 við EES-samninginn, sbr. einnig 3. gr. laga um Evrópska efnahagssvæðið, með síðari breytingum, og bókun 1 við EES-samninginn.

Með reglugerð nr. 442/2012, um gildistöku reglugerða Evrópusambandsins um almannatryggingar, hafi öðlast gildi hér á landi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 883/2004 frá 29. apríl 2004.

Í a-lið 5. gr. reglugerðarinnar segi:

,,Ef almannatryggingabætur og aðrar tekjur hafa tiltekin réttaráhrif samkvæmt löggjöf í lögbæru aðildarríki skulu viðeigandi ákvæði þeirrar löggjafar einnig gilda um jafngildar bætur sem fást samkvæmt löggjöf annars aðildarríkis eða um tekjur sem aflað er í öðru aðildarríki.“

Í 1. mgr. 53. gr. reglugerðarinnar segi:

,,Öll skörun bóta vegna örorku, elli og til eftirlifenda, sem eru reiknaðar eða veittar á grundvelli trygginga- og/eða búsetutímabila sem einn og sami einstaklingur hefur lokið, skal teljast skörun bóta sömu tegundar.“

Í upplýsingum um kæruefni sé vísað til þess að kærandi hafi fengið afturvirka leiðréttingu örorkulífeyris frá 1. febrúar 2012 til 31. mars 2017 í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11315/2021 og endurupptöku málsins hjá úrskurðarnefnd velferðarmála í máli nr. 313/2020. Kærandi hafi óskað eftir endurupptöku á örorkumati frá árinu 2012 til 2017 en kæranda hafi upphaflega verið metinn örorkustyrkur á umræddu tímabili. Kærandi hafi verið búsettur í Noregi á umræddum tíma og hafi verið metinn á grundvelli læknisvottorðs en hafi ekki farið í skoðun hjá skoðunarlækni á vegum Tryggingastofnunar. Kærandi hafi farið fram á endurupptöku máls sem úrskurðarnefnd velferðarmála hafi samþykkt, sbr. mál nr. 313/2020, dags. 18. nóvember 2020. Örorkumati kæranda hafi verið breytt í 75% örorkumat með gildistöku frá 1. febrúar 2012 og greiðslur endurreiknaðar út frá nýju mati vegna tímabilsins frá 2012 til 2017. Kærandi hafi verið upplýstur um endurreikning og uppgjör með bréfum þann 29. október 2024.

Við uppgjör umræddra greiðslna hafi verið farið með greiðslur sem kærandi hafi hlotið frá NAV í Noregi sem erlendan lífeyri og þær hafi þannig haft sömu áhrif á útreikning stofnunarinnar og ef um greiðslur úr skyldbundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hérlendis væri að ræða.

Í rökstuðningi fyrir kæru sé vísað til endurupptöku vegna úrskurðar nefndarinnar í kærumáli nr. 112/2021 í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11924/2024 frá 20. desember 2024. Kærandi fari fram á að leyst verði úr máli hans í samræmi við þau sjónarmið sem rakin séu í fyrrnefndu áliti. Málið varði meðhöndlun Tryggingastofnunar á örorkulífeyrisgreiðslum frá Noregi (no. uføretrygd) við útreikning á örorkulífeyrisgreiðslum samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 100/2007 fyrir tiltekið tímabil áður en verklagi við meðferð á erlendum lífeyristekjum frá samningsríkjum hafi verið breytt í kjölfar laga um breytingu á lögum um almannatryggingar sem hafi tekið gildi í apríl 2023. Málið snerti bæði EES-rétt  og landslöggjöf.

Málavextir séu þeir að einstaklingur hafi leitað til umboðsmanns Alþingis með kvörtun sem beindist að úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. 112/2021. Nefndin hafi staðfest í þeim úrskurði ákvörðun Tryggingastofnunar um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum kvartanda vegna ársins 2019. Við endurreikning hafi verið farið með greiðslur sem viðkomandi einstaklingur hafi fengið vegna örorku sinnar frá NAV sem erlendan lífeyri. Greiðslurnar hafi þannig haft sömu áhrif á útreikning tekjutryggingar og greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hér á landi, n.t.t. 38,35% af tekjunum hafi haft áhrif til lækkunar á tekjutryggingu, að teknu tilliti til sérstaks frítekjumarks gagnvart lífeyrissjóðstekjum.

Þar sem ,,uføretrygd“ séu að hluta til byggðar á launatekjum hafi verið talið að þær skyldu hafa áhrif á tekjutryggingu líkt og um væri að ræða greiðslur úr íslenskum lífeyrissjóðum. Sambærileg mál hafi farið fyrir úrskurðarnefnd velferðarmála og nefndin hafi staðfest þá túlkun, sjá t.d. úrskurð nr. 86/2015, úrskurð nr. 107/2016 og úrskurð nr. 188/2018.

Umboðsmaður sé ósammála þessari túlkun og tilgreini í fyrrnefndu áliti að þegar ákvæði norsku almannatryggingalaganna séu virt heildstætt væri ekki hægt að fallast á afstöðu úrskurðarnefndar velferðarmála, þ.e. að örorkubætur frá NAV og bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar teldust ekki jafngildar og/eða sambærilegar. Þá tilgreini umboðsmaður að leggja þurfi til grundvallar að örorkubætur kvartanda frá NAV séu sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar, eins og ákvæði laganna yrðu skýrð með hliðsjón af EES-samningnum.  Niðurstaða umboðsmanns hafi því verið sú að úrskurður nefndarinnar hefði ekki verið í samræmi við lög.

Af þágildandi almannatryggingalögum hafi mátt ráða að nauðsynlegt væri að greina þær tekjur sem bótaþegar afli og flokka þær, enda hafi að öðrum kosti ekki verið hægt að kveða á um hvaða skerðingaráhrif tekjurnar hefðu samkvæmt lögunum. Við mat á því hvort lífeyrisgreiðslur kæranda frá NAV í Noregi væru sambærilegar bótum samkvæmt almannatryggingalögum, sbr. 3. og 4. mgr. 16. gr. laganna, hafi stofnunin litið til þess að samkvæmt gögnum málsins hafi réttur til umræddra greiðslna frá Noregi miðast við áunnin lífeyrisstig sem hafi meðal annars reiknast út frá tekjum bótaþega. Fjárhæð umræddra lífeyrisgreiðslna frá Noregi hafi reiknuð út á grundvelli tekna kæranda fyrir töku lífeyrisins og eftir, sbr. grein 12-9 og 12-11 í 12. kafla um ,,uføretrygd“ í Lov um folketrygden (LOV-1997-02-28-19). Þar segi að fjárhæð ,,uføretrygd“ sé reiknuð út frá grunni tekna lífeyrisþegans síðustu fimm árin fyrir töku lífeyris. Fjárhæð ,,uføretrygd“ samsvari ákveðnu hlutfalli af meðaltali þriggja tekjuhæstu áranna að teknu tilliti til lágmarks og hámarks fjárhæða. Á hinn bóginn hafi réttur kæranda til örorkulífeyris, tekjutryggingar og aldurstengdrar örorkuuppbótar frá Tryggingastofnun reiknast í hlutfalli við búsetutíma samkvæmt 17. gr. þágildandi almannatryggingalaga. Kærandi hafi verið með 38,01% búsetuhlutfall og með réttindi í samræmi við búsetulengd. Kærandi sé nú orðinn ellilífeyrisþegi.

Lífeyrisgreiðslur kæranda frá Noregi hafi haft meiri líkindi við greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum heldur en við áðurnefndar greiðslur samkvæmt þágildandi almannatryggingalögum. Skerðingaráhrifin samkvæmt almannatryggingalögum hafi því verið þau sömu og hafi gilt um áhrif greiðslna frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hér á landi. Tekjur sem aflað hafi verið erlendis og ekki hafi verið taldar fram hér á landi hafi því sætt sömu meðferð gagnvart bótaútreikningi og hefði þeirra verið aflað hér á landi, sbr. 2. málsl. 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga og 2. gr. reglugerðar nr. 598/2009.

Í lögum um almannatryggingar sé tilgreint að í milliríkjasamningum megi kveða á um undanþágur frá ákvæðum laganna og takmarka beitingu þeirra. Helstu gildandi milliríkjasamningar á sviði almannatrygginga séu almannatryggingaákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, og reglugerðir um samræmingu almannatryggingakerfa (EB) nr. 883/2004 og (EB) nr. 987/2009 sem felldar hafi verið undir viðauka VI við samninginn ásamt viðaukum með sérreglum og bókunum ríkjanna. Markmið framangreindra samninga á sviði almannatrygginga sé aðallega að tryggja að áunnin réttindi tapist ekki við flutning á milli samningsríkjanna. Lög samningsríkjanna séu aftur á móti ekki samræmd heldur gildi lög hvers ríkis um réttindaávinnslu og skilyrði fyrir greiðslum.

Í aðfararorðum reglugerðar (EB) nr. 883/2004 segi að reglur um samhæfingu á almannatryggingakerfum aðildarríkjanna falli undir rétt borgara þess til frjálsar farar og að ætlunin með þeim sé að stuðla að betri lífskjörum og starfsskilyrðum. Þá segi einnig að nauðsynlegt sé engu að síður að virða sérkenni almannatryggingalöggjafar hvers lands og koma einungis á fót samhæfingarkerfi. Markmið reglugerðarinnar sé þannig samhæfing almannatryggingakerfa aðildarríkjanna en ekki samræming þeirra. Af þessu leiðir að þrátt fyrir ákvæði reglugerðarinnar um samhæfingu geti einstaklingar engu að síður átt minni rétt til almannatryggingabóta vegna þess að þeir hafi nýtt rétt sinn til frjálsrar farar milli aðildarríkjanna. Slík áhrif felist í eðli þess að einungis sé um samhæfingu að ræða og verði þau því ekki fullkomlega afnumin. Ákvæðum reglugerðarinnar sé hins vegar ætlað að koma í veg fyrir þau tilfelli þar sem einstaklingar verði af rétti til almannatryggingabóta vegna þess að þeir hafi nýtt rétt sinn til frjálsrar farar, samanborið við einstaklinga í sömu stöðu sem hafi ekki nýtt þann rétt. Evrópudómstóllinn hafi ítrekað staðfest (t.d. ECJ, mál C-3/08, ECR 2009, bls. I-9085) að skipulagi almannatryggingakerfa aðildarríkjanna verði ekki raskað á grundvelli samhæfingar almannatryggingakerfa. Dómstóllinn hafi þannig bent á að þau réttindi sem reglugerðin kveði á um geti ekki tryggt að flutningur milli aðildarríkja hafi engin áhrif á rétt til almannatryggingabóta. Slík áhrif séu því ekki andstæð EES-samningnum ef löggjöfin sem um ræði mismuni ekki þeim sem nýti sér rétt sinn til frjálsrar farar samanborið við þá sem geri það ekki.

Tryggingastofnunar telji að meðferð umdeildra lífeyrisgreiðslna kæranda hafi verið í samræmi við þágildandi lög um almannatryggingar og skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. og 1. mgr. 54. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 sé aðildarríki ekki heimilt að beita skerðingarákvæðum í sinni eigin löggjöf þegar um ræði skörun hlutfallslegra bóta sömu tegundar. Nánar tiltekið segi í 1. mgr. 53. gr. að öll skörun bóta vegna örorku, elli og til eftirlifenda, sem séu reiknaðar eða veittar á grundvelli trygginga- og/eða búsetutímabila sem einn og sami einstaklingur hafi lokið, skuli teljast skörun bóta sömu tegundar. Því séu bætur vegna örorku, elli og til eftirlifenda sem veittar séu á grundvelli sömu trygginga- og/eða búsetutímabila taldar vera bætur sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. Þegar umsækjandi um örorkulífeyri á Íslandi eigi einnig rétt til bóta í öðrum aðildarríkjum EES þurfi því að ákvarða hvort þær bætur séu vegna örorku, elli eða til eftirlifenda og teljist þar af leiðandi bætur sömu tegundar. Sé ekki um bætur sömu tegundar að ræða gildi sérregla 1. mgr. 54. gr. ekki um skörun bótanna.

Evrópudómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu í forúrskurðum sínum að um bætur sömu tegundar sé að ræða þegar tilgangur þeirra, grundvöllur útreiknings og skilyrði bótanna sé sá sami, sbr. efnisgrein 24 í dómi Evrópudómstólsins í máli nr. C-107/00 (Insalaca). Því ráði ekki úrslitum hvert heiti bótanna sé í löggjöf hlutaðeigandi aðildarríkis heldur þurfi að bera tilgang, grundvöll og skilyrði íslensks örorkulífeyris og tengdra greiðslna saman við tilgang, grundvöll og skilyrði bótanna sem um ræði í hlutaðeigandi aðildarríki. Bætur verði því einungis taldar vera sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 samkvæmt Evrópudómstólnum ef þessir áðurnefndir eiginleikar þeirra séu hliðstæðir.

Þá hafi Evrópudómstóllinn komist að þeirri niðurstöðu að bætur verði ekki taldar hafa sama tilgang ef fjárhæðir bóta, sem bera eigi saman, séu ekki báðar í einhverju samræmi eða hlutfalli við þá framfærslu sem bótaþegi hafi haft áður en hann hafi byrjað að þiggja bæturnar, sbr. efnisgrein 35 í dómi i máli nr. C-453/14. Með öðrum orðum teljist tilgangur bóta sem ætlað sé að viðhalda sambærilegum lífskjörum og þeim sem bótaþegi hafi búið við áður ekki sá sami og bóta sem ætlað sé að tryggja lágmarksframfærslu. Erlendur lífeyrir sem ætlað hafi verið að viðhalda sambærilegum lífskjörum og þeim sem bótaþegi hafi búið við áður og lágmarkslífeyrir samkvæmt almannatryggingalögum hafi í gildistíð þágildandi almannatryggingalaga ekki verið taldar bætur sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. reglugerðarinnar.

Þegar sérreglu 1. mgr. 53. gr. Evrópureglugerðarinnar sleppi sé það meginregla hennar að ef almannatryggingabætur og aðrar tekjur hafa tiltekin réttaráhrif samkvæmt löggjöf í lögbæru aðildarríki skulu viðeigandi ákvæði þeirrar löggjafar einnig gilda um jafngildar bætur sem fáist samkvæmt löggjöf annars aðildarríkis eða um tekjur sem aflað séu í öðru aðildarríki, sbr. 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004. Sömu reglu hafi verið að finna í íslenskum landsrétti, sbr. 2. máls. 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga og 2. gr. reglugerðar nr. 598/2009, en þar segi að tekjur sem aflað sé erlendis og séu ekki taldar fram hér á landi, skuli sæta sömu meðferð gagnvart bótaútreikningi og væri þeirra aflað hér á landi. Sú flokkun á tekjum kæranda tryggi jafnræði greiðsluþega Tryggingastofnunar sem og þjóni markmiði Evrópureglugerðarinnar um samhæfingu en ekki samræmingu mismunandi almannatryggingakerfa aðildarríkjanna.

Tryggingastofnun hafi ekki heimild til að virða að vettugi skýr og afdráttarlaus fyrirmæli laga nr. 100/2007 við ákvörðun um meðferð erlendra tekna. Verður þá jafnframt að hafa í huga að lögin hafi að geyma sérreglur um greiðslu almannatrygginga og þau séu yngri en lög nr. 2/1993 sem hafi veitt EES-samningnum lagagildi. Jafnframt hafi reglugerð (EB) nr. 883/2004, sem tekin hafi verið upp í samninginn, aðeins verið innleidd með almennum stjórnvaldsfyrirmælum án þess að gerðar væru samhliða breytingar á lögum nr. 100/2007 til samræmis. Slíkar breytingar hafi ekki verið gerðar fyrr en með breytingarlögum nr. 18/2023 sem tekið hafi gildi þann 11. apríl 2023.

Í stjórnarfrumvarpi um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð (réttindaávinnsla og breytt framsetning) sem síðar hafi orðið að lögum nr. 18/2023, sé vísað til þess að breytingarnar sem tilgreindar séu í frumvarpinu séu m.a. til þess fallnar að samræma framkvæmd laganna betur þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem felist í gagnkvæmum milliríkjasamningum sem Ísland hafi gert.

Ein af breytingum fyrrnefndra laga nr. 18/2023 hafi falist í því að skýrt yrði kveðið á um það að lífeyrir almannatrygginga frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við, í samræmi við nánari ákvæði samninganna, teldust ekki til tekna sem áhrif hefðu á útreikning tekjutryggingar (og ellilífeyris). Við breytingar þessar hafi fallið niður eldra ákvæði sem hafi kveðið á um það að sambærilegar erlendar bætur frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við og bætur almannatrygginga teldust ekki til tekna við útreikning á tekjutryggingu (og ellilífeyri), sbr. þágildandi 4. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar. Með lagasetningunni hafi verið að bregðast við ábendingum Tryggingastofnunar og afstöðu umboðsmanns Alþingis í áliti hans í máli nr. 10077/2019, líkt og fram komi í greinargerð með frumvarpi að lögunum. Í umræddu máli hafi það verið niðurstaða umboðsmanns að úrskurðarnefndin hafi ekki leyst með réttum hætti úr máli kvartanda við mat á því hvort bótagreiðslur til hennar frá Þýskalandi hefðu verið sambærilegar greiðslu bóta almannatrygginga samkvæmt lögum nr. 100/2007. Var byggt á því að málið hefði ekki verið rannsakað nægilega til að hægt væri að taka afstöðu til þess hvort bótagreiðslur kvartanda væru jafngildar bótum almannatrygginga samkvæmt lögunum. Þá hafi því verið beint til nefndarinnar að taka framvegis mið af þeim sjónarmiðum sem lýst sé í álitinu um túlkun þess hvenær um sambærilegar bætur sé að ræða frá aðildarríkjum EES-samningsins. Vegna þessa og með hliðsjón af dómaframkvæmd Evrópudómstólsins og EFTA dómstólsins sé vísað til þess í áðurnefndu frumvarpi að Tryggingastofnun hafi bent á að endurskoða þurfi íslenska almannatryggingalöggjöf með tilliti til ákvæða almannatryggingareglugerðar EES-samningsins, einkum 53. gr. og 54. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 en það séu ákvæði þar sem kveðið sé á um hvenær og hvernig ríki geti beitt eigin skörunarreglum þegar um greiðslur sömu tegundar eða mismunandi tegundar frá fleiri en einu samningsríki sé að ræða.

Í kjölfar lagabreytinganna eða frá og með 1. maí 2023 hafi verklag hjá Tryggingastofnun verið með þeim hætti að lífeyrir almannatrygginga frá ríkjum sem Ísland hafi gert samninga við, sem hafi verið tilkynnt (lög og kerfi) til framkvæmdastjórnar ESB í samræmi við 9. gr. (EB) reglugerðar nr. 883/2004, hafi ekki áhrif á útreikning lífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun. Með öðrum orðum hafi lífeyrir erlendra almannatryggingakerfa sem falli undir (EB) reglugerð nr. 883/2004, hvort heldur sem réttur sé byggður á atvinnuþátttöku eða búsetu, ekki áhrif á útreikning lífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun frá og með 1. maí 2023. Út frá ofangreindu telji Tryggingastofnun að búið sé að bregðast við áliti umboðsmanns með gildistöku laga nr. 18/2023 enda hafi meðhöndlun lífeyristekna sem falli undir EES-samninginn ekki lengur áhrif á útreikning lífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun.

Með hliðsjón af framangreindu og í ljósi þess að erlendar lífeyrisgreiðslur töldust ekki sambærilegar bótum almannatryggingalaga í skilningi 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga hafi það verið niðurstaða stofnunarinnar að lífeyrisgreiðslur kæranda frá NAV í Noregi skyldu skerða greiðslur kæranda með sama hætti og greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum.

Það sé því mat Tryggingastofnunar að endurreikningur vegna örorkulífeyrisgreiðslna vegna áranna 2012 til 2017 hafi verið í samræmi við þágildandi lög um almannatryggingar áður en þeim hafi verið breytt með lögum nr. 18/2023.

Í greinargerð Tryggingastofnunar frá 7. maí 2025 segir að við mat á því hvort lífeyrisgreiðslur kæranda frá NAV í Noregi væru sambærilegar bótum samkvæmt almannatryggingalögum, sbr. 3. og 4. mgr. 16. gr. laganna, hafi stofnunin litið til þess að samkvæmt gögnum málsins miðist réttur til umræddra greiðslna frá Noregi við áunnin lífeyrisstig sem reiknist meðal annars út frá tekjum bótaþega. Lífeyrir sé reiknaður í samræmi við búsetu og fyrri launatekjur. Einstaklingar sem ekki uppfylli fyrirfram ákveðið lágmark (sem sé breytilegt eftir hjúskaparstöðu og búsetuhlutfalli) fái greitt minsteytelse. Á hinn bóginn hafi réttur kæranda til örorkulífeyris, tekjutryggingar og aldurstengdrar örorkuuppbótar frá Tryggingastofnun reiknast í hlutfalli við búsetutíma samkvæmt 17. gr. þágildandi almannatryggingalaga. Leit stofnunin því svo á að tekjur kæranda í formi uføretrygd frá NAV ættu að hafa sömu réttaráhrif og lífeyrir úr skyldbundnum lífeyrissjóði, sbr. 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004.

Þá hafi Evrópudómstóllinn komist að þeirri niðurstöðu að bætur verði ekki taldar hafa sama tilgang ef fjárhæðir bóta, sem bera eigi saman, séu ekki báðar í einhverju samræmi eða hlutfalli við þá framfærslu sem bótaþegi hafi haft áður en hann hafi byrjað að þiggja bæturnar, sbr. efnisgrein 35 í dómi i máli nr. C-453/14 (Knauer). Með öðrum orðum teljist tilgangur bóta sem ætlað sé að viðhalda sambærilegum lífskjörum og þeim sem bótaþegi hafi búið við áður ekki sá sami og bóta sem ætlað sé að tryggja lágmarksframfærslu. Erlendur lífeyrir sem ætlað hafi verið að viðhalda sambærilegum lífskjörum og þeim sem bótaþegi hafði búið við áður og lágmarkslífeyrir samkvæmt almannatryggingalögum hafi í gildistíð þágildandi almannatryggingalaga ekki verið taldar bætur sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. reglugerðarinnar.

Út frá ofangreindu sé það mat stofnunarinnar að grundvöllur og skilyrði fyrir greiðslu bótanna væri ekki sá sami.

Svo sem hér hafi verið rakið hafi skýrt verið kveðið á um meðferð erlendra tekna sem sambærilegar væru greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum í þágildandi almannatryggingalögum, sbr. 4. gr. 16. gr. þágildandi laga. Verði heldur ekki talið að þeirri lögskýringu verði hliðrað með skýringu til samræmis við EES-samninginn andstætt skýru og ótvíræðu orðalagi laga sem gefi ekkert svigrúm til þess. Niðurstaða um að lögskýring geti ekki leitt til þess að litið yrði fram hjá orðum íslenskra laga hafi ítrekað verið staðfest af Hæstarétti, sbr. t.d. dóm réttarins frá 28. febrúar 2024 í máli nr. 24/2023. Tryggingastofnun hafi því ekki haft heimild til að virða að vettugi skýr og afdráttarlaus fyrirmæli laga nr. 100/2007 við ákvörðun um meðferð slíkra erlendra tekna.

Í greinargerð Tryggingastofnunar frá 30. júní 2025 segir að 1. janúar 2015 hafi reglum um greiðslur örorkulífeyris í Noregi verið breytt. Breytingarnar hafi haft í för með sér að örorkulífeyrir þar í landi sé skattlagður sem launatekjur, þ.e. skattafríðindi sem lífeyrisgreiðslur hafi áður notið hafi verið afnumin. Réttindi einstaklinga sem hafi fengið örorkulífeyri frá NAV fyrir 1. janúar 2015 hafi í kjölfarið verið endurreiknuð með tilliti til fyrri greiðslna lífeyris. Örorkulífeyrisgreiðslur frá NAV sem áður hafi samanstaðið af „grunnpensjon“, „tilleggspensjon“ og eftir atvikum „særtilleggspensjon“ hafi eftir það verið einn greiðsluflokkur sem heiti „uføretrygd“.

Í athugasemdum kæranda, dags. 22. maí 2025, sé vísað til þess að tilgangur bótagreiðslnanna frá NAV sé hinn sami. Tryggingastofnun vilji árétta að við mat á því hvort lífeyrisgreiðslur kæranda frá NAV í Noregi séu sambærilegar bótum samkvæmt almannatryggingalögum, sbr. 3. og 4. mgr. 16. gr. laganna, hafi stofnunin litið til þess að samkvæmt gögnum málsins miðist réttur til umræddra greiðslna frá Noregi við áunnin lífeyrisstig sem reiknist meðal annars út frá tekjum bótaþega. Fjárhæð umræddra lífeyrisgreiðslna frá Noregi hafi verið reiknuð út á grundvelli tekna kæranda fyrir töku lífeyrisins og eftir, sbr. grein 12-9 og 12-11 í 12 kafla um „uføretrygd“ í „Lov um Folketrygden“ (LOV-1997-02-28-19). Þar segir að fjárhæð „uføretrygd“ sé reiknuð út á grunni tekna lífeyrisþegans síðustu fimm árin fyrir töku lífeyris. Fjárhæð „uføretrygd“ samsvari ákveðnu hlutfalli af meðaltali þriggja tekjuhæstu áranna að teknu tilliti til lágmarks og hámarks fjárhæða. Lífeyrir sé því  reiknaður í samræmi við búsetu og fyrri launatekjur. Einstaklingar sem ekki uppfylli fyrirfram ákveðið lágmark fái greitt „minsteytelse“. Bótaflokkurinn „minsteytelse“ frá NAV sé því skilgreind lágmarksframfærsla og hafi verið álitin sambærileg íslenskum grunnlífeyri. Einstaklingar sem eigi rétt á „minsteytelse“ frá NAV hafi lága eða enga tekjusögu, n.t.t einstaklingar sem uppfylli skilyrði til örorkubóta en hafi lítið sem ekkert verið á vinnumarkaði. Lífeyrisgreiðslur kæranda frá Noregi hafi því haft meiri líkindi við greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum heldur en við áðurnefndar greiðslur samkvæmt þágildandi almannatryggingalögum.

Meðferð á lífeyrisgreiðslum kæranda frá Noregi samkvæmt almannatryggingalögum hafi því verið sú sama og gilt hafi um meðferð greiðslna frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hér á landi. Tekjur sem aflað hafi verið erlendis og ekki verið taldar fram hér á landi hafi enda sætt sömu meðferð gagnvart bótaútreikningi og hefði þeirra verið aflað hér á landi, sbr. 2. málsl. 4. mgr. 16. gr. þágildandi almannatryggingalaga og 2. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Stofnunin hafi því litið svo á að tekjur kæranda í formi „uføretrygd“ frá NAV ættu að hafa sömu réttaráhrif og lífeyrir úr skyldbundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði hér á landi, sbr. 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004.

Evrópudómstóllinn hafi komist að þeirri niðurstöðu í forúrskurðum sínum að um bætur sömu tegundar sé að ræða þegar tilgangur þeirra, grundvöllur útreiknings og skilyrði bótanna sé sá sami, sbr. efnisgrein 24 í dómi Evrópudómstólsins í máli nr. C-107/00 (Insalaca). Því ráði ekki úrslitum hvert heiti bótanna sé í löggjöf hlutaðeigandi aðildarríkis eða hver greiði út bæturnar, heldur þarf að bera tilgang, grundvöll og skilyrði íslensks örorkulífeyris og tengdra greiðslna saman við tilgang, grundvöll og skilyrði bótanna sem um ræði í hlutaðeigandi aðildarríki. Bætur verði því einungis taldar vera sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 samkvæmt Evrópudómstólnum ef þessir áðurnefndir eiginleikar þeirra séu hliðstæðir. Í máli þessu hafi verið litið svo á að grundvöllur og skilyrði bótanna væru ekki þau sömu.

Í greinargerð kæranda sé vísað til þess að framsetning Tryggingastofnunar á dómi í máli nr. C-453/14 (Knauer) hafi verið villandi. Þessu sé stofnunin ekki sammála. Út frá dómnum hafi verið talið að markmið ellilífeyrisgreiðslna út frá lífeyriskerfi beggja landa væri sambærilegt, þ.e. að tryggja að lífeyrisþegar geti viðhaldið lífskjörum í samræmi við þau sem þeir hafi notið áður en þeir hafi farið á eftirlaun. Í máli þessu sé það mat stofnunarinnar að grundvöllur og skilyrði fyrir greiðslu bótanna sé ekki sá sami. Erlendur lífeyrir sem ætlað hafi verið að viðhalda sambærilegum lífskjörum og þeim sem bótaþegi hafði búið við áður og lágmarkslífeyrir samkvæmt almannatryggingalögum hafi í gildistíð þágildandi almannatryggingalaga ekki verið taldar bætur sömu tegundar í skilningi 1. mgr. 53. gr. reglugerðarinnar. Lífeyrisgreiðslur kæranda frá Noregi hafi haft meiri líkindi við greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, sbr. 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða samanborið við áðurnefndar greiðslur samkvæmt þágildandi almannatryggingalögum.

Örorkubætur skyldubundinna atvinnutengdra lífeyrissjóða á Íslandi sé að hluta til fjármögnuð með beinu framlagi ríkisins í formi jöfnunargreiðslna, rétt eins og „uføretrygd“ í Noregi. Örorkubætur skyldubundinna atvinnutengdra lífeyrissjóða séu einnig háðar tryggingatímabili enda séu þær byggðar á greiðslu iðgjalda til hlutaðeigandi lífeyrissjóðs, líkt og hluti norsku greiðslnanna. Endanleg fjárhæð örorkubóta sem greidd sé af skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, rétt eins og í norska almannatryggingakerfinu, samsvari aldrei fullum fyrri tekjum bótaþega. Hún byggist á réttindasöfnun sem ráðist af greiddum iðgjöldum. Við útreikning sé einnig tekið mið af áætluðum iðgjaldagreiðslum fram til ellilífeyrisaldurs, miðað við meðallaun á ákveðnu tímabili fram að örorkumati. Líkt og í tilfelli örorkubóta norskra almannatrygginga sé örorkubótum sem skyldubundnir atvinnutengdir lífeyrissjóðir greiði ekki ætlað að gera bótaþega eins settan og hann hefði ekki orðið fyrir örorku eða fjárhæð þeirra ætlað að standa í órofa tengslum við fyrri tekjur.

Grundvöllur samanburðarins á því hvort bætur séu jafngildar í skilningi a-liðar 5. gr. reglugerðar (EB) nr. 883/2004 lúti að markmiði og lagagrundvelli bótagreiðslna. Tilgangur og markmið örorkubóta, sem greiddar séu úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum eða samkvæmt norsku almannatryggingalögunum, sé að veita fjárhagslegt öryggi þeim sem hafi orðið fyrir örorku. Örorkubótum á grundvelli laga nr. 100/2007 sé hins vegar einungis ætlað að tryggja lágmarksframfærslu ólíkt þeim örorkubótum sem greiddar sé af skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og „uføretrygd“ sem NAV greiði.

Stjórnvöld hafi ekki frjálsar hendur við að breyta viðtekinni stjórnsýsluframkvæmd. Þvert á móti gildi um það strangar reglur og verði aðgerðir stjórnvalda að hafa tvennt í huga, annars vegar verði slík breyting að sækja sér stoð í lög og hins vegar megi hún ekki vera gagnstæð lögum. Í þessu tilviki hafi verið lagastoð fyrir hendi, stofnunin hafi viðhaft umdeilda lagatúlkun um nokkurn tíma og túlkunin hafi samræmst þágildandi ákvæðum laga og lögskýringargögnum. Stofnunin hafi ekki haft heimild til að hverfa frá umdeildri lagatúlkun nema á grundvelli nýrrar lagaheimildar sem nú hafi tekið gildi, sbr. breytingarlög nr. 18/2023.

Í greinargerð Tryggingastofnunar ríkisins frá 29. ágúst 2025 segir að í ljósi þess að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. E 112/2021, dagsettur 13. ágúst 2025, liggi nú fyrir og feli í sér að því máli sé vísað aftur til Tryggingastofnunar til nýrrar meðferðar, telji stofnunin rétt að koma eftirfarandi sjónarmiðum á framfæri í máli þessu, verði niðurstaða úrskurðarnefndar sambærileg úrskurði í kærumáli nr. E 112/2021.

Í kjölfar endurupptöku kærumáls nr. 313/2020 hafi verið ákveðið að endurskoða örorkumat kæranda. Með bréfi, dags. 21. desember 2023, hafi kæranda verið tilkynnt að örorkumat hans frá 8. júní 2012 hefði verið breytt í 75% örorkumat frá upphaflegum gildistíma, þ.e. frá 1. febrúar 2012. Í bréfinu komi fram að sú breyting hafi áhrif á fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar, en þar sem beiðni um endurupptöku hafi borist í desember 2019, miðist heimild til afturvirkra greiðslna við fjögurra ára fyrningarfrest samkvæmt 3. gr. laga nr. 100/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Í samræmi við það sé tímabilið sem um ræði frá 1. janúar 2016 til 31. mars 2017.

Tilkynnt hafi verið um framkvæmd nýs örorkumats með bréfi þann 5. júní 2024 og þar tiltekið að læknisfræðileg skilyrði örorkulífeyris væru uppfyllt og að gildistími örorkumats væri frá 1. febrúar 2012 til 31. mars 2017.

Þann 29. október 2024 hafi Tryggingastofnun leiðrétt greiðslur kæranda allt frá upphafstíma örorkumats, þ.e. allt aftur til 1. febrúar 2012, þann 29. október 2024. Stofnunin líti svo á að sú afgreiðsla hafi verið röng og að eingöngu hefði átt að leiðrétta greiðslur frá 1. janúar 2016. Samhliða þeirri leiðréttingu hafi meðferð erlendra lífeyristekna kæranda verið breytt frá og með 1. maí 2023.

Tryggingastofnun telji að miða beri við almennan fyrningarfrest kröfuréttinda, sbr. 3. gr. laga nr. 100/2007, og að ranglega framkvæmd leiðrétting þann 29. október 2024 eigi ekki að hafa áhrif á þá afstöðu.

Telji úrskurðarnefndin að tímabil fyrir 1. janúar 2016 eigi að koma til endurskoðunar þá vilji stofnunin benda á að önnur sjónarmið eigi við um erlendar lífeyristekjur kæranda frá NAV í Noregi fyrir 1. janúar 2015.

Þótt nýjar málsaðstæður kunni að koma fram árið 2025 og kærandi leggi fram nýja kæru, hafi það ekki áhrif á fyrningu krafna sem þegar hafi fyrnst. Úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála í máli nr. 313/2020 frá 3. maí 2023 kunni að staðfesta rétt til leiðréttingar, en hann endurveki ekki sjálfkrafa kröfur sem þegar hafi fyrnst á grundvelli eldri atvika og gildandi laga. Dómur Hæstaréttar nr. 10/2024 styðji þessa túlkun.

Í greinargerð Tryggingastofnunar frá 15. október 2025 segir að kæranda hafi fengið greiðslur örorkustyrks fyrst samþykktar með bréfi, dags. 19. september 2012. Kærandi hafi fyrst þá verið upplýstur um mismunandi meðferð erlends lífeyris, sbr. greiðsluáætlun, dags. 12. september 2012, þar sem lífeyrissjóðstekjur kæranda í Noregi séu flokkaðar annars vegar í erlendan grunnlífeyri og hins vegar í lífeyrissjóðstekjur. Samkvæmt þágildandi lögum um almannatryggingar hafi örorkustyrkur skerst eftir sömu reglum og örorkulífeyrir, þ.e. lífeyrissjóðstekjur hafi komið til skerðingar greiðslum örorkustyrks en ekki greiðslur frá öðrum ríkjum sem hafi verið sambærilegar bótum samkvæmt lögunum. Því hafi erlendar lífeyristekjur kæranda haft mismunandi áhrif á greiðslur örorkustyrks til hans eftir því hvernig þær hafi verið flokkaðar þar til lögum hafi verið breytt 1. júlí 2013, sbr. lög nr. 86/2023.

Kærandi hafi sótt á ný um örorkulífeyri í mars 2019. Greiðslur örorkulífeyris hafi verið samþykktar varanlega og afturvirkt frá 1. apríl 2017 með bréfi, dags. 6. mars 2019. Reglur um meðferð erlends lífeyris hafi verið óbreyttar frá því að kærandi hafi þegið örorkustyrk að því leyti að hluti erlenda lífeyrisins hafi enn haft áhrif á greiðslur kæranda. Reglurnar hafi haldist óbreyttar þar til lögum hafi verið breytt 1. maí 2023. Í kjölfar niðurstöðu úrskurðarnefndar velferðarmála í enduruppteknu kærumáli nr. 313/2020 hafi upphafstími örorkulífeyrisgreiðslna til kæranda verið færður aftur til 1. janúar 2016, sbr. bréf dags. 21. desember 2023. Með bréfi, dags. 5. júní 2024, hafi síðan upphafstími örorkulífeyrisgreiðslna fyrir mistök verið færður aftur til 1. febrúar 2012. Tryggingastofnun hafi ákveðið að afturkalla ekki ákvörðun sína þrátt fyrir að hún hafi verið ógildanleg. Fyrri mál kæranda fyrir úrskurðarnefnd velferðarmála rjúfi ekki fyrningu umdeildra krafna þar sem ekki hafi verið deilt um meðferð erlends lífeyris kæranda í þeim málum. Kærandi láti ekki reyna á kröfu sína í tengslum við meðferð erlends lífeyris fyrr en með kæru í máli þessu og rjúfi þess vegna ekki fyrningu fyrir það.

Réttur til örorkustyrks og örorkulífeyris og tengdra greiðslna stofnist frá og með þeim degi þegar umsækjandi teljist uppfylla skilyrði til greiðslna. Leiði þetta af 1. mgr. 32. gr. núgildandi laga nr. 100/2007, sbr. 1. mgr. 53. gr. laganna fyrir breytingu á þeim með lögum nr. 18/2023. Samkvæmt þessu hafni Tryggingstofnun þeirri málsástæðu kæranda að krafa hans hafi stofnast með ákvörðun Tryggingastofnunar um leiðréttingu á greiðslum í kjölfar lagabreytinga á árinu 2023 eða á árinu 2024. Krafa um rétt samkvæmt eldri ákvæðum laga stofnist ekki við breytingu á þeim ákvæðum og krafa um rétt geti ekki stofnast á grundvelli ógildanlegrar ákvörðunar. Í ógildanlegri ákvörðun Tryggingastofnunar, sem tekin hafi verið fyrir mistök, felist ekki viðurkenning á tilvist kröfu á hendur stofnuninni. Viðurkenning á kröfu þurfi að vera meðvituð og viljandi. Slík ákvörðun geti því ekki rofið fyrningu. Þá hafi þessar leiðréttingar ekki haft áhrif á meðferð erlends lífeyris kæranda fyrir 1. maí 2023, sem sé einmitt sú forsenda greiðslna Tryggingastofnunar sem deilt sé um í máli þessu.

Samkvæmt niðurlagi 6. gr. laga nr. 150/2007 fyrnist einstakar gjaldfallnar greiðslur örorkulífeyris og tengdra greiðslna á fjórum árum, sbr. 3. gr. laganna. Það ráðist því af ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um viðbótarfrest hvort kröfur kæranda vegna greiðslna sem málið taki til og hafi verið gjaldfallnar fyrir 1. febrúar 2021 séu ófyrndar.

Við mat á því hvort viðbótarfrestur eigi við reyni á hvort kærandi hafi skort „nauðsynlega vitneskju“ í skilningi 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um kröfu á hendur Tryggingastofnun sem nemi skerðingu á örorkulífeyri og tengdum greiðslum vegna erlendra lífeyristekna.

Kærandi reisi málatilbúnað sinn m.a. á því að fyrst með leiðréttingu Tryggingastofnunar á greiðslum til kæranda 29. október 2024 hafi hann fengið vitneskju um kröfur sínar á hendur Tryggingastofnunar sem svari til skerðingar á örorkulífeyri og tengdum greiðslum fyrir 1. maí 2023 í samræmi við erlendar lífeyristekjur kæranda. Þannig hafi ársfrestur samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 ekki verið liðinn þegar kæra þessi hafi borist úrskurðarnefnd velferðarmála 29. janúar 2025.

Hæstiréttur hafi talið að nauðsynleg vitneskja um kröfu í skilningi 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 skorti venjulega ekki þótt kröfuhafi viti ekki um tilvist hennar vegna vanþekkingar á réttarreglum eða sökum réttaróvissu um þær reglur sem krafa byggist á, sbr. dóm Hæstaréttar 14. október 2024 í máli nr. 10/2024. Kröfuhafi verði að bera áhættu af því að leita sér ekki ráðgjafar að þessu leyti og taka ákvarðanir í samræmi við hvernig hann telur best að ráðstafa hagsmunum sínum. Þá segi í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 að fyrningarfrestur taki að líða frá því tímamarki þegar kröfuhafi fái „eða bar að afla sér“ nauðsynlegrar vitneskju um kröfuna eða skuldarann. Af þessu leiði að ákveðin rannsóknarskylda hvíli á kröfuhafa í þessum efnum og sé áréttað í lögskýringargögnum að sú skylda sé fyrir hendi.

Þá verði heldur ekki fallist á það með kæranda að gildistaka breytingarlaga nr. 18/2023 eða ákvarðanir um leiðréttingu á greiðslum í kjölfar þeirra hafi gefið til kynna að frekari kröfur á hendur Tryggingastofnun væru fyrir hendi vegna ákvæða sem giltu fyrir gildistöku breytingarlaganna.

Kærandi hafi haft nauðsynlega vitneskju um forsendur ákvarðana sem hafi legið að baki greiðslum, þ.e. meðferð erlends lífeyris, frá því að kærandi hafi fengið greiðslur örorkustyrks fyrst samþykktar 19. september 2012. Að því virtu verði að telja að kærandi hafi haft nægar upplýsingar um ætlaðar kröfur til að láta reyna á þær á þann hátt sem hefði rofið fyrningu þeirra frá því að hann hafi hafið töku örorkustyrks árið 2012. Fyrning einstakra gjaldfallinna greiðslna kæranda hafi því hafist við gjaldfellingu.

Samkvæmt framansögðu verði ekki fallist á það með kæranda að viðbótarfrestur samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 eigi við um kröfur sem svari til skerðingar vegna erlendra lífeyristekna á örorkulífeyri og tengdum greiðslum. Eru kröfur kæranda vegna tímabils fyrir 1. febrúar 2021 því fyrndar samkvæmt 3. og 6. gr. laga nr. 150/2007, þ.e. meira en fjórum árum frá dagsetningu kæru í máli þessu.

IV.  Niðurstaða

Mál þetta varðar ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins frá 29. október 2024 um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum áranna 2012 til 2017. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort Tryggingastofnun hafi verið heimilt að skerða greiðslur til kæranda á framangreindum árum vegna lífeyrisgreiðslna frá Noregi.

A. Fyrning

Tryggingastofnun byggir á því að kröfur kæranda vegna tímabilsins 2012 til 2017 séu fyrndar og því beri stofnuninni ekki að greiða kæranda frekari greiðslur vegna framangreindra ára þrátt fyrir að úrskurðarnefnd velferðarmála kæmist að þeirri niðurstöðu að óheimilt hefði verið að skerða greiðslur til kæranda á því tímabili.

Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda reiknast fyrningarfrestur kröfu frá þeim degi sem kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda. Samkvæmt 3. gr. laganna er almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár. Um fyrningu krafna sem fela í sér greiðslu með reglulegu millibili án þess að um afborganir af höfuðstól skuldar sé að ræða segir svo í 6. gr. laganna:

„Krafa sem er umsamin eða ákveðin vegna eftirlauna, framfærslueyris, meðlags eða annarrar greiðslu, og fellur í gjalddaga með jöfnu millibili og er ekki afborgun af höfuðstóli, fyrnist þegar liðin eru tíu ár frá þeim degi sem síðasta greiðsla var innt af hendi. Ef engar greiðslur hafa átt sér stað byrjar fresturinn að líða frá þeim degi þegar kröfuhafi gat krafist þess að fá greidda fyrstu greiðsluna. Einstakar gjaldfallnar greiðslur fyrnast enn fremur eftir ákvæðum 3. gr.“

Um viðbótarfresti er fjallað í III. kafla laga um fyrningu kröfuréttinda. Í 1. mgr. 10. gr. segir:

„Nú hefur kröfuhafi ekki haft uppi kröfu sökum þess að hann skorti nauðsynlega vitneskju um kröfuna eða skuldarann og fyrnist þá krafa hans aldrei fyrr en einu ári eftir þann dag þegar kröfuhafi fékk eða bar að afla sér slíkrar vitneskju.“

Um slit fyrningar er fjallað í IV. kafla laganna. Ákvæði 14. gr. hljóðar svo:

„Fyrningu er slitið þegar skuldari hefur gagnvart kröfuhafa beinlínis eða með atferli sínu viðurkennt skylduna, svo sem með loforði um greiðslu eða með því að greiða afborgun höfuðstóls, verðbætur eða vexti.“

Þá hljóðar 1. mgr. 16. gr. svo:

„Fyrningu er slitið þegar kröfuhafi leggur málið til ákvörðunar fyrir stjórnvald sem hefur sérstakt ákvörðunarvald til þess að ljúka deilu um ágreininginn. Þetta gildir þótt kæra megi ákvörðunina til annars stjórnvalds eða dómstóla. Ef málið er undirbúið af öðru stjórnvaldi er nægilegt að krafan sé lögð fyrir það stjórnvald.“

Fyrir liggur að kæranda var ákvarðaður örorkustyrkur frá 1. febrúar 2012 til 31. mars 2017 með örorkumati Tryggingastofnunar, dags. 8. júní 2012. Kærandi óskaði eftir endurupptöku örorkumatsins með erindi til Tryggingastofnunar þann 23. desember 2019. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 22. janúar 2020, var kæranda synjað um endurupptöku örorkumatsins. Kærandi kærði þá ákvörðun til úrskurðarnefndar velferðarmála sem felldi þá ákvörðun Tryggingastofnunar úr gildi með úrskurði í enduruppteknu máli nr. 313/2020, dags. 3. maí 2023. Með bréfi Tryggingastofnunar, dags. 21. desember 2023, var kæranda tilkynnt um að ákveðið hefði verið að breyta örorkumati hans frá 8. júní 2012 í 75% örorkumat frá 1. febrúar 2012. Tryggingastofnun ákvað að greiða kæranda örorkulífeyri og tengdar greiðslur aftur til 1. febrúar 2012 og tilkynnti kæranda um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum vegna áranna 2012 til 2017 með bréfum, dags. 29. október 2024. Kæra lýtur að þeim ákvörðunum.

Samkvæmt framangreindu er meginreglan sú að einstakar gjaldfallnar greiðslur örorkulífeyris og tengdar greiðslur fyrnast á fjórum árum, sbr. 3. og 6. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda. Ljóst er að ágreiningur málsins varðar örorkulífeyri og tengdar greiðslur á tímabilinu 1. febrúar 2012 til 31. mars 2017. Kæranda var upphaflega ákvarðaður örorkustyrkur vegna framangreinds tímabils en hann óskaði eftir örorkulífeyri og tengdum greiðslum með beiðni til Tryggingastofnunar um endurupptöku 23. desember 2019. Úrskurðarnefndin telur að beiðni um endurupptöku hafi slitið fyrningu, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda. Ef miðað er við fjögurra ára fyrningarfrest er því ljóst að kröfur kæranda um örorkulífeyri og tengdar greiðslur fyrir 23. desember 2015 voru fyrndar þegar fyrningu var slitið 23. desember 2019.

Kærandi telur að með því að bera fyrir sig fyrningu sé Tryggingastofnun að afturkalla ákvarðanir sínar frá 29. október 2024 um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum áranna 2012 til 2017. Niðurstaða framangreindra ákvarðana var inneign sem kærandi fékk greidda út. Ekki verður ráðið af greinargerðum Tryggingastofnunar að stofnunin ætli að endurkrefja kæranda um þær greiðslur heldur einungis að stofnunin telji sér ekki skylt að greiða frekari greiðslur vegna framangreindra ára sökum fyrningar. Því telur úrskurðarnefndin að Tryggingastofnun hafi ekki afturkallað framangreindar ákvarðanir.

Kærandi byggir einnig á því að kröfur kæranda séu ekki fyrndar þar sem Tryggingastofnun hafi ekki tekið ákvörðun um endurreikning greiðslna, og þar með ólögmæta ákvörðun um skerðingu vegna greiðslna frá Noregi, fyrr en 29. október 2024. Kröfurnar fyrnist þannig í fyrsta lagi fjórum árum eftir það tímamark. Ef ekki er fallist á það telur kærandi að viðbótarfrestur 1. mgr. 10. gr. laga um fyrningu eigi í öllu falli við. Kærandi hafi ekki haft neina vitneskju um að Tryggingastofnun myndi skerða greiðslur til hans með ólögmætum hætti fyrir 29. október 2024.

Ljóst er að Tryggingastofnun féllst á að greiða kæranda örorkulífeyri og tengdar greiðslur aftur til 1. febrúar 2012 með bréfum 29. október 2024. Það gefur til kynna að Tryggingastofnun hafi viðurkennt skyldu sína til að greiða, sbr. 14. gr. laga um fyrningu. Það er þó skilyrði þess að viðurkenning skuldara hafi réttaráhrif að hún komi fram fyrir lok fyrningarfrests. Tryggingastofnun endurvekur því ekki fyrnda kröfu með því að viðurkenna hana eftir að hún hafði fyrnst. Kæranda var synjað um 75% örorkumat en veittur var örorkustyrkur með ákvörðun Tryggingastofnunar, dags. 8. júní 2012. Á þeim tíma hafði kærandi nægar upplýsingar um ætlaðar kröfur sínar til þess að láta á þær reyna með kæru eða höfðun dómsmáls sem hefði slitið fyrningu þeirra, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga um fyrningu. Úrskurðarnefndin telur því að ákvarðanir Tryggingastofnunar frá 29. október 2024 um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum greiðslum áranna 2012 til 2017 hafi ekki endurvakið fyrndar kröfur og ekki sé rétt að miða viðbótarfrest samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga um fyrningu við það tímamark.

Með hliðsjón af öllu framangreindu er það mat úrskurðarnefndar velferðarmála að kröfur kæranda um örorkulífeyri og tengdar greiðslur fyrir 23. desember 2015 séu fyrndar. Úrskurðarnefndin tekur því einungis til skoðunar hvort Tryggingastofnun hafi verið heimilt að skerða greiðslur til kæranda vegna lífeyrisgreiðslna frá Noregi á tímabilinu 1. janúar 2016 til 31. mars 2017.

B. Skerðing á greiðslum

Samkvæmt gögnum málsins fékk kærandi meðal annars greiddar „uføretrygd“ greiðslur frá NAV í Noregi á tímabilinu 1. janúar 2016 til 31. mars 2017. Tryggingastofnun telur að framangreindar greiðslur séu sambærilegar lífeyrissjóðstekjum. Lífeyrissjóðstekjur hafa áhrif við útreikning Tryggingastofnunar á bótafjárhæð, sbr. þágildandi 2. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar og 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt. Lífeyrissjóðstekjur hafa hvorki áhrif á útreikning grunnlífeyris né aldurstengdrar örorkuuppbótar, sbr. 3. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar, en hafa aftur á móti áhrif á tekjutryggingu, sbr. þágildandi 22. gr laga um almannatryggingar, og greiðslur sem ráðast af fjárhæð tekjutryggingar, þ.e. orlofs- og desemberuppbætur, sbr. reglugerðir nr. 1230/2015 og 490/2017. Í þágildandi 2. málsl. 3. mgr. 22. gr. segir að hafi lífeyrisþegi tekjur samkvæmt 2. og 4. mgr. 16. gr. skuli skerða tekjutrygginguna um 38,35% þeirra tekna uns hún fellur niður. 

Í þágildandi 4. mgr. 16. gr. var fjallað um tekjur sem skerða ekki tekjutryggingu. Ákvæðið hljóðaði svo:

„Þegar um er að ræða tekjutryggingu skv. 22. gr. teljast ekki til tekna þrátt fyrir 2. mgr. bætur samkvæmt lögum þessum, lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Sama á við um sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við skv. 68. gr.“

Af framangreindum ákvæðum sem voru í gildi á umdeildu tímabili má ráða að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum gátu skert tekjutryggingu örorkulífeyrisþega. Aftur á móti skertu bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar ekki tekjutrygginguna og ekki heldur sambærilegar bætur frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við samkvæmt þágildandi 68. gr. laganna, sbr. 4. mgr. 16. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laganna, sbr. nú 59. gr., er ríkisstjórninni heimilt að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögunum og ráðherra að semja við erlendar tryggingastofnanir í samningsríkjum um nánari framkvæmd slíkra samninga. Noregur er eitt af aðildarríkjum EES-samningsins og því skerða bætur frá Noregi, sem eru sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar, ekki tekjutrygginguna.

Kærandi byggir á því að greiðslurnar frá NAV séu sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar og skuli ekki skerða tekjutrygginguna, sbr. þágildandi 4. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar. Tryggingastofnun telur aftur á móti að þær séu sambærilegar greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og skuli því hafa sömu áhrif á tekjutrygginguna og lífeyrissjóðstekjur.

Við mat á því hvort Tryggingastofnun ríkisins hafi verið heimilt að líta á greiðslur til kæranda frá NAV sem lífeyrissjóðstekjur við endurreikning á tekjutengdum bótagreiðslum hans á tímabilinu 1. janúar 2016 til 31. mars 2017 telur úrskurðarnefndin rétt að líta til eðlis greiðslnanna og þeirra sjónarmiða sem koma fram í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11924/2022.

Um „uføretrygd“ er fjallað í 12. kafla norskra laga um almannatryggingar nr. 19 frá 1997 (lov om folketrygd). Samkvæmt ákvæðum 12-11 og 12-12 ræðst fjárhæð greiðslnanna af fyrri tekjum viðkomandi og tryggingatímabili, þ.e. tímabili sem viðkomandi hefur átt aðild að almannatryggingakerfinu. Örorkubæturnar eru reiknaðar út frá tekjum viðkomandi síðustu fimm árin fyrir upphafstíma örorku og er þar miðað við meðaltekjur þriggja tekjuhæstu áranna. Er þar jafnframt mælt fyrir um að ekki skuli leggja til grundvallar tekjur yfir tiltekinni hámarksfjárhæð. Í ákvæði 12-13 er kveðið á um fjárhæð örorkubóta en þar segir að greiða skuli örorkubætur sem nemi 66% af grundvelli ákvæðis 12-11. Í 23. kafla laganna eru ákvæði um fjármögnun útgjalda þar sem fram kemur að atvinnurekendur greiði sérstakt gjald af greiddum launum, einstaklingar greiði tryggingagjald í hlutfalli við laun og aðrar tekjur, tryggingafélög skuli endurgreiða tiltekin útgjöld og einnig komi til beint framlag ríkisins.

Að mati úrskurðarnefndarinnar stendur fjárhæð „uføretrygd“ ekki í sambærilegu sambandi við launatengd framlög líkt og þegar um er að ræða lífeyrissjóðstekjur frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hérlendis. Þannig mun endanlega fjárhæð ekki nema fullum fyrri tekjum heldur einungis 66% af þeim grundvelli sem reiknaður er út frá fyrri tekjum. Þá kveða norsku almannatryggingalögin á um að tekjur yfir tilteknu hámarki skuli ekki leggjast til grundvallar við útreikning örorkubóta auk þess sem tiltekin lágmarksfjárhæð er tryggð þeim sem hafa engar eða litlar tekjur. Verður því að telja að markmið „uføretrygd“ fari að mestu leyti saman við markmið greiðslna örorkubóta á grundvelli laga um almannatryggingar, þ.e. að stuðla að því að þeir sem þess þurfa geti framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi, sbr. 1. gr. laga um almannatryggingar. Með hliðsjón af því, svo og þar sem bæturnar eru greiddar af opinberri stofnun og krafa er gerð um búsetu í landinu í tiltekinn tíma, er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að örorkubætur kæranda frá NAV teljist sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar, sbr. þágildandi 4. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar. Úrskurðarnefndin telur því að Tryggingastofnun beri að framkvæma nýjan endurreikning og uppgjör vegna tímabilsins 1. janúar 2016 til 31. mars 2017.

Af gögnum málsins verður ráðið að kærandi hafi einnig fengið lífeyrisgreiðslur frá Storebrand og Oslo Penjonsforsikring á umdeildu tímabili. Tryggingastofnun fjallar ekkert um þessar greiðslur í greinargerðum sínum en af gögnum málsins verður ráðið að stofnunin hafi meðhöndlað þessar tekjur með sama hætti og lífeyrissjóðstekjur við endurreikning og uppgjör á umdeildu tímabili. Úrskurðarnefndin telur rétt að Tryggingastofnun leggi mat á hvort þessar greiðslur séu sambærilegar bótum samkvæmt lögum um almannatryggingar, sbr. þágildandi 4. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar, með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem greint er frá hér að framan varðandi „uføretrygd“ greiðslur frá NAV.

Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála að fella úr gildi ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum vegna tímabilsins 1. janúar 2016 til 31. mars 2017 og vísa málinu aftur til stofnunarinnar til framkvæmdar á nýjum endurreikningum og uppgjörum.

 

 

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Ákvarðanir Tryggingastofnunar ríkisins um endurreikning og uppgjör á tekjutengdum bótum A, vegna tímabilsins 1. janúar 2016 til 31. mars 2017, eru felldar úr gildi. Málinu er vísað aftur til stofnunarinnar til nýrrar meðferðar.

F.h. úrskurðarnefndar velferðarmála

 

Rakel Þorsteinsdóttir